Tôi vừa định nói, ngay trước khi bị ngắt lời, rằng một trong nhiều cách phân loại trí tuệ con người là chia thành trí tuệ số học và trí tuệ đại số. Mọi sự khôn ngoan mang tính kinh tế và thực tế chẳng qua đều là sự mở rộng hay biến thể từ công thức số học sau: 2+2=4. Trong khi đó, mỗi mệnh đề triết học lại mang tính phổ quát hơn của biểu thức a+b=c. Chúng ta sẽ mãi chỉ là những gã thợ thuyền thuần túy, những kẻ phán đoán theo lối kinh nghiệm vụn vặt và vị kỷ, chừng nào ta chưa học được cách tư duy bằng những ký tự thay vì những con số.
Mọi người đều trố mắt nhìn. Gần đây bàn ăn của chúng tôi có thêm một cậu sinh viên thần học mới đến, người mà tôi hay ngỏ những lời nhận xét kiểu như trên, cho phép cậu ta dự phần đôi chút vào câu chuyện, miễn là dừng ở mức đồng tình hoặc đặt ra những câu hỏi đúng lúc đúng chỗ. Lần này cậu ta đã lạm dụng sự rộng lượng ấy khi dám cả gan bảo rằng Leibniz cũng từng có nhận định y hệt như vậy. — Thưa cậu, không đâu, tôi đáp, ông ấy không hề nói thế. Nhưng ông ấy từng nói một điều cực kỳ sâu sắc về toán học nghe hơi giông giống như vậy, và cậu đọc được điều đó chẳng phải từ nguyên bản, mà là qua lời trích dẫn của Tiến sĩ Thomas Reid. Hôm nào đó tôi sẽ kể cho cả bàn nghe xem rốt cuộc ông ấy đã nói những gì.
— Liệu tôi có thuộc về một "Hội Tương Kính Khâm Phục" nào không ư? — Tôi lấy làm thẹn thùng mà thưa rằng, ngay lúc này đây thì không. Tuy nhiên, trước kia tôi đã từng. Đó là hội đoàn đầu tiên mà tôi nghe người ta gán cho cụm từ ấy; một nhóm thanh niên làm khoa học ở một đô thành lớn nơi đất khách quê người, họ ngưỡng mộ người thầy của mình và ở chừng mực nào đó ngưỡng mộ lẫn nhau. Nhiều người trong số họ rất xứng đáng với điều ấy; về sau này họ đều đã thành danh cả. Tôi thấy thật buồn cười khi nghe những lời bàn tán của một trong những sinh vật từng được Thackeray miêu tả —
“Tên gồm bốn chữ ghép thành” —
khi kẻ ấy nói về một sự phát triển xã hội vốn dĩ thuộc về giai đoạn văn minh cao quý nhất. Mọi nhóm tao nhân mặc khách hào hoa gồm các nghệ sĩ, văn gia, nhà từ thiện, giới khoa học, đều đang là, hoặc nên là những Hội Tương Kính Khâm Phục. Một bậc thiên tài, hay bất kỳ ai có phẩm chất vượt trội, đâu có bị cấm đoán việc ngưỡng mộ phẩm chất tương tự ở người khác, và người kia cũng chẳng bị ngăn trở đáp lại lòng ngưỡng mộ ấy. Họ hoàn toàn có thể kết giao cùng nhau và tiếp tục trân trọng nhau. Và một tá những con người như thế cũng vậy, nếu có nơi chốn nào đủ may mắn dung chứa được bấy nhiêu nhân tài. Cái sinh vật được nhắc tới ở trên đã vịn vào mấy tiền đề sai lầm. Thứ nhất, rằng những kẻ có tài ắt phải thù ghét lẫn nhau. Thứ hai, rằng sự hiểu biết thân tường hay thói quen lui tới sẽ làm tiêu tan lòng ngưỡng mộ đối với những người ta từng kính trọng khi nhìn từ xa. Thứ ba, rằng một nhóm những người thông minh tụ họp ăn uống vui vẻ với nhau ắt hẳn đã ký kết một hiệp ước ngầm để tự tôn xưng chính mình và dìm dẫm hắn cùng cái phần nhân loại không thuộc về phe cánh của họ. Thứ tư, rằng thật là một sự xúc phạm ghê gớm khi hắn ta không được mời gia nhập.

Đến đây thì cả bàn cười ồ lên, và quý ông cao tuổi ngồi đối diện bảo: "Đúng thế! Đúng quá đi chứ!"
Tôi nói tiếp, vì lúc này mạch đàm tiếu đang trào dâng. Còn về chuyện những kẻ thông minh ganh ghét lẫn nhau, tôi nghĩ việc có chút tài mọn đôi khi quả thật khiến người ta sinh lòng đố kỵ. Họ đâm ra bực bội vì những lần thử sức rồi thất bại liên miên, và điều đó làm tổn hại đến tính khí cùng tâm tính của họ. Sự tầm thường không màng phô trương là điều tốt, còn thiên tài thì thật vẻ vang; nhưng cái chất thiên tài nhạt phẽo thấp thoáng trong một kẻ bản chất vốn tầm thường thì quả là đáng ghét. Nó làm hỏng mất vẻ trung tính vĩ đại của một tính cách bình phàm, tựa như nước tráng đáy ly rượu bẩn làm vẩn đục cả một ngụm nước trong lành. Chẳng trách cái gã đáng thương ta vừa nhắc tới, kẻ luôn thuộc về hạng người tầm thường pha chút hơi hướng tài tử ấy, lại thấy bối rối và bực tức trước cái cảnh tượng kỳ lạ: một tá những con người tài hoa lại có thể cùng nhau làm việc và vui chơi trong cảnh thuận hòa. Hắn và đồng bọn của hắn thì lúc nào cũng cắn xé lẫn nhau. Với phường ấy, sự thân mật đương nhiên sẽ sinh ra nỗi khinh nhờn. Nếu họ có bao giờ khen ngợi những bức vẽ tồi tàn, những cuốn tiểu thuyết hụt hơi, hay những vần thơ khập khiễng của nhau, thì cũng chẳng ai cho rằng đó là vì lòng ngưỡng mộ; chẳng qua chỉ là một bản hợp đồng giữa chính họ với nhà xuất bản hoặc giới buôn bán mà thôi.
Nếu những thành viên trong Hội Tương Kính thực sự chẳng có gì đáng để khâm phục, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Nhưng nếu họ là những người mang tài năng và phẩm giá cao quý, thì xin thưa với quý vị rằng, sau tình yêu tuổi trẻ và tình cảm gia đình, không có cảm xúc con người nào tốt đẹp hơn thứ tình cảm gắn kết các Hội Tương Kính Khâm Phục. Và văn học hay nghệ thuật sẽ ra sao nếu thiếu đi những hội đoàn như thế? Ai có thể kể hết những món nợ chúng ta chịu ơn Hội Tương Kính Khâm Phục mà Shakspeare, Ben Jonson, cùng Beaumont và Fletcher từng là thành viên? Hoặc hội đoàn mà Addison và Steele là hạt nhân, nhóm đã cống hiến cho ta tờ The Spectator? Hay cái hội tụ họp những Johnson, Goldsmith, Burke, Reynolds, Beauclerk, và Boswell — kẻ ngưỡng mộ cuồng nhiệt nhất trong số mọi người ngưỡng mộ? Có gì phương hại đâu khi gia đình Irving cùng Paulding chung tay cầm bút? Hay có mưu đồ bè phái nào không thể tha thứ trong mối liên minh văn chương giữa Verplanck, Bryant, Sands, cùng bao nhiêu người khác mà họ muốn kết giao?
Kẻ tội nghiệp kia chẳng hiểu mình đang nói gì khi buông lời thóa mạ một thiết chế cao quý bậc nhất như thế. Cứ để hắn nhòm ngó những điều huyền diệu bên trong qua cái lỗ mọt mà hắn đã chực sẵn, nhưng đừng dùng cái lỗ hổng đó làm chỗ gác súng cao su bắn trộm. Một hội quán như thế chính là vương miện của một đô thành văn học; nếu một thị trấn không đủ chất liệu cho nó, không có đủ nhuệ khí và lòng hảo ý để gây dựng nên nó, thì nơi ấy chỉ là một quán trọ ven đường, xứng cho bậc thiên tài tá túc qua đêm chứ không thể là chốn an cư lạc nghiệp. Những kẻ ngu muội thường căm ghét, sợ hãi và ghen tị với một sự kết hợp giữa những con người đầy tài năng và uy thế, bởi lẽ nó thanh cao, tĩnh tại, bất khả xâm phạm, và theo lẽ tất nhiên, không dành cho số đông. Còn những bậc thông thái lại lấy làm hãnh diện với danh hiệu Thành viên Hội Tương Kính Khâm Phục hơn bất kỳ vinh hiển nào khác gộp lại.
— Mọi trí tuệ khoáng đạt đều ghê sợ những thứ thường được gọi là "sự thật trần trụi". Chúng là lũ súc vật hoang dại trong lãnh địa của tư tưởng. Ai mà chẳng biết những kẻ luôn dắt theo sau mình một hai "sự thật" thô lậu bước vào chốn lịch thiệp, chẳng khác nào dắt theo mấy con chó bò, chực xua chúng xông vào cắn xé bất kỳ một gợi ý tài tình, một khái quát hóa thuận tiện, hay một huyễn tưởng thú vị nào? Tôi cấm tiệt mọi "sự thật trần trụi" trên bàn ăn này. Sao cơ! Chẳng lẽ chỉ vì bánh mì tốt lành, bổ dưỡng, cần thiết và bồi bổ cơ thể mà anh lại được quyền nhét một mẩu vụn vào khí quản tôi khi tôi đang trò chuyện ư? Chẳng phải những thớ cơ này của tôi là sự kết tinh của cả trăm ổ bánh mì đó sao? Và chẳng phải tư tưởng của tôi là bản tóm lược của vạn mẩu vụn chân lý mà anh đang định dùng để bóp nghẹt lời nói của tôi hay sao?
[Lời nhận xét trên đây cần phải được giới hạn và diễn giải lại cho những đầu óc bình dân. Độc giả hẳn sẽ tự hiểu đúng liều lượng gia vị cần nêm nếm thêm trước khi thu nhận nó làm một trong những phương châm sống của đời mình. Người nói không chịu bất kỳ trách nhiệm nào nếu nó bị lạm dụng bởi những kẻ bất tài.]
Cái chuyện trò chuyện này thực ra là một vấn đề vô cùng hệ trọng. Có những kẻ mà việc ta ngồi nói chuyện cùng họ suốt một giờ đồng hồ sẽ khiến ta kiệt quệ hơn cả một ngày nhịn đói. Hãy ghi nhớ điều tôi sắp nói đây, bởi nó đáng giá chẳng kém gì lời khuyên của một bậc danh y chuyên nghiệp, mà lại hoàn toàn miễn phí: Thà để mất đi một panh máu trong huyết quản còn hơn là bị kẻ khác rút kiệt sinh lực thần kinh. Chẳng ai đo đếm được cái năng lượng thần kinh đang cạn dần của quý vị, và cũng chẳng ai buồn băng bó não bộ hay tủy sống của quý vị sau ca phẫu thuật rút cạn ấy đâu.
Có những kẻ thông minh sắc sảo nhưng lại khiến người khác vô cùng mệt mỏi. Đó là những người mang kiểu đầu óc giật cục. Tư tưởng của họ chẳng bao giờ tuân theo một trật tự tiếp nối tự nhiên. Đề tài nào họ cũng có thể buông ra những lời lấp lánh, nhưng những bước nhảy ngoằn ngoèo của họ lại hành hạ người nghe đến chết đi được. Sau nửa giờ xóc nảy cùng một người bạn giật cục như thế, việc được trò chuyện với một người bạn chậm chạp lại mang đến sự thanh thản lạ kỳ. Cảm giác ấy chẳng khác nào đặt một chú mèo nằm vào lòng sau khi phải ra sức giữ chặt một con sóc.
Thật vậy, đôi khi một con người khù khờ nhưng nhân hậu mới đem lại sự vỗ về biết bao! Một chiếc chao đèn bằng kính mờ chụp lên ngọn đèn ga cũng không đem lại sự xoa dịu cho đôi mắt chói lòa nhiều hơn sự khuây khỏa mà một người như thế mang lại cho tâm trí chúng ta.
“Chẳng lẽ những người khù khờ không làm ngài chán ngấy sao?” — một quý cô cùng trọ lên tiếng, chính là người tuần trước đã gửi cho tôi cuốn sổ lưu bút xin vài khổ thơ sáng tác riêng, quên khuấy mất rằng tờ "The Pactolian" phải trả cho tôi năm đô la một dòng cho bất cứ thứ gì tôi viết trên các chuyên mục của họ.
“Thưa lệnh bà,” tôi đáp (bà ấy và thế kỷ này cùng bước vào tuổi thanh xuân một thời), “mọi người đàn ông đều là những kẻ nhàm chán, trừ những khi ta cần đến họ. Trên đời này chỉ từng có một người duy nhất mà tôi dám trao chìa khóa cửa nhà mình.”
“Người may mắn ấy có thể là ai được nhỉ?”
“Chính là Zimmermann.”
— Những bậc thiên tài mà tôi mến mộ nhất thường có phần đầu ngẩng cao và bành rộng như loài rắn hổ mang chúa. Quý vị hẳn còn nhớ những gì người ta kể về William Pinkney, vị trạng sư lừng danh; trong những cơn bộc phát hùng biện, tĩnh mạch trên cổ ông phồng lên, mặt đỏ gay và mắt sáng quắc, đến mức trông ông như sắp sửa đột quỵ. Bộ máy thủy lực dẫn máu lên não chỉ đứng thứ hai về tầm quan trọng sau chính cấu trúc của bộ não mà thôi. Những kẻ đầu to tròn bốc hỏa hừng hực lúc làm việc mới là những người lôi cuốn được đám đông thính giả và cống hiến cho ta những trang sách, những bức tranh tràn đầy sinh lực cốt tủy. Bàn chân lạnh đi khi người ta viết lách chính là một dấu hiệu tốt. Một văn gia và hùng biện gia vĩ đại từng nói với tôi rằng ông thường viết với đôi chân ngâm trong nước nóng; nếu không làm thế, toàn bộ máu của ông sẽ dồn hết lên đầu, tựa như thủy ngân đôi khi thụt sâu vào bầu nhiệt kế vậy.
— Chắc quý vị không cho rằng những lời tôi phát biểu nơi bàn ăn này giống như những con tem bưu chính đấy chứ — mỗi lời chỉ dùng được một lần duy nhất? Nếu nghĩ thế thì quý vị nhầm to. Hẳn phải là một kẻ vô cùng nghèo nàn mới không thường xuyên lặp lại chính mình. Hãy thử tưởng tượng người đưa ra lời khuyên tuyệt vời: “Hãy biết chính mình”, lại chẳng bao giờ nhắc đến ý niệm ấy thêm một lần nào nữa trong suốt cuộc đời trường thọ của ông ta! Ô hay, những chân lý mà một con người mang theo bên mình chính là công cụ của họ; và quý vị có nghĩ một người thợ mộc chỉ được phép dùng cái bào đúng một lần để bào phẳng một tấm ván mấu chấu, hay phải treo búa lên sau khi nó đóng xong cây đinh đầu tiên? Tôi sẽ không bao giờ lặp lại một cuộc trò chuyện, nhưng một ý tưởng thì tôi sẽ nhắc lại nhiều lần. Tôi sẽ dùng lại cùng một con chữ khi thấy thích, nhưng thường không dùng lại cùng một khuôn đúc sẵn. Một tư tưởng thường vẫn là nguyên bản, cho dù quý vị đã thốt ra nó cả trăm lần. Nó tìm đến với quý vị qua một lộ trình mới, bằng một chuyến tàu tốc hành liên tưởng hoàn toàn mới.
Đôi khi, dẫu hiếm hoi, người ta có thể bị bắt gặp nói cùng một lời đến hai lần, vậy mà vẫn hoàn toàn vô tội. Chẳng hạn, một diễn giả nọ, sau buổi thuyết trình tại một thành phố nội địa nơi có một nữ văn sĩ danh tiếng cư ngụ, đã được mời đến hàn huyên cùng bà và những người khác bên chén trà thân mật. Bà nhã nhặn nhắc đến những chuyến bôn ba không ngớt của ông trong công việc mới. “Vâng,” ông đáp, “tôi giống như chim Huma, loài chim chẳng bao giờ đậu xuống, bởi tôi luôn ở trên những toa tàu, cũng như nó luôn ở trên đôi cánh.” — Nhiều năm trôi qua. Vị diễn giả lại ghé thăm chốn cũ vì cùng một mục đích. Lại một chén trà thân mật sau buổi diễn thuyết, và một cuộc hội ngộ lần thứ hai với quý bà khả kính. “Ngài vẫn cứ đi hết nơi này đến nơi khác không ngừng nghỉ nhỉ,” bà nói. — “Vâng,” ông trả lời, “tôi giống như chim Huma,” — và hoàn tất câu nói y như lần trước.
Thật kinh hoàng xiết bao khi ông sực nhận ra mình đã nhắc lại câu nói hoa mỹ ấy, từng từ từng chữ, đúng hai lần! Thế nhưng, sự thật đâu phải như người phụ nữ kia có thể suy diễn một cách hữu lý, rằng ngày nào ông cũng điểm xuyết cho câu chuyện của mình bằng loài chim Huma trong suốt ngần ấy năm trời. Trái lại, ông chưa từng một lần nghĩ đến loài chim gở ấy cho đến khi chính những hoàn cảnh lặp lại y hệt đã gợi lên đúng cái ý niệm y hệt ngày nào. Đáng lẽ ông phải tự hào về độ chuẩn xác trong các khớp nối tâm trí của mình mới phải. Khi được cung cấp những dữ kiện nhất định, một bộ não lành mạnh phải luôn đưa ra cùng một kết quả cố định với độ chuẩn xác như cỗ máy tính của Babbage.
— Nhân tiện nói về cỗ máy ấy, nó mới châm biếm sâu cay làm sao đối với những kẻ thuần túy làm toán! Một con quái vật kiểu Frankenstein, một thứ không não và không tim, quá đỗi ngu đần đến mức chẳng thể phạm lấy một sai lầm; nó nhả ra kết quả như máy tách hạt ngô, và chẳng bao giờ khôn ngoan hơn hay tốt đẹp hơn, dù nó có nghiền nát cả ngàn giạ kết quả đi chăng nữa!
Tôi vô cùng kính trọng một người có tài năng cộng thêm "môn toán học". Nhưng riêng năng lực tính toán đơn thuần dường như lại là phẩm chất ít tính người nhất, và chứa đựng hàm lượng lý trí ít ỏi nhất; bởi lẽ người ta có thể chế tạo một cỗ máy làm việc bằng ba hay bốn chuyên gia tính toán, mà lại làm tốt hơn bất kỳ ai trong số họ. Đôi khi tôi cũng từng phiền lòng vì mình không có được sự thấu cảm trực giác sâu sắc hơn về mối tương quan giữa các con số. Nhưng sự thắng thế của chiếc đàn hộp quay số ấy đã an ủi tôi. Tôi luôn có cảm tưởng như mình nghe thấy tiếng bánh răng lách cách chuyển động trong não bộ của một kẻ giỏi tính toán. Khả năng xử lý các con số chỉ là một dạng cơ cấu "con ngựa rời" có thể lắp vào một chiếc đồng hồ tồi tệ nhất — tôi đồ rằng nó cũng phổ biến ngang ngửa với khả năng tự ý cử động đôi tai, một biệt tài thuộc loại khá hiếm hoi.
— Những năng lực cục bộ nhỏ nhoi, và những vệt kiến thức chuyên môn hẹp hòi, là những thứ người ta rất dễ lấy làm tự phụ. Tạo hóa vốn vô cùng thông tuệ; nếu không có nguyên lý khích lệ này, biết bao tài lẻ và thành tựu nhỏ nhoi hẳn đã bị bỏ bê! Cứ việc bàn tán về thói tự phụ bao nhiêu tùy thích, nhưng nó đối với nhân cách con người cũng như muối đối với đại dương vậy; nó giữ cho nước biển được trong lành và làm cho nó có thể chịu đựng được. Hay đúng hơn, hãy ví nó như chất dầu tự nhiên trên bộ lông loài chim biển, giúp nó rũ sạch những hạt mưa rơi xuống thân mình và làn sóng mà nó vừa lặn ngụp. Khi một kẻ đã bị tước đoạt sạch sẽ lòng tự phụ, khi hắn đã đánh mất mọi ảo tưởng, lông cánh của hắn sẽ sớm ướt sũng, và hắn sẽ chẳng thể nào bay lượn được nữa.
“Thế ra ngài ngưỡng mộ những kẻ tự phụ sao?” — cô gái trẻ mới chuyển lên thành phố để hoàn thiện bản thân cho... các bổn phận của đời sống, lên tiếng hỏi.
Tôi e là ở trường cô không được học môn luận lý học rồi, cô gái thân mến ạ. Thích ngụp lặn dưới làn nước mặn ở Nahant đâu có đồng nghĩa với việc tôi muốn mình bị ướp trong thùng nước muối. Tôi muốn nói rằng sự tự phụ là điều hoàn toàn tự nhiên đối với tâm trí con người, tựa như tâm điểm đối với một vòng tròn vậy. Nhưng những kẻ đầu óc hạn hẹp lại suy nghĩ trong những vòng tròn nhỏ bé đến mức chỉ cần trò chuyện năm phút là quý vị đã có đủ một cung tròn để xác định toàn bộ đường cong của họ. Một cung tròn trong chuyển động của một trí tuệ vĩ đại thì hầu như chẳng khác gì một đường thẳng. Ngay cả khi nó lấy nguyên âm thứ ba làm trung tâm, nó cũng không dễ dàng để lộ ra điều đó. Nghĩa là, tư tưởng đỉnh cao nhất chính là thứ tư tưởng dường như mang tính khách quan nhất; nó không lộ liễu ám chỉ bất kỳ một trung tâm cá nhân nào.
Lòng tự tôn táo bạo, nếu dựa trên nền tảng vững chắc, bao giờ cũng gây ấn tượng mạnh mẽ. Nàng Phryne ắt hẳn phải sở hữu một vẻ đẹp rực rỡ đến nhường nào mới dám cả gan "trút bỏ xiêm y" theo cái cách mà nàng đã làm! Hai câu nói này mới tuyệt mỹ làm sao: “Non omnis moriar” [Tôi sẽ không chết đi hoàn toàn], và “Tôi coi mọi tri thức là lãnh địa của mình”! Ngay cả ở những người bình thường, sự tự phụ cũng có cái ưu điểm là làm cho họ trở nên vui vẻ; kẻ nào cho rằng vợ mình, con mình, ngôi nhà, con ngựa, con chó của mình và chính bản thân mình đều là độc nhất vô nhị, thì gần như chắc chắn đó là một kẻ có tính khí dễ chịu, dẫu đôi lúc có thể hơi tẻ nhạt.
— Đâu là những khiếm khuyết lớn nhất của một cuộc trò chuyện? Thiếu ý tưởng, thiếu vốn từ, thiếu phép lịch sự, hẳn quý vị nghĩ đó là những nguyên nhân chính. Tôi không nghi ngờ điều đó, nhưng tôi sẽ nói cho quý vị biết điều gì làm hỏng những cuộc trò chuyện bổ ích nhiều hơn bất cứ thứ gì khác: — đó là những cuộc tranh cãi dằng dặc về các chi tiết cá biệt giữa những người vốn bất đồng về chính các nguyên lý nền tảng làm chỗ dựa cho các chi tiết ấy. Không ai có thể duy trì mối quan hệ thỏa đáng với nhau chừng nào họ chưa nhất trí về những giới hạn niềm tin tối hậu không được phép xáo trộn trong các cuộc trò chuyện thông thường, và chừng nào họ chưa đủ sáng suốt để lần theo ngọn nguồn của những câu hỏi thứ yếu bắt nguồn từ những niềm tin tối hậu ấy. Nói tóm lại, cũng giống như một bản hiến pháp thành văn là điều thiết yếu cho một trật tự xã hội tốt đẹp nhất, một bộ quy tắc về các giới hạn tối hậu chính là điều kiện tất yếu cho một cuộc trò chuyện hữu ích giữa hai người. Trò chuyện cũng như chơi thụ cầm vậy; việc đặt tay lên các dây đàn để chặn độ rung của chúng cũng quan trọng chẳng kém gì việc gảy dây để ngân lên những khúc nhạc.
— Ý quý vị là chuyện chơi chữ vẫn chưa được phân định rõ ràng trong tâm trí quý vị ư? Hãy để tôi ban bố luật lệ về vấn đề này. Sinh mạng và ngôn từ đều thiêng liêng như nhau. Giết người và giết chữ — nghĩa là đối xử tàn bạo với một từ ngữ dẫn đến hậu quả chết người đối với ý nghĩa chính đáng của nó, vốn là sinh mệnh của nó — đều bị nghiêm cấm như nhau. Tội ngộ sát, vốn là nghĩa của vế này, cũng chính là tiếng cười ngặt nghẽo của con người, vốn là cứu cánh của vế kia. Một trò chơi chữ thoạt nhìn đã là một sự xúc phạm đối với người đang đối thoại cùng quý vị. Nó ngụ ý sự thờ ơ tuyệt đối hoặc thái độ khinh miệt tột cùng đối với những lời nhận xét của người đó, bất kể chúng nghiêm túc đến đâu. Tôi đang bàn về sự đồi bại hoàn toàn, thì có kẻ lại bảo rằng mọi thứ viết về đề tài ấy chỉ là chuyện mê sảng sâu sắc. Tôi đã làm tổn hại lòng tự trọng của mình khi trò chuyện với một kẻ như thế. Tôi rất muốn tống giam hắn, nhưng không thể, vì hắn chỉ là một kẻ phiền toái. Hoặc khi tôi nói về những cơn biến động địa chất, hắn lại hỏi tôi cosin của con tàu Noah là bao nhiêu; rồi lại hỏi liệu trận Đại hồng thủy có lớn hơn nhiều so với bất kỳ trận ngập lụt thời hiện đại nào không.
Một trò chơi chữ thường không đủ để biện minh cho một cú đấm trả đũa. Nhưng nếu một cú đấm được tung ra vì nguyên do ấy và dẫn đến tử vong, thì bồi thẩm đoàn sẽ là những người phán xử cả về tình tiết lẫn trò chơi chữ đó, và nếu trò chơi chữ kia thuộc loại tăng nặng, họ hoàn toàn có thể tuyên một bản án giết người chính đáng. Chẳng hạn, trong một vụ án vừa được xét xử gần đây trước thẩm phán Miller: Doe đưa cho Roe một tờ giấy quyên góp và tha thiết kêu gọi vì nỗi thống khổ của nhân loại. Roe đáp lại bằng cách hỏi: Khi nào lòng từ thiện giống như một con quay? Có bằng chứng cho thấy Doe vẫn giữ một sự im lặng đầy tôn nghiêm. Roe bèn bồi thêm: “Khi nó bắt đầu vo ve.” Lúc đó — và chỉ đến lúc đó — Doe mới đấm Roe một cú, và đầu của Roe chẳng may va phải một cuốn tạp chí đóng bìa cứng có nhan đề Đống giẻ rách hằng tháng và Những mẩu chắp vá ăn cắp, khiến vết thương bị hoại tử nặng dẫn đến cái chết. Vị chánh án trình bày quan điểm luật pháp của mình cho các thẩm phán đồng nhiệm, và họ đồng thanh đáp: “Đùa thế đấy.” Vị chánh án liền vặn lại rằng không ai được phép đùa như thế mà không bị trừng phạt, rồi hướng dẫn bồi thẩm đoàn xử cho bị cáo trắng án, đồng thời ra lệnh cho cảnh sát trưởng đem đốt trò chơi chữ kia đi. Cuốn sách đóng bìa cứng bị tịch thu làm vật hiến tế cho Chúa, nhưng chẳng ai buồn thèm nhận.
Những kẻ hay chơi chữ giống như lũ trẻ nghịch ngợm đặt mấy đồng xu lên đường ray xe lửa. Chúng làm trò tiêu khiển cho bản thân và những đứa trẻ khác, nhưng trò nghịch ngợm cỏn con ấy có thể lật nhào cả một đoàn tàu chở đầy hàng hóa của câu chuyện chỉ vì một câu nói đùa vặt vãnh méo mó.
Nhờ cậu đấy, B. F., mang giùm tôi hai cuốn sách xuống đây, tôi sẽ đánh dấu sẵn các trang trên mảnh giấy này. (Trong lúc cậu bé đi, tôi xin nói thêm rằng đứa trẻ này, con trai út của bà chủ nhà chúng tôi, được đặt tên là Benjamin Franklin, theo tên nhà triết học lừng danh ấy. Một sự tán tụng rất đỗi xứng đáng.)
Tôi muốn dẫn chiếu hai bậc thẩm quyền lỗi lạc. Giờ xin quý vị hãy chú ý lắng nghe. Nhà đạo đức học vĩ đại từng nói: “Đùa cợt với vốn từ vựng vốn là phương tiện giao tế xã hội tức là làm xáo trộn thước đo tiền tệ của trí tuệ con người. Kẻ nào dám xâm phạm sự thiêng liêng của tiếng mẹ đẻ thì cũng sẽ chẳng ngần ngại vét sạch ngăn kéo đựng tiền của cha mình, và sẵn sàng tái hiện bữa tiệc ăn thịt con của thần Saturn mà chẳng sợ chứng khó tiêu.”
Và, một lần nữa, xin hãy lắng nghe nhà sử học. “Những người Thanh giáo ghét cay ghét đắng trò chơi chữ. Các Giám mục thì nổi tiếng là nghiện ngập trò này. Giới quý tộc thế tục đưa nó đến bờ vực phóng túng. Ngay cả bậc Quân vương cũng phải có những lời chơi chữ mang tầm vương giả. Nữ hoàng Elizabeth từng bảo: ‘Ngài thật vạm vỡ, thưa Lãnh chúa xứ Burleigh, nhưng ngài sẽ ít gây xáo động trong vương quốc của trẫm hơn Lãnh chúa xứ Leicester đấy.’ Những bộ óc thông tuệ thâm trầm nhất và những kẻ mang dòng dõi cao quý nhất đều dành sự dung túng cho thói quen này. Huân tước Bacon từng hài hước tuyên bố mình là hậu duệ của Og, Vua xứ Bashan. Ngài Philip Sidney, trong hơi thở cuối cùng, đã quở trách người lính mang nước cho mình vì dám lãng phí cả một mũ trụ đầy cho một kẻ đang hấp hối. Một cận thần nọ, sau khi xem vở kịch Othello diễn tại Nhà hát Quả Cầu, đã nhận xét rằng gã da đen kia là một con thú chứ chẳng phải một con người. ‘Ngươi nói phải lắm,’ một vị Đại Lãnh chúa đáp lời, ‘đúng theo câu nói của Plato; vì đây là một con vật hai chân có lông vũ.’ Cái thói quen chết người ấy đã trở nên phổ biến khắp nơi. Ngôn ngữ bị tha hóa. Sự lây nhiễm lan sang cả lương tri của quốc gia. Những mưu mô xảo quyệt về chính trị đương nhiên nảy sinh từ những lối nói hai nghĩa của ngôn từ. Những chiếc răng của con rồng mới đã được gieo rắc bởi nàng Cadmus, kẻ đã du nhập bảng chữ cái của thói lập lờ đánh lận con đen. Thứ từng là sự cợt nhả nông nổi dưới thời các vị vua nhà Tudor đã biến tướng thành tội giết vua và các cuộc cách mạng dưới thời các vị vua nhà Stuart.”
Ai trong số những người cùng trọ vừa thì thào điều gì về những bông hoa văn học kiểu Macaulay đấy nhỉ? — Một sự im lặng như tờ bao trùm. — Tôi bình thản nói, kể từ nay trở đi, tôi sẽ coi bất kỳ sự ngắt lời nào bằng một trò chơi chữ là một lời ám chỉ rằng tôi nên chuyển sang nhà trọ khác. Đừng có vin vào tiền lệ của tôi. Nếu tôi có từng dùng đến trò ấy, thì cũng chỉ như một người cha Sparta đem một tên nô lệ say xỉn ra làm bài học thị phạm mà thôi. Chuyện đó chấm dứt ở đây nhé.
— Liệu một đầu óc thuần luận lý có bao giờ tìm ra được điều gì nhờ vào tính luận lý của nó hay không ư? — Tôi xin thưa rằng công việc thường xuyên nhất của nó là xây một cây cầu lừa bắc qua những vực thẳm mà những người sắc sảo có thể sải bước vượt qua mà chẳng cần đến một cấu trúc như thế. Quý vị có thể thuê luận lý, dưới hình hài một luật sư, để chứng minh bất cứ điều gì quý vị muốn. Quý vị có thể mua những khảo luận để chứng minh rằng Napoleon chưa từng tồn tại, và chẳng hề có trận chiến Bunker Hill nào từng xảy ra. Những bộ óc vĩ đại là những bộ óc có tầm nhìn rộng mở, biết liên kết những chân lý có quan hệ với nhau dẫu chúng cách nhau muôn trùng. Các nhà luận lý học chỉ là những kẻ cầm thước dây đi đo lại con đường mà những bộ óc vĩ đại kia mới thực sự là người khai phá. Tôi đánh giá một con người chủ yếu dựa trên mối tương quan nguyên sơ của anh ta với chân lý, theo cách tôi hiểu về chân lý — chứ không phải bằng bất kỳ sự khéo léo thứ cấp nào trong việc thao túng các ý tưởng. Vài kẻ sắc sảo nhất trong tranh luận lại nổi tiếng là những kẻ có phán đoán thiếu lành mạnh nhất. Tôi sẽ chẳng tin cậy lời khuyên của một kẻ cãi vặt thông minh, cũng như chẳng tin lời của một tay chơi cờ giỏi. Cả hai người họ đương nhiên đều có thể đưa ra lời khuyên khôn ngoan, nhưng không nhất thiết là vì họ giỏi tranh cãi hay giỏi chơi cờ.
Quý ông cao tuổi ngồi đối diện giơ tay lên, như một chú chó săn nhấc chân trước, trước cụm từ “mối tương quan của anh ta với chân lý, theo cách tôi hiểu về chân lý”, và khi tôi vừa dứt lời, ông khịt mũi ra mặt rồi bảo tôi nói năng hệt như một kẻ theo thuyết siêu việt. Về phần ông, lẽ thường là đã quá đủ rồi.
Hoàn toàn chính xác, thưa ngài thân mến, tôi đáp; lẽ thường, theo cách ngài hiểu về nó. Tất cả chúng ta đều phải tự đặt ra một tiêu chuẩn phán đoán trong tâm trí mình, dù là đối với sự vật hay con người. Một người sẵn lòng nghe theo ý kiến của kẻ khác thì phải vận dụng khả năng phán đoán của mình để chọn xem nên đi theo ai, điều đó thường cũng tinh tế và phức tạp chẳng kém gì việc tự mình phán xét sự vật. Xét cho cùng, tôi thà đánh giá tâm trí người khác bằng cách so sánh tư tưởng của họ với tư tưởng của chính tôi, còn hơn là đánh giá các tư tưởng bằng việc biết xem ai là người thốt ra chúng. Tôi buộc phải chọn một trong hai cách. Lẽ dĩ nhiên, điều đó không có nghĩa là tôi không thể nhận ra tư tưởng của người khác rộng lớn và sâu sắc hơn của mình; nhưng điều đó không nhất thiết làm thay đổi quan điểm của tôi, nếu không thì quan điểm ấy sẽ hoàn toàn phó mặc cho bất kỳ bộ óc vượt trội nào mang một ý kiến khác biệt. Biết bao niềm tin ấp ủ nhất của chúng ta giống như những chiếc ly uống rượu kiểu cổ, chúng chỉ phục vụ ta tốt chừng nào ta còn cầm chặt trên tay, nhưng sẽ đổ sạch nếu ta toan đặt chúng xuống! Đôi khi tôi ví cuộc trò chuyện như trò chơi mora của người Ý, trong đó một đấu thủ giơ tay ra với một số ngón nhất định, và người kia phải đoán đúng con số đó nếu có thể. Tôi đưa ra tư tưởng của mình, người khác đưa ra tư tưởng của họ; nếu chúng trùng khớp, thật tốt; nếu chúng khác nhau, chúng ta hãy tìm ước số chung lớn nhất, nếu có thể, nhưng bằng mọi giá hãy tránh tranh cãi về những phần dư và những phân số, điều đó đối với một cuộc trò chuyện thực thụ cũng giống như việc so dây nắn phím đối với một buổi hòa nhạc vậy.
— Sáng nay, thay vì trò chuyện, nếu tôi đọc cho quý vị nghe một bài thơ kèm theo những lời bình phẩm phê bình của chính tác giả thì sao nhỉ? Ai trong bàn muốn lui gót thì cứ tự nhiên.
NHỮNG VẦN THƠ TRONG SỔ LƯU BÚT
Khi Eva dắt lối đức lang quân,
Và Cain đã xuống tay sát hại người em ruột,
Muôn ánh sao cùng cỏ hoa bờ suối,
Các thi nhân xưa kể lại rằng,
Đã ước hẹn cùng nhau kết mối đồng tâm,
Để hóa giải mưu ma chước quỷ,
Dạy cho giống loài bài học về bổn phận,
Bằng cách dõi nhìn vào cõi lòng tội lỗi
Bằng đôi mắt ngập tràn ánh sáng với thanh tân.
Hàng triệu mi mắt chẳng bao giờ khép lại,
Họ bảo nhau, ít nhất cũng là lời cảnh tỉnh;
Và thế là hoa thức canh ban ngày,
Sao trông nom từ lúc chiều tà cho đến rạng đông.
Trên đồi cao, đồng cỏ, bãi nội với thảo nguyên,
Ngước đôi mắt đẫm sương nhìn lên,
Hoa vẫn thức từ buổi bình minh ửng đỏ
Cho tới khi chân trời phía tây rực cháy ánh hoàng hôn.
Than ôi! Mỗi một giờ ánh sáng trôi qua
Lại kể một câu chuyện tủi hờn trĩu nặng,
Đến nỗi có loài hoa hóa trắng bệch như vỏ ốc phơi mình trên cát biếc,
Có loài hoa muôn thuở cứ thẹn thùng ửng đỏ chẳng hề phai.
Nhưng khi những vì sao kiên nhẫn nhìn xuống trần gian,
Thấy tất cả những gì ánh sáng phơi bày,
Nụ cười của kẻ phản trắc, cái cau mày của tên sát nhân gian ác,
Cùng bờ môi của những kẻ dối lừa trong tình ái,
Chúng cố khép lại đôi mắt đượm buồn,
Và trong nỗ lực hoài công vô vọng,
Ta thấy chúng nhấp nháy trên bầu trời đêm,
Và cứ thế chớp mắt muôn đời chẳng dứt.
Các bạn nghĩ sao về những vần thơ này? — Bài thơ đó có phải là ngẫu hứng không ạ? cô con gái của bà chủ nhà lên tiếng hỏi. (Mười chín tuổi có lẻ. Tóc hoe vàng, ánh mắt đa cảm. Lọn tóc xoăn dài. Cài trâm chạm nổi. Ống đựng bút chì bằng vàng móc trên dây chuyền. Hộp mạ đeo cổ. Vòng tay. Sổ lưu niệm. Sổ xin chữ ký. Đàn phong cầm. Đọc Byron, Tupper, và Sylvanus Cobb, con, trong khi bà mẹ đang lui cui nhào bánh pudding. Miệng luôn miệng nói “Thế ạ?” mỗi khi ai đó kể cho cô nghe bất cứ điều gì.) — Oui et non, ma petite, — Vừa phải lại vừa không, con gái ạ. Năm trong số bảy khổ thơ được phóng bút viết ngay tức thì; hai khổ còn lại mất đứt cả tuần trời, — nghĩa là chúng cứ vất vưởng quanh bàn viết trong tình trạng rách rưới, ủ rũ, chẳng đâu vào đâu suốt chừng ấy thời gian. Mọi nhà thơ đều sẽ kể cho cô nghe những chuyện đúng như thế. C’est le dernier pas qui coute [Khó nhất là bước chân cuối cùng]. Chẳng lẽ cô không biết có những người thấy khó khăn đến nhường nào khi muốn bước chân ra khỏi phòng sau khi chuyến viếng thăm thực sự đã kết thúc hay sao? Họ muốn cáo từ, và cô cũng muốn họ biến đi cho rảnh, nhưng họ lại chẳng biết xoay xở thế nào để bước ra. Người ta ngỡ như họ được đóng ngay trong phòng khách hay thư phòng của cô, và đang chờ ngày hạ thủy vậy. Tôi đã nghĩ ra một kiểu máng trượt nghiêng đầy tính nghi thức cho những vị khách như thế: sau khi bôi trơn nó bằng vài câu từ nhã nhặn, tôi đẩy họ lùi dần xuống, nói theo cách ẩn dụ là để phần đuôi trôi trước, rơi tọt vào “môi trường bản địa” của họ, tức là đại dương bao la ngoài trời kia. Chà, giờ đây có những bài thơ cũng khó tống khứ y hệt như những vị khách nhà quê ấy. Chúng ùa vào một cách trôi chảy, vét sạch mọi vần điệu hữu ích, ngày, mây, đẹp, hẹp, trời, đời, khác, bác, núi non, suối nguồn, và những thứ đại loại thế; rồi chúng cứ thế tiếp diễn cho đến khi cô nghĩ đã đến lúc phải kết màn, nhưng cái kết màn nhất quyết không chịu xuất hiện bằng bất cứ giá nào. Thế là chúng cứ nằm lăn lóc ở đó cho đến khi cô phát ngấy lên vì nhìn thấy chúng, và kết cục là cô đành nhét đại một mẩu câu đối nguội ngắt làm câu kết, rồi tống cổ chúng ra khỏi cửa. Tôi ngờ rằng có rất nhiều bài thơ "ngẫu hứng" cũng có thể kể lại một câu chuyện y hệt như trên. — Đến đây, quay sang phía bà chủ nhà, tôi dùng một hình ảnh ví von khiến cả bàn ăn lúc bấy giờ vô cùng thích thú, và sau đó được tán thưởng nhiệt liệt. “Thưa bà,” tôi nói, “bà có thể rót ba phần tư panh mật ong ra khỏi cái bình một panh đó, nếu nó đầy ắp, trong vòng chưa đầy một phút; nhưng thưa bà, bà sẽ chẳng thể nào vét cạn nổi một phần tư giọt mật cuối cùng kia đâu, dẫu bà có hóa thành nàng Hebe bằng đá cẩm thạch và dốc ngược cái bình ấy suốt cả ngàn năm trời.”
Người ta phát chán ngấy đến chết đi được những vần điệu xưa cũ mòn ranh, chẳng hạn như những vần điệu quý vị thấy trong bài thơ kia — tôi chẳng có ý chê bai, mà cũng chẳng buồn ngợi khen nó. Tôi luôn cảm thấy mình như một gã thợ đóng giày, đang cố dán miếng da mặt mới vào một đôi đế và thân ủng cũ rích, mỗi khi tôi cố gò ép tình cảm vào những vần vè cổ lỗ sĩ này.
. . . . tuổi trẻ
. . . . ban mai
. . . . lặng lẽ
. . . . tàn phai
Chín phần mười các “Bài thơ thiếu nhi” được sáng tác đều nảy sinh từ những sự trùng hợp đầy tính nhạc và đầy sức gợi như trên.
“Thế ạ?” con gái bà chủ nhà cất tiếng.
Tôi không hướng nhận xét tiếp theo về phía cô ta, và tôi tin chắc rằng, với vốn đọc hạn hẹp của mình, cô ta sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy nó đâu; tôi chỉ khẽ thì thầm với người ngồi cạnh.
Khi một thiếu nữ để một lọn tóc mai uốn tròn bẹp dính chặt vào mỗi bên thái dương bằng sáp, — khi cô ta đi dạo cùng một người đàn ông không phải khoác tay, mà là để tay anh ta tì vào lưng cánh tay mình, — và khi cô ta thốt lên “Thế ạ?” với giọng điệu đầy vẻ dò hỏi, quý vị hoàn toàn có thể yên tâm mà hỏi xem cô ta kiếm được bao nhiêu tiền lương, và cái “gã” mà quý vị thấy đi cùng cô ta là ai.
“Ngài vừa thì thầm cái gì thế?” con gái bà chủ hỏi, vừa nói vừa liếm môi theo một cách thức vô cùng mời gọi.
“Tôi chỉ đang đúc kết một nguyên lý chẩn đoán xã hội học mà thôi.”
“Thế ạ?”
— Thật kỳ lạ khi thấy cùng những nhu cầu và thị hiếu lại tìm ra những công cụ và phương thức biểu đạt y hệt nhau ở mọi thời đại và mọi nơi chốn. Các thiếu nữ ở Otaheite, như quý vị có thể thấy trong cuốn Những chuyến hải hành của Cook, từng có một kiểu khung váy phồng có bán kính hoàn toàn tương đương với độ xòe lớn nhất của những chiếc váy lồng của các quý bà chúng ta. Khi tôi khoác chiếc khăn choàng Bay-State lên vai, tôi chỉ đang học lại một bài học từ khí hậu mà người da đỏ đã học được từ trước tôi. Chúng tôi gọi nó là khăn choàng mền chứ không phải khăn sọc kẻ carô; và chúng tôi quàng nó như những thổ dân bản địa, chứ không phải như những người vùng Cao nguyên Scotland.
— Chúng ta chính là những người La Mã của thế giới hiện đại, — một dân tộc vĩ đại có tài đồng hóa. Những xung đột và chinh phạt dĩ nhiên là những sự cố tất yếu đối với chúng ta, cũng như đối với các bậc tiền nhân kiểu mẫu của chúng ta vậy. Và thế là chúng ta tìm đến kiểu vũ khí của họ. Thanh kiếm quân đội của chúng ta chính là thanh đoản kiếm gladius ngắn, cứng, nhọn của người La Mã; và con dao bowie của người Mỹ cũng chính là công cụ ấy, được cải tiến để đáp ứng những nhu cầu hằng ngày của xã hội văn minh. Tôi xin tuyên bố tại bàn ăn này một tiên đề không thể tìm thấy trong sách của Montesquieu hay trong các biên bản của Quốc hội: —
Dân tộc nào rút ngắn vũ khí của mình sẽ nới dài biên giới của mình.
Hệ quả tất yếu. Chính ngọn giáo Ba Lan cuối cùng đã khiến Ba Lan chẳng còn tấc đất nào của riêng mình để mà làm ranh giới.
“Từ bàn tay rã rời buông rơi ngọn giáo gãy!”
Xứ Sarmatia có tư cách gì mà đòi chiến đấu vì tự do khi giữ một ngọn sào dài mười lăm bộ ngăn cách giữa mình và lồng ngực kẻ thù? Giá như xứ ấy biết nắm chặt lấy thứ vũ khí của người La Mã cổ đại và nước Mỹ non trẻ để giáp lá cà, thì may ra đã có một cơ hội; nhưng làm thế thì lại phá hỏng mất đoạn thơ hay nhất trong thi phẩm “Những niềm vui của hy vọng”.
— Những con người tự lực lập thân ư? — À, phải rồi. Dĩ nhiên ai mà chẳng quý mến và tôn trọng những con người tự lập. Trở thành người theo cách ấy còn tốt hơn nhiều so với việc chẳng thành cái tích sự gì. Liệu có ai trong số những người trẻ tuổi ở đây đủ già để nhớ ngôi nhà của người đàn ông Ireland trên bãi lầy ở Cambridgeport, ngôi nhà mà ông ta đã tự tay xây dựng từ cống rãnh cho đến tận đỉnh ống khói không? Ông ta mất khá nhiều năm mới dựng xong, và người ta có thể thấy nó hơi lệch dây dọi một chút, đường nét hơi uốn lượn một chút, và diện mạo tổng thể có phần kỳ quặc, bấp bênh một chút. Một người thợ lành nghề chắc chắn có thể xây một ngôi nhà đẹp hơn; nhưng đó đã là một ngôi nhà rất cừ đối với một thợ mộc “tự đào tạo”, và thiên hạ ngợi khen nó, trầm trồ xem người đàn ông Ireland ấy đã thành công xuất sắc đến dường nào. Họ chẳng bao giờ nghĩ đến việc ngợi khen những dãy nhà khang trang nằm cách đó một đoạn ngắn.
Người đàn ông tự lập của quý vị, được đẽo gọt thành hình bằng chính con dao nhíp của mình, xứng đáng được ghi nhận công lao nhiều hơn, nếu chỉ xét về phương diện đó, so với một sản phẩm tiện bằng máy móc quy củ, được tạo hình theo khuôn mẫu chuẩn mực nhất và được đánh bóng kiểu Pháp nhờ xã hội và những chuyến du hành. Nhưng bảo rằng kẻ này ngang hàng về mọi mặt với người kia thì lại là chuyện khác. Quyền phân biệt xã hội một cách khắt khe đối với mọi sự vật và con người, dựa theo phẩm giá bẩm sinh hay do rèn giũa mà có, chính là một trong những đặc quyền cộng hòa quý giá nhất. Tôi xin mạn phép thực thi quyền ấy khi tuyên bố rằng, trong điều kiện các yếu tố khác đều như nhau, ở hầu hết các mối quan hệ của cuộc đời, tôi vẫn chuộng một người xuất thân từ một dòng dõi danh gia vọng tộc hơn.
Tôi hiểu thế nào là một người xuất thân danh gia vọng tộc ư? — Ồ, tôi sẽ cho quý vị một khái niệm chung về điều tôi muốn nói. Hãy trang bị cho anh ta một hành trang hạng nhất; việc này chẳng tốn của chúng ta một xu nào cả.
Bốn hay năm thế hệ quý ông và quý bà; trong số đó có một thành viên thuộc Hội đồng của Đức Vua tại Tỉnh hạt, một vài vị Thống đốc, một hay hai Tiến sĩ Thần học, một Dân biểu Quốc hội, không muộn hơn thời kỳ người ta còn đi ủng cao cổ có thắt tua rua.
Những bức chân dung gia tộc. Bức tranh vị thành viên Hội đồng do Smibert vẽ. Bức tranh người bác là đại thương gia do Copley vẽ toàn thân, đang ngồi trên ghế bành, đội mũ nhung và mặc áo choàng hoa, bên cạnh có một quả địa cầu để phô trương quy mô các thương vụ buôn bán, cùng những bức thư niêm phong sáp đỏ lớn nằm rải rác xung quanh, trong đó có một phong thư đề rõ ràng gửi tới Quý ngài Đáng kính vân vân và vân vân. Bức tranh bà cố do chính họa sĩ ấy vẽ; lụa satin màu nâu, đăng ten cực kỳ tinh xảo, đôi bàn tay tuyệt mỹ; một bà cụ cao quý, hơi cứng nhắc nhưng đầy vẻ uy nghiêm. Bức vẽ mẹ của bà, không rõ tên họa sĩ; dáng vẻ phẳng lặng, góc cạnh, tay áo buông thõng; một con vẹt đậu trên nắm tay. Một cặp tranh của Stuart, gồm: 1. Một quý ông trung cổ tráng kiện tuyệt vời, với một nét máu Tory cuồng nhiệt chảy trong huyết quản, được tiết chế lại nhờ dòng máu của một người bà cố phản loạn can trường, và được hâm nóng bằng thứ rượu vang Madeira lâu năm hảo hạng nhất vùng Ấn Độ; gương mặt ông bừng sáng như ánh mặt trời rực rỡ; chiếc áo sơ mi xếp nếp phồng ra khỏi ngực áo với một vẻ hào phóng cuộn trào, như thể muốn kéo cả trái tim ông theo sau; và nụ cười của ông đáng giá hai vạn đô la tiền quyên góp cho Bệnh viện, bên cạnh những khoản thừa kế hậu hĩnh cho mọi thân bằng quyến thuộc và kẻ ăn người ở. 2. Phu nhân của vị ấy; chiếc mũ trùm đầu đáng chú ý; thắt lưng cao như thời Đệ nhất Đế chế; khuôn ngực theo phong cách nàng Josephine; những lọn tóc xoăn như ngọn cần tây ở hai bên trán; nước da trong trẻo và ấm áp tựa như rượu mùi hoa hồng. Còn về những bức tiểu họa của Malbone, chúng tôi không tính vào bộ sưu tập này.
Lại còn cả những cuốn sách có ghi tên của các cựu sinh viên đại học bên trong — những cái tên dòng tộc; — quý vị sẽ tìm thấy họ đứng đầu các lớp học tương ứng vào cái thời mà sinh viên được xếp hạng trong danh bản dựa theo vị thế của cha mẹ họ. Những cuốn sách của nhà in Elzevir, với tên tuổi đã được La-tinh hóa của các bậc tiền nhân thời trẻ, và dòng chữ Hic liber est meus [Cuốn sách này là của tôi] trên trang tựa. Một bộ bản khắc nguyên bản của Hogarth. Bộ tác phẩm của Pope, ấn bản gốc, 15 tập, London, 1717. Sách của Barrow ở các kệ dưới, khổ folio. Sách của Tillotson ở các kệ trên, xếp thành một tiểu đội nhỏ màu tối khổ mười tám.
Một ít đồ bạc gia truyền; một xâu nhẫn cưới và nhẫn tang lễ; huy hiệu gia tộc được thêu chạm kỳ công; và một bức huy hiệu tương tự thêu bằng len sợi do một bà cô chưa chồng thực hiện.

Nếu người xuất thân danh gia vọng tộc ấy lại có một cơ ngơi cổ kính để lưu giữ những món đồ này, được bài trí bằng những chiếc ghế chân móng vuốt, những chiếc bàn gỗ gụ đen bóng, những tấm gương lớn vát cạnh và những chiếc tủ đứng bệ vệ uy nghi, thì hành trang của anh ta coi như đã hoàn tất.
Không, các bạn của tôi ơi, tôi luôn nghiêng về (dĩ nhiên là khi các yếu tố khác đều ngang nhau) người thừa hưởng những truyền thống gia tộc và những giá trị nhân văn tích tụ qua ít nhất bốn hay năm thế hệ. Trên hết mọi sự, khi còn là một đứa trẻ, anh ta phải từng được lăn lộn, nhào lộn trong một thư viện. Mọi người đều sợ sách vở nếu họ không chạm tay vào chúng từ thuở ấu thơ. Quý vị có nghĩ vị didascalos [thầy giáo] kính mến của chúng ta đằng kia từng đọc cuốn Tóm lược của Polus hay tra cứu Từ điển của Castellus trong lúc ông đang lớn lên để đạt tới tầm vóc của những cuốn sách ấy không? Không hề; nhưng đức hạnh đã thấm qua gấu áo bằng da thuộc và giấy da cừu của chúng mỗi khi ông chạm vào, tựa như những phương thuốc quý ngấm qua cán gậy đánh bóng trong câu chuyện Ả Rập vậy. Tôi nói cho quý vị biết, ông ấy cảm thấy thân thuộc như ở nhà ở bất cứ nơi nào ngửi thấy mùi hương tiếp thêm sinh lực của da thuộc Nga. Chẳng có người tự lập nào cảm thấy như thế cả. Đúng là một người có thể có tất cả những xuất thân tiền đề mà tôi vừa kể, vậy mà vẫn là một kẻ thô lỗ cục cằn hay một gã tồi tàn đê tiện. Lại có người chẳng có chút xuất thân nào như thế, nhưng vẫn xứng đáng bước vào các hội đồng và triều đình. Thế thì hãy để họ hoán đổi vị trí cho nhau. Trật tự xã hội của chúng ta có được cái nét đẹp tuyệt vời này, đó là các tầng lớp của nó có thể dịch chuyển lên xuống khi tỷ trọng riêng của chúng thay đổi, mà không bị cản trở bởi những tầng lớp định sẵn từ trước. Nhưng tôi vẫn khăng khăng giữ lấy quyền tự do lựa chọn mang tính dân chủ của mình, và tôi chọn người sở hữu một bộ sưu tập chân dung gia tộc thay vì người chỉ có tấm ảnh kim loại hai mươi lăm xu, trừ phi tôi phát hiện ra rằng kẻ sau thực sự ưu việt hơn người trước.
— Đáng lẽ tôi đã cảm thấy lo lắng hơn về sao chổi vừa qua, nếu tôi nghĩ rằng thế giới này đã đến ngày chín muồi. Nhưng nếu tôi không lầm thì nó vẫn còn xanh lắm; vả lại, vẫn còn rất nhiều than đá chưa dùng hết, mà tôi thì không thể nào tin rằng than đá lại được tạo ra một cách vô ích. Nếu những điều nhất định, vốn dĩ đối với tôi là thiết yếu cho một thời kỳ hoàng kim thiên niên kỷ, đã xảy ra, thì hẳn tôi đã phải khiếp sợ; nhưng chúng vẫn chưa tới. Có lẽ quý vị muốn nghe bài thơ của tôi mang tựa đề
NHỮNG LỜI CẢNH BÁO CHO THỜI KỲ MẠT THẾ
Khi các nhà làm luật biết tuân thủ luật cương,
Khi ngân hàng chẳng cần đến then cài chốt khóa,
Khi những quả dâu đen — dâu rừng — dâu tây đỏ —
Càng xuống đáy giỏ lại càng to dần ra, —
Khi kẻ bán đất hay bán nhà
Tự chỉ ra chỗ dột trên mái hay tì vết trong văn tự, —
Khi những chủ tiệm xén chọn gian hàng rực rỡ
Có khung cửa sổ đón nhiều ánh sáng nhất trần gian, —
Khi các mục sư giãi bày hết mọi điều họ nghĩ suy,
Và các thủ lĩnh đảng phái nói thực lòng mọi ý định, —
Khi thứ ta trả tiền mua chính là thứ ta được uống,
Làm từ hạt cà phê và trái nho đích thực của đất trời, —
Khi giới luật gia nhận lấy những gì họ muốn cho đi,
Và các thầy thuốc uống lấy những gì họ muốn kê đơn bốc thuốc, —
Khi các vị phụ mẫu chi dân ăn để mà sinh tồn tiếp bước,
Trừ những khi họ nhịn ăn sám hối vì cắn rứt lương tâm, —
Khi một kẻ dắt ngựa đem bán ngoài chợ phiên
Biết đem phẩm chất của nó ra làm bằng chứng thực,
Mà không thốt ra một lời dối trá cho mỗi chiếc đinh sắt
Đang găm chặt chiếc móng sắt vào chân con vật, —
Khi ở những chỗ thường hay bị toạc rách
Đôi găng tay của chúng ta được khâu vá với sự cẩn trọng phi thường,
Và những đầu nan xương cá voi được gia cố kiên cường
Ở chính nơi những chiếc ô thường hỏng đầu tiên cần sửa chữa, —
Khi những điếu xì gà Cuba đã hoàn toàn quên mất
Cái thói ngang bướng chống lại lực hút vào lòng,
Và những chai rượu vang đỏ claret chẳng còn cất giấu bên trong
Những đáy chai lõm sâu vừa vặn cả nắm tay người, —
Khi các nhà xuất bản không còn giở trò trộm cắp nữa,
Và chịu trả tiền sòng phẳng cho những gì họ đã ăn cắp trước đây, —
Khi bánh xe của chiếc đầu máy xe lửa đầu tiên lăn bánh
Xuyên qua lòng đường hầm Hoosac thênh thang; —
Cho đến tận lúc ấy, cứ mặc cho Cumming tha hồ huênh hoang gào thét,
Và những thánh đồ của Miller cứ việc thổi tung quả địa cầu;
Nhưng một khi quý vị nhìn thấy ngày phước lành ấy xuất hiện,
Thì hãy mau mau đi đặt may tấm áo choàng thăng thiên của mình!
Cả bàn ăn dường như rất thích những vần thơ ấy, và tôi hứa thỉnh thoảng sẽ đọc thêm những bài khác cho họ nghe, nếu họ có nhã ý muốn thưởng thức. Dĩ nhiên họ không thể trông chờ sáng nào cũng được nghe thơ. Độc giả cũng không được cho rằng tất cả những điều tôi vừa thuật lại đây đều được nói ra trong một bữa ăn sáng duy nhất. Tôi chẳng buồn ghi rõ ngày tháng cho từng lời nói, như cụ Raspail ngày xưa vẫn thường ghi ngày tháng lên từng bản bông gửi cho nhà in; nhưng chúng được rải rác qua nhiều bữa ăn sáng khác nhau; và từ đó đến nay tôi còn nói thêm biết bao điều nữa, rất có thể một ngày nào đó tôi sẽ cho in ra, nếu nhận được sự khích lệ thúc giục từ những người bạn sáng suốt.
Tôi kết thúc buổi sáng bằng việc đọc vài vần thơ của một người bạn tôi, Giáo sư, người mà có lẽ chẳng bao lâu nữa quý vị sẽ được nghe kể nhiều hơn. Vị Giáo sư đã đọc chúng, như ông kể với tôi, tại một buổi họp mặt chia tay, nơi vị trẻ tuổi nhất trong số các Nhà sử học vĩ đại của chúng ta gặp gỡ một vài người trong số rất nhiều bạn bè theo lời mời của họ.
Vâng, chúng tôi biết mình đành phải để người ra đi, — dẫu tình bạn tha thiết ước mong
Được cài những nhành lá xanh tươi vào vòng nguyệt quế của vinh quang xán lạn;
Dẫu trong giờ phút chia ly, ta vẫn trìu mến gọi người là của riêng bè bạn,
Đó chỉ là tiếng thì thầm của yêu thương khi tiếng kèn lệnh đã gióng giả vang lừng.
Tựa dũng sĩ nghỉ ngơi mang đinh thúc nơi gót giày bền bỉ, —
Tựa người lính cấm vệ chợp mắt trong giáp thép lạnh lùng, —
Tựa tay cung thủ đứng thẳng với mũi tên đã đặt sẵn trên dây cung,
Người tạm cúi mình gác lại lao nhọc để đón vòng hoa kết từ lòng chúng tôi tha thiết.
Biết bao bức tranh kỳ vĩ vẫn còn say ngủ chưa thành hình nơi khung dệt,
Chờ đợi những chiến binh cất tiếng thở và những giai nhân khoe sắc nở hoa,
Trong khi tấm thảm dệt cứ dài thêm với những sắc màu bừng cháy sức sống đậm đà,
Những sắc màu chắt lọc từ ánh hoàng hôn rực rỡ nơi vòm trời quê hương ta xứ sở!
Nơi hốc tối của cõi chết, nơi những hầm chứa xương tàn của thời gian muôn thuở,
Nơi những bóng ma hốc hác của dục vọng và tội ác chập chờn lướt qua mau,
Vẫn còn đó những chiến công chưa từng được kể, những bậc tử vì đạo chưa ai hát khúc nguyện cầu,
Vẫn còn những anh hùng đang nín lặng chờ cất lời qua ngòi bút của người đó!
Hãy để chúng tôi được lắng nghe câu chuyện kiêu hãnh mà thời gian ký thác truyền cho,
Từ đôi môi ấm nóng bừng lên ngọn lửa tự do mà họ từng hít thở!
Hãy để người triệu tập lũ bạo chúa, và tuyên cáo cho chúng biết ngày tàn sụp đổ,
Dẫu người có quét sạch quá khứ đen tối như Van Tromp từng cầm chổi quét sạch quân thù!
* * * * *
Giấc mơ vụt tan biến, bởi ngọn gió tây đã bừng tỉnh giữa mịt mù
Trên đồng cỏ hoang, trên thảo nguyên, qua núi ngàn và mặt hồ êm ả,
Để tắm mát con thuyền lướt nhanh, tựa ngôi đền thiêng giữa trùng khơi sóng cả,
Bằng làn hương trầm trộm lấy từ đóa hồng nhung và rặng thông già.
Vậy hãy rót đầy chén ngọc lung linh bằng ánh thái dương chan hòa
Từng tuôn trào khi những viên ngọc của mùa hè tàn úa bị giẫm đạp tan tành vụn vỡ:
Hỡi Hiệp sĩ chân chính của Học vấn, — cả thế gian này đều ôm ấp chở che người muôn thuở, —
Nguyện Tình yêu ban phúc, Niềm vui đội vương miện, và Chúa trời phù trợ bước đường người đi!