Bậc Thầy Bên Bàn Ăn

Lượt đọc: 125 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 5

❊ ❊ ❊

Một tứ thơ trữ tình khởi phát—bạn tôi, chàng Thi sĩ, bảo—bắn trúng tôi tựa viên đạn găm thẳng vào trán. Lúc nó ập tới, máu nơi má tôi thường rút cạn, và tôi cảm thấy mặt mình cắt không còn hột máu, trắng bệch như thây ma. Rồi một cảm giác rờn rợn như đàn rết bò dọc sống lưng,—kế đó là tiếng thở hắt cùng cú thót tim dữ dội,—rồi mặt bỗng bừng đỏ, các mạch máu nơi thái dương đập thình thịch,—tiếp đến một tiếng thở dài thườn thượt,—và thế là bài thơ đã thành hình.

Vậy ra đó là một khúc ngẫu hứng, nếu bác viết nhanh đến thế,—tôi đáp.

Không hề,—anh bảo,—ngược lại là đằng khác. Tôi bảo thành hình, chứ không nói là đã chép ra giấy. Mỗi bài thơ như thế đều có phần hồn và phần xác; chính phần xác ấy, tức bản sao chép, mới là thứ thiên hạ đọc và nhà xuất bản trả tiền. Còn phần hồn đã tượng hình trong nháy mắt nơi tâm khảm nhà thơ. Nó tìm đến anh như một ý niệm vướng víu giữa dăm ba từ ngữ dịu dàng,—những từ ngữ vốn đã tha thiết yêu nhau từ thuở ngôn từ còn trong nôi, nhưng đến tận lúc này mới nên duyên chồng vợ. Liệu nó có trọn vẹn hoá thân thành một đoàn rước dâu gồm cả tá khổ thơ hay chăng, điều đó chưa ai dám chắc; nhưng nó đã tiềm tàng tồn tại ngay từ khoảnh khắc nhà thơ tái mặt đi vì nó. Thật đủ làm bất kỳ ai cũng phải choáng váng kinh hồn, khi một ý niệm bỏng cháy bỗng đâm sầm vào não bộ, cày xới tung những lối mòn song song vốn là nơi đoàn xe chở các ý nghĩ tầm thường vẫn lóc cóc lăn bánh theo trật tự liên tưởng quen thuộc. Chẳng trách người xưa xem thi hứng hoàn toàn là ơn huệ từ bên ngoài giáng xuống. Μηνιν αειδε θεά. Nữ thần,—Nàng Thơ,—thần khí diệu kỳ,—bao giờ cũng là một thực thể ngoại lai. Tôi chưa từng viết được vần thơ nào đáng đọc. Tôi chịu thôi. Tôi quá đỗi đần độn. Nếu tôi có từng chép lại câu thơ nào đáng đọc, thì tôi cũng chỉ đóng vai một kẻ đồng cốt truyền khẩu mà thôi.

[Suốt thời gian ấy, bạn hiểu đấy, tôi đang chuyện trò với những người cùng trọ,—kể lại cho họ nghe những lời thi sĩ kia tâm sự. Tôi thấy mọi người lắng nghe khá chăm chú, xét đến tính chất văn chương của câu chuyện.]

Cụ già ngồi đối diện bỗng dưng hỏi tôi đã từng đọc tác phẩm nào tuyệt hơn tập “Khảo luận về Con người” của Pope hay chưa? Tôi đã nghiền ngẫm thiên McFingal bao giờ chưa? Thuở nhỏ cụ mê thơ lắm,—mẹ cụ từng dạy cụ đọc thuộc lòng nhiều bài thơ ngắn,—cụ vẫn nhớ một khúc thánh ca tuyệt mỹ;—rồi bằng một chất giọng sang sảng khác thường so với tuổi tác, cụ cất tiếng ngâm,—

“Vòm trời lồng lộng trên cao,

Mênh mang sắc biếc phủ bao la ngàn,

Thiên đường thắp ánh sao đan,”—

Cụ ngừng bặt, như giật mình trước sự im lặng của chúng tôi, và một thoáng ửng hồng lan dưới những sợi tóc trắng thưa thớt buông lơi trên má. Đảo mắt nhìn quanh, tôi bỗng nhớ đến một hoạt cảnh từng thấy ở Viện Bảo tàng, hình như gọi là Người Đẹp Ngủ Trong Rừng thì phải. Sự bộc phát bất ngờ của cụ già khiến mọi ánh mắt đổ dồn về phía cụ, ai nấy đều giữ nguyên tư thế như thể đã hóa đá. Cô ả Bridget xứ Celt của chúng tôi, hay còn gọi là Biddy, chẳng phải phường phụ bếp béo tốt ngớ ngẩn hơi tí là sướt mướt vì chút ủy mị. Ả thuộc tuýp người tháo vát, tay đỏ au, vai u thịt bắp; một trong những nữ tỳ nhập khẩu vốn nổi danh chốn công cộng nhờ vóc dáng lòng khòng thô kệch, tướng đi chúi đầu về phía trước, bước chân huỳnh huỵch như lao xuống dốc,—eo như sụp xuống theo cái hông lắc lư sau mỗi bước giậm chân nặng nề. Bridget, vốn sinh ra để làm lụng chứ không phải để xúc động, đang toan đặt một đĩa đầy thức ăn lên bàn thì tôi thấy cánh tay thô kệch vươn qua vai mình bỗng khựng lại,—bất động như cánh tay của bức tượng nàng caryatid bằng đất nung; ả không tài nào đặt nổi cái đĩa xuống chừng nào cụ già còn đang ngâm ngợi!

Sau đó cụ im lặng hẳn, đôi má vẫn vương nét ửng hồng. Đừng bao giờ nghĩ rằng chất thơ đã lụi tàn trong một người già chỉ vì vầng trán cụ đã hằn sâu nếp nhăn, hay khí phách trượng phu đã rời bỏ cụ khi bàn tay cụ run rẩy! Nếu những điều ấy từng hiện hữu, thì chúng vẫn mãi còn đó!

Một lát sau, chúng tôi lại tiếp tục trò chuyện.—Thưa thầy, thầy có nghĩ một nhà thơ yêu những vần thơ được viết qua ngòi bút của mình không?—chàng sinh viên thần học hỏi.

Chừng nào chúng còn hơi ấm từ tâm trí anh ta, còn mang chút nhiệt huyết sinh động của anh ta, tôi biết anh ta vẫn yêu chúng,—tôi đáp. Đến khi chúng đã kịp nguội đi, anh ta sẽ thờ ơ hơn.

Cũng từa tựa như món bánh kếp kiều mạch ấy nhỉ,—gã trai trẻ mà mọi người gọi là John chen vào.

Chỉ những lời cuối cùng ấy lọt vào tai người phụ nữ ăn vận tiết kiệm trong bộ áo vải bôm-ba-din đen.—Kiều mạch giờ hiếm mà đắt đỏ lắm,—bà ta nhận xét. [Hẳn là một bà con nghèo khó đang ăn bám bà chủ nhà trọ,—chẳng trả đồng nào,—nên bà ta phải luôn túc trực bên nòng pháo, sẵn sàng đánh đuổi mọi kẻ đến trọ bớt phần.]

Tôi thích cái hướng xoay chuyển của cuộc trò chuyện, bởi tôi cũng có vài điều muốn giãi bày, và thế là sau khi đợi một lát, tôi lại bắt đầu.—Tôi không nghĩ những bài thơ đôi khi tôi đọc cho quý vị nghe có thể được thưởng thức một cách trọn vẹn, một khi chúng được trao cho quý vị lúc hãy còn non tươi xanh ngắt.

—Quý vị không hiểu tôi muốn nói gì qua cụm từ “trạng thái xanh ngắt” ư? Được rồi, tôi sẽ giải thích. Có những thứ chẳng dùng được vào đâu cho đến khi đã được ủ kín thật lâu; và có những thứ chẳng có giá trị gì chừng nào chưa qua năm tháng dài gìn giữ và sử dụng. Với loại thứ nhất, rượu vang là một ví dụ lẫy lừng và bất hủ. Còn với những thứ phải được gìn giữ và dùng qua năm tháng, tôi xin đan cử ba món,—tẩu thuốc bọt biển, đàn vĩ cầm, và những bài thơ. Tẩu bọt biển chỉ là một vật tầm thường cho đến khi nó đã đốt lên hàng ngàn lễ vật dâng lên các vị thần hô phong hoán vũ. Đến tay chúng ta, nó chẳng có sắc hương gì,—sinh ra từ bọt biển tựa nàng Aphrodite, nhưng lại nhợt nhạt vô hồn chẳng khác nào Tử thần lạnh lẽo. Lửa được thắp lên nơi điện thờ trung tâm của nó, và dần dần, những tinh chất mà phiến lá rộng của Loài Thảo Mộc Kỳ Vĩ hút từ cả mẫu đất rồi cô lại thành từng giọt nhỏ, sẽ thấm đẫm qua các lỗ hút đang khát khao của chiếc tẩu. Thoạt tiên là phai màu, kế đến là vết ố, và cuối cùng, một sắc nâu sẫm óng ả, ấm áp lan tỏa khắp bề mặt. Quý vị thấy đấy, Mẹ Tự Nhiên luôn trung thành với sắc nâu mùa thu cổ kính của mình,—trung thành trong ngọn lửa tẩu bọt biển cũng hệt như dưới ánh nắng tháng Mười! Rồi còn cả kho tàng ký ức thơm ngát tích tụ qua năm tháng của nó nữa! Kẻ hít hà làn khói ấy như thu trọn ngàn hơi thở vào trong một lần rít; và người ta không thể chạm vào nó mà không đánh thức những niềm hoan lạc xưa cũ vốn quấn quýt bên nó tựa hồ hương hoa vương vấn trên xiêm áo những tiểu thư dòng dõi nhà Farina!

[Xin chớ nghĩ bản thân tôi dùng tẩu bọt biển, vì tôi không hút, dù từ thuở ấu thơ tôi đã sở hữu một chiếc tẩu hòa bình mà ông nội tôi giành được từ một thổ dân Pict trần truồng (thuộc chủng tộc Mohawk), cùng với một chiếc rìu tomahawk và vỏ dao đính cườm; ông phải trả giá cho mớ chiến lợi phẩm ấy bằng một vết đạn trên má phải. Về phía đằng ngoại, tôi được thừa kế một que nhồi thuốc bịt bạc lộng lẫy nhất trần đời. Đó là một bức tượng nhỏ chạm khắc thần Triton bằng gỗ hoàng dương với nét sống động và chân thực đầy quyến rũ; tôi thường ví nó với một nhân vật trong bức họa “Khải hoàn của Galatea” của Raphael. Nó đến tay tôi trong một chiếc hộp da thuộc cổ xưa,—chẳng rõ niên đại bao nhiêu,—nhưng ắt phải được chế tác từ thời Sir Walter Raleigh. Nếu tò mò, quý vị có thể ghé xem bất cứ lúc nào. Tôi cũng không dám vờ vĩnh rằng mình chưa từng nếm trải thứ công cụ hút thuốc dễ hỏng hơn, đến mức chỉ vài hơi rít cũng làm tôi thấy nôn nao như thể đang dập dềnh trên sóng ngầm vịnh Biscay. Tôi chẳng xa lạ gì với mớ cuộn hình thoi xoắn ốc gồm cuống lá băm nhỏ cùng đủ thứ linh tinh không cháy được ấy, cái thứ gọi là xì-gà nơi tiệm buôn,—thứ mà muốn “rít” được thì phải cần đến sức bú của một hài nhi Hercules, còn muốn thưởng thức được thì phải có cái vòm họng dai như da thú của lão Silenus già. Tôi không khuyên cậu đâu, chàng trai trẻ ạ, dẫu cho ví von của tôi có gợi trí tò mò của cậu, rằng đừng dại dâng hiến tháng năm rực rỡ nhất đời mình chỉ để nhuộm màu cho một chiếc bát tẩu, bởi xin đoan chắc rằng, vết ố của thứ độc dược gợi mộng mơ ấy có thể ngấm sâu hơn cậu tưởng nhiều. Tôi từng chứng kiến chiếc lá xanh non đầy hứa hẹn đã sớm ngả màu nâu úa trước tuổi dưới cái chế độ Nicotine ấy, và tôi nghĩ chiếc tẩu bọt biển lên màu nâu bóng phải trả bằng cái giá quá đắt là một bộ não suy kiệt cùng một ý chí bị cầm tù.]

Đàn vĩ cầm cũng vậy,—cây đàn Amati cổ kính ngọt ngào! Cây Stradivarius thần thánh! Từng được những bậc thầy thời xưa gảy lên cho đến khi bàn tay cầm vĩ mất đi sức lực và những ngón tay bay bổng trở nên cứng đờ. Rồi được truyền lại cho người say mê trẻ tuổi cuồng nhiệt, kẻ đã khiến nó thì thầm mối tình thầm kín, gào thét những khát khao nghẹn lời, thét gào nỗi thống khổ không tên, và than vãn niềm tuyệt vọng đơn điệu. Từ bàn tay hấp hối của anh ta, nó chuyển sang tay nhà thẩm âm lạnh lùng, người đã để nó thiếp ngủ trong hộp suốt một thế hệ, cho tới khi kho báu của ông ta phân tán, nó lại bước ra và lướt trên những bản giao hưởng dông bão của các dàn nhạc hoàng gia, dưới nét vĩ ào ạt của vị nhạc trưởng lẫy lừng. Nó từng theo chân những nghệ sĩ phóng túng vào chốn lao tù quạnh quẽ; bước vào các tu viện, nơi ngày đêm vang lên những bài thánh ca hòa quyện cùng thanh âm của nó; rồi lại quay về với những bữa tiệc trác táng cuồng loạn, nơi nó học cách tru tréo và cười cợt như thể có cả bầy quỷ dữ bị nhốt bên trong; đoạn lại đến tay người tài tử tao nhã, kẻ đã vỗ về nó bằng những giai điệu êm ả cho đến khi nó khẽ khàng đáp lại như vào thời của các bậc thầy xa xưa. Và cứ thế nó được trao vào tay chúng ta, từng thớ gỗ đều thấm đẫm âm nhạc; được nhuộm qua năm tháng, tựa như chiếc tẩu bọt biển, bằng sắc thái và sự ngọt ngào cô đọng của mọi hòa âm từng bùng cháy rồi lụi tàn trên những sợi dây đàn.

Thế nên tôi bảo quý vị, một bài thơ cũng phải được gìn giữ và sử dụng, hệt như chiếc tẩu bọt biển hay một cây vĩ cầm vậy. Bài thơ cũng xốp rỗng như bọt biển;—càng xốp bao nhiêu lại càng hay bấy nhiêu. Ý tôi muốn nói là một bài thơ đích thực có khả năng hấp thụ vô hạn tinh hoa nhân tính của chúng ta,—nét dịu dàng, sự quả cảm, nỗi tiếc nuối, niềm khát vọng,—để rồi dần dần được nhuộm thắm một sắc thái thứ cấp thiêng liêng bắt nguồn từ chính bản thân ta. Vì vậy, quý vị thấy đấy, cần phải có thời gian để đưa cảm xúc của bài thơ hòa điệu với bản tính của chúng ta, bằng cách để tâm hồn ta thấm đượm qua từng ý nghĩ và hình tượng mà bản thể ta có thể thấu suốt.

Lại nữa, xét về phần nhạc điệu đơn thuần của một bài thơ mới; chao ôi, ai có thể đòi hỏi điều gì hơn ở nó so với âm thanh của một cây vĩ cầm vừa mới rời tay thợ? Quý vị thừa biết rằng có không dưới năm mươi tám mảnh ghép khác nhau trong một cây đàn vĩ cầm. Những mảnh ghép này vốn xa lạ với nhau, và phải mất chừng một thế kỷ, nhiều hoặc ít hơn, mới khiến chúng hoàn toàn quen thuộc. Cuối cùng, chúng học được cách rung lên trong sự hòa hợp, và nhạc cụ ấy trở thành một chỉnh thể hữu cơ, tựa như một quả nang chứa hạt khổng lồ nảy mầm từ mảnh vườn ở Cremona hay một nơi nào khác. Thêm vào đó, chất gỗ vẫn còn ẩm ướt và đầy nhựa sống trong khoảng năm mươi năm đầu, nhưng sau một hoặc hai thế kỷ nữa, nó sẽ khô ráo và ngân vang hơn rất nhiều.

Chẳng lẽ quý vị không thấy mọi điều này đều đúng với một bài thơ sao? Nếu tính mỗi từ là một mảnh ghép, thì trong một bài thơ trung bình có nhiều mảnh ghép hơn cả một cây vĩ cầm. Nhà thơ đã gượng ép tất cả những từ ngữ này lại với nhau, gắn kết chúng lại, và ban đầu chúng chưa thể hiểu nhau ngay được. Nhưng nếu bài thơ được xướng to lên và ngân nga trong tiếng thì thầm thầm kín của tâm trí đủ nhiều lần, thì rốt cuộc các bộ phận sẽ gắn kết lại với nhau trong một mối gắn bó bền chặt tuyệt đối, đến mức quý vị chẳng thể đổi một âm tiết nào mà không khiến cả thế gian la ó vì dám can thiệp vào cấu trúc hài hòa ấy. Hãy quan sát thêm cách mà quá trình khô ráo diễn ra trong chất liệu của một bài thơ, cũng hệt như trong lòng một cây đàn vĩ cầm vậy. Đây là một cây đàn vùng Tyrol sắp tròn một trăm tuổi,—(Pedro Klauss, Tyroli, fecit, 1760,)—nhựa cây đã ráo kiệt gần hết rồi. Và đây là khúc hát của một thi sĩ cổ xưa bị nàng Neæra bội phản.—

“Trời thanh vắng, đêm huyền trôi lặng lẽ,

Mảnh trăng ngời giữa muôn vạn vì sao,

Khi nàng dẫu phạm điều thần thánh cấm,

Vẫn thề bồi theo trọn tiếng lòng ta.”

Quý vị có nhận thấy vẻ trầm hùng của những câu chữ La-tinh cổ xưa đã chết này không? Giờ tôi bảo quý vị hay, mỗi từ ngữ tươi mới từ cuốn từ điển mang theo mình một độ mọng nước nhất định; và dẫu tôi không thể mong những trang báo “Pactolian”, nơi tôi thỉnh thoảng cho in thơ như đã kể, lại có thể khô giòn như tờ giấy cói từng lưu giữ những lời này của Horatius Flaccus, nhưng quý vị có thể tin chắc rằng, khi những trang giấy còn ẩm và những dòng thơ còn đọng nhựa, quý vị chưa thể đánh giá xác đáng các tác phẩm của tôi đâu; và nếu chúng được làm từ chất liệu đích thực, thì sau một thời gian nữa, chúng sẽ ngân vang hay hơn nhiều.

[Một khoảng lặng ngắn ngủi bao trùm sau phần diễn giải có phần tỉ mỉ của tôi về những sự tương đồng hiển nhiên này. Liền sau đó, một người quay sang tôi—tôi xin phép không chỉ đích danh kẻ ấy—và bảo rằng anh ta dám chắc các bài của tôi đã mang lại sự “thoả mãn” khá là vừa ý.—Cho đến tận lúc ấy, tôi vẫn đinh ninh lời khen hoa mỹ này chỉ dành riêng cho các viên thư ký của các hội quán, và vì nó thường đi kèm một phong bao thù lao nho nhỏ, nên tôi cũng có chút thiện cảm với lối biểu đạt nhiệt tình ấm áp vừa phải và chẳng mấy hào hứng này. Nhưng coi đó là phần thưởng cho những cống hiến vô tư, thì tôi thú thực nó có phần dưới mức nhiệt huyết sôi nổi mà hơi thở con người cần có, dù là trong thinh lặng hay khi thốt lên thành lời. Dẫu vậy, tôi vẫn nén lòng đợi một cơ hội thuận tiện trước khi đưa ra những nhận xét dưới đây.]

—Có những cách diễn đạt riêng lẻ, như tôi từng nói với quý vị, có thể định vị ngay thân thế một người trước cả khi quý vị kịp buông tay người đó ra sau cái bắt tay chào hỏi. Xin cho phép tôi mở rộng thêm một chút. Có vài điều tự thân chúng rất nhỏ nhặt, nhưng lại hàm chứa những điều khác chẳng hề tầm thường chút nào. Chẳng hạn, tên đầy tớ người Pháp của bạn vừa khoắng sạch tư trang trong nhà bạn và bị tóm cổ. Excusez, viên cảnh binh cất tiếng khi lịch sự lột bỏ áo ngoài của hắn, phơi bày tấm lưng trần ra giữa thanh thiên bạch nhật. Đôi vai nom cũng khá đấy chứ,—hơi có tì vết một tí,—dấu tích của bệnh đậu mùa chăng,—nhưng da dẻ trắng trẻo. . . . . Bốp! Bàn tay hộ pháp của viên cảnh binh giáng một cú trời giáng lên bờ vai trắng trẻo ấy! Giờ thì nhìn xem! Vogue la galère! Hiện ra một chữ V to tướng màu đỏ—dấu vết của sắt nung trừng phạt;—hắn đã làm phỏng da để gần như xoá sạch dấu tích rồi,—phải không nào?—cái tên trộm cắp bất lương VOLEUR ngày trước, bị thích chữ vào da thịt nơi chốn khổ sai ở Marseilles! [Đừng có chối! Nhỡ đâu hắn ta thực sự có vết tích như thế thì sao?—chẳng ai nghĩ tôi lại đi thêu dệt nên một câu chuyện như vậy.]

Bác John nhà tôi, người từng đánh cỗ xe hai ngựa trong số sáu con ngựa cái mà tôi đã kể là mình từng sở hữu,—bởi vì này, các bạn tôi ơi, dẫu trông tôi giản dị thế này, tôi cũng là kẻ từng được ngồi trên “cỗ kiệu” của riêng mình đấy nhé,—tôi không dùng từ đó theo cách bừa bãi của các mục đồng phóng túng để chỉ bất kỳ chiếc xe cọc cạch cũ kỹ ra vẻ phong lưu nào có nhiều hơn một bánh, mà ý tôi là một cỗ xe bốn bánh có càng hẳn hoi,—bác John nhà tôi, như tôi đang nói dở, là một cựu binh. Bác giải ngũ một cách lặng lẽ, như biết bao người tôi tớ khiêm nhường khác của Nữ hoàng từng làm trước đây và sau này. John kể với tôi rằng, khi một sĩ quan ngờ ngợ nhận ra một trong những người hùng giải ngũ này, và muốn biết liệu anh ta có thực sự từng phục vụ trong quân ngũ hay không để tìm cách đưa anh ta trở về phụng sự đất nước đầy lòng biết ơn, viên sĩ quan sẽ bất thần tiến lại gần và quát sắc lẹm: “Quai đeo!” Nếu người lính ấy từng mang quai đeo vai, anh ta ắt đã thuộc lòng những lời khiển trách mỗi khi để nó xộc xệch. Mệnh lệnh xưa cũ lập tức lóe lên qua từng thớ cơ, và bàn tay anh ta sẽ bật lên ngay vị trí chiếc quai đeo từng ngự trị trong tích tắc.

[Suốt lúc đó tôi đang chuẩn bị cho đòn quyết định của mình, bạn hiểu chứ; nhưng thấy họ vẫn chưa sẵn sàng đón nhận, tôi lại tiếp tục,—vẫn là để minh họa cho nguyên lý chung mà tôi đã đặt ra.]

Phải đấy, những điều kỳ quặc thường lộ ra theo những cách mà chẳng ai ngờ tới. Tương truyền rằng, khi những tên cướp biển Đan Mạch đổ bộ cướp bóc bờ biển nước Anh, thỉnh thoảng chúng cũng đụng phải đá tảng dưới hình hài những người Saxon kiên cường, những kẻ quyết không để chúng chuồn mất,—ngược lại, còn nằng nặc bắt chúng phải ở lại, và để cho chắc ăn, người ta đã đối xử với chúng như cách thần Apollo từng trừng phạt Marsyas, hay như Bartholinus đã đối đãi với một đồng loại nơi trang tựa cuốn sách của mình: sau khi tước bỏ của chúng thứ trang phục cốt yếu và vừa vặn duy nhất vốn không thể thiếu ngay cả ở những miền khí hậu êm dịu nhất, người ta bèn đem đóng đinh tấm da ấy lên cửa nhà thờ như thể yết thị hôn phối, để răn đe mọi kẻ khác.

[Mấy cô cậu trẻ tuổi bật cười khúc khích trước chi tiết này; nhưng khi nhìn sang bà chủ nhà trọ, tôi thấy “nước mắt lưng tròng nơi khóe mắt bà”, hệt như nàng Christiana khi nghe người giải nghĩa hỏi về con nhện, và tôi ngờ ngợ, dù không dám chắc, rằng cô giáo làng đã đỏ mặt, giống như nàng Mercy trong chính câu chuyện ấy, hẳn quý vị còn nhớ.]

Nghe cứ như chuyện bịa đặt hoang đường ấy bác nhỉ,—gã trai trẻ mà mọi người gọi là John lên tiếng. Tôi nén lại không buông lời Hamlet từng nói với Horatio, rồi tiếp tục câu chuyện.

Cách đây không lâu, các giám quản giáo xứ đang tiến hành tu sửa và tôn tạo một nhà thờ Saxon cổ tại một ngôi làng nọ ở Anh, và trong số các hạng mục, họ nghĩ những cánh cửa cũng cần được chăm chút. Một trong số đó, đặc biệt là cửa chính, trông rất tệ hại, đóng vảy sần sùi như thể cạo sạch đi thì sẽ tốt hơn nhiều. Tình cờ trong làng có một chuyên gia kính hiển vi từng nghe câu chuyện về lũ cướp biển xưa, ông ta bèn nảy ra ý định kiểm tra lớp vảy đóng trên cánh cửa này. Chẳng còn nghi ngờ gì nữa; đó chính là một tài liệu lịch sử đích thực, cùng loại với mặt trống Ziska,—một lớp da người thật sự, bị lột từ một tên thảo khấu vùng Scandinavia cổ xưa, và huyền thoại kia là hoàn toàn có thật.

Bạn tôi, vị Giáo sư, từng giải quyết một nghi vấn lịch sử và tài chính quan trọng nhờ vào một mảnh cực kỳ nhỏ của một tài liệu tương tự. Phía sau tấm kính cửa sổ mang tên và chức danh của ông có thắp một ngọn đèn khiêm nhường, báo hiệu cho người qua đường biết rằng vào bất kỳ giờ nào trong đêm, những ân huệ (hoặc những cơn sốt) nhỏ nhất cũng đều được hoan nghênh. Một gã thanh niên nọ sau khi nốc đẫm thứ men say vừa làm hưng phấn lại vừa khiến người ta ngây ngất, thuận theo một thôi thúc mù quáng tựa thiêu thân vốn rất tự nhiên trong hoàn cảnh ấy, đã vung nắm đấm đập vỡ ngọn đèn, dập tắt luồng sáng khiêm nhường kia,—dĩ nhiên là phải đấm thủng tấm kính dày để chạm tới nó. Giờ thì tôi không muốn đi sâu vào các tiểu tiết nơi bàn ăn làm gì, quý vị biết đấy, nhưng một bàn tay trần không thể nào đấm xuyên qua tấm kính dày mà lại không để lại chút biểu bì da thịt nào dính lại trên đó, cũng như một con bướm chẳng thể chui qua chiếc máy xay xúc xích mà không bị nát bươm. Vị Giáo sư thu lượm các mảnh kính vỡ, và cùng với chúng là vài tài liệu cực kỳ nhỏ nhưng hoàn toàn xác đáng, đủ sức nhận dạng và treo cổ bất kỳ tên lưu manh nào trong thế giới Cơ Đốc đã trót để lại chúng.—Vấn đề lịch sử: Ai là kẻ làm chuyện đó? Và vấn đề tài chính: Ai sẽ trả tiền bồi thường? Cả hai đều được giải quyết êm xuôi trước khi ngọn đèn mới được thắp lên vào tối hôm sau.

Quý vị thấy đấy, hỡi các bạn của tôi, những kết luận to tát chạm đến sinh mạng, gia tài và danh dự thiêng liêng của chúng ta đôi khi lại có thể rút ra từ những tiền đề vô cùng nhỏ nhặt. Điều này đặc biệt đúng trong cung cách ứng xử và lối ăn tiếng nói; một cử chỉ hay một câu nói thường hé lộ cho quý vị biết tất cả những gì cần biết về một con người. Chẳng hạn như câu: “Sức khỏe ra răng?” (thường phát âm trại đi một cách thô lậu)—thay vì, Dạo này bác thế nào? Hay, Bác có khỏe không? Hoặc gọi cái lối đi nhỏ tối tăm trong nhà là “đại sảnh”, và cỗ xe một ngựa ọp ẹp cũ kỹ của mình là “cỗ kiệu”. Hoặc nói với một người vừa cố làm vừa lòng mình rằng anh ta đã mang lại sự “thoả mãn” khá là vừa ý. Hoặc bảo rằng mình “nhớ về” một điều gì đó, hay mình vừa “trọ lại” ở nhà ông Chấp sự Nào Đó,—và những cách diễn đạt tương tự như thế. Một người bạn của tôi có một bức tượng nhỏ bằng cẩm thạch tạc thần Cupid đặt trong phòng khách ở ngôi nhà ngoại ô,—cung tên, cánh tía đầy đủ chẳng thiếu thứ gì. Một vị khách vốn là dân bản xứ vùng đó, nhìn bức tượng vẻ đầy trầm ngâm rồi hỏi bà chủ nhà “liệu đó có phải là pho tượng tạc đứa con thơ quá cố của bà không?” Thật là một bản tiểu sử tuyệt diệu, dẫu hơi dài dòng, về mặt xã hội, học vấn và khiếu thẩm mỹ được gói gọn chỉ trong một câu hỏi ngắn ngủi ấy!

[Xin hãy lưu ý xem tôi đã lồng ghép cái lỗi cụ thể mà tôi muốn đem ra cảnh tỉnh những người cùng trọ một cách khôn khéo chuẩn xác đến nhường nào, mà không hề biến nó thành một đòn công kích quá đỗi cá nhân nhắm thẳng vào người đã trót thốt ra lời ấy.]

Kẻ nào thốt ra câu: “Xem bàn chân biết Hercules” quả là một kẻ tối dạ cùng cực. Hắn ta thà nói: “Nhìn một giỏ táo có thể đoán biết cả thùng táo” còn hơn. Xem bàn chân ư, hẳn rồi! Hãy đọc thế này mới đúng: “Xem móng ngón chân út, biết Hercules, cùng cha mẹ, ông bà, tổ tiên, con cái, cháu chắt và chút chít của chàng!” Đừng có ba hoa với tôi về câu: “Hãy cho tôi một điểm tựa!” Kể cho tôi nghe chuyện Cuvier phục dựng cả một con lười khổng lồ chỉ từ một chiếc răng, hay chuyện Agassiz vẽ nên chân dung một loài cá chưa từng ai phát hiện chỉ từ một chiếc vảy duy nhất xem nào! Hệt như nét vẽ chữ “O” hoàn hảo đã làm lộ diện danh họa Giotto,—hệt như một chữ “moi” đã tố giác một gã người Anh học đòi thứ tiếng Pháp nửa mùa nơi trường Stratford-atte-Bowe,—mọi quá khứ lai lịch cùng những triển vọng tương lai của một con người đều được đúc kết trong một lời thốt ra duy nhất, nó lập tức đo lường trình độ học vấn cùng cấu trúc tư duy của kẻ đó.

Triển vọng ư, thưa thầy?—chàng sinh viên thần học hỏi;—chẳng lẽ một người quen miệng nói năng bỗ bã lại không thể vươn tới đỉnh cao danh vọng hay sao?

Này cậu,—tôi đáp,—trong một nền cộng hòa, mọi sự đều có thể xảy ra. Nhưng một người có tiền đồ xán lạn gần như tất yếu phải có đủ sáng suốt để nhận ra rằng bất kỳ tật xấu đáng ghét nào trong lời ăn tiếng nói hay cử chỉ đều phải bị loại trừ tận gốc. Chẳng phải Sydney Smith từng bảo rằng một chính khách ở Anh quốc chẳng bao giờ gột rửa nổi một lỗi phát âm sai từ thuở thiếu thời hay sao? Các chính khách của chúng ta thì ít gặp nguy cơ vấp phải bước hụt chết người này, bởi hiếm ai trong số họ có thói quen chêm tiếng La-tinh vào các bài diễn văn của mình,—vì những lý do rất xác đáng và thực tế. Nhưng họ buộc phải nói thứ tiếng Anh cho đàng hoàng tử tế,—trừ phi họ là những tướng lĩnh trận mạc dạn dày sương gió, như Tướng Jackson hay Tướng Taylor; trong trường hợp đó, một vài vết trầy xước trên đầu ngữ pháp Priscian sẽ được thể tình tha thứ cho những bậc lão trượng vốn đã mang trên mình vô số vết sẹo trận mạc, và một cử tri đoàn gồm ba mươi bang lớn cũng chẳng thèm xét nét làm gì, miễn sao họ đừng văng tục chửi thề trong các Thông điệp Tổng thống là được.

Dẫu vậy, tôi cũng chẳng có tư cách gì để lên mặt dạy đời. Bản thân tôi cũng từng phạm vô số sai lầm trong đàm thoại lẫn trên mặt báo. Tôi chẳng bao giờ phát hiện ra chúng cho đến khi chữ đã đúc thành khuôn chì in ra rành rành, và khi ấy thì hiếm có lỗi nào lọt qua được mắt tôi. Tôi đoan chắc mình sẽ phạm phải dăm ba sơ suất trước khi bữa điểm tâm này kết thúc, và sẽ nhớ vanh vách tất cả trước bữa ăn tiếp theo. Người ta mới run lên vì giận dữ biết bao trước sự đần độn tột cùng trong thoáng chốc của chính mình về những điều bản thân vốn tường tận như lòng bàn tay, và nghĩ đến việc mình đã tự phơi lưng cho những lời xấc xược của phường captatores verborum, những kẻ bới lông tìm vết thấp hèn nhưng hữu ích của ngôn từ, cái lũ chuyên đi nhặt nhạnh những gì có thể gây chướng tai gai mắt rồi mang đi dọn dẹp, vừa đi vừa ôm ấp và gặm nhấm chúng một cách khoái trá! Tôi không muốn buông lời quá coi khinh những nhà phê bình câu chữ này;—làm sao tôi nỡ, khi chính tôi cũng là kẻ thích bàn tán về những lỗi lầm cùng thói dung tục trong lời ăn tiếng nói? Chỉ có điều, có sự khác biệt rất lớn giữa những sơ suất bút mực mà hầu như ai cũng có thể mắc phải dù biết rõ hơn, với thói thô lậu hay ti tiện cố hữu trong lời ăn tiếng nói vốn là điều không thể dung thứ đối với những người có học, xuất phát từ bất kỳ ai khoác lên mình tấm áo lụa hay dạ mịn.

[Tôi ghi lại những nhận xét trên vào sáng nay, ngày 26 tháng Giêng, ghi rõ ngày tháng để không ai nghĩ rằng những dòng này được viết ra trong cơn thịnh nộ vì bất kỳ mối hiềm khích riêng tư nào từ sự xâm phạm của một con bọ hung ngữ pháp cụ thể nào đó.]

—Tôi tự hỏi liệu có ai từng bới móc điều gì tôi nói nơi bàn ăn này khi đem kể lại cho người khác nghe không nhỉ? Tôi mong họ làm thế, thật lòng đấy. Tôi sẽ đinh ninh rằng mình chẳng nói được điều gì có ý nghĩa to tát, nếu họ không bới móc.

Khi rảo bước trên đồng nội, có bao giờ quý vị bắt gặp một phiến đá lớn nằm phẳng lì, chẳng ai hay đã nằm đó tự bao giờ, ngay tại nơi quý vị nhìn thấy, với cỏ dại mọc thành một bờ rào nhỏ viền quanh khít khao các mép đá,—và có bao giờ, tuân theo một thôi thúc mách bảo rằng nó đã nằm ỳ ở đó quá lâu rồi, quý vị lách đầu gậy, mũi chân hay những ngón tay xuống dưới mép đá rồi lật ngược nó lên như một bà nội trợ lật chiếc bánh nướng khi tự nhủ: “Đến lúc này thì bánh đã chín vàng rồi đấy”? Thật là một cảnh tượng kỳ quặc hé lộ, và thật là một sự bất ngờ kinh hoàng ngoài dự liệu đối với một cộng đồng nhỏ bé mà sự tồn tại của chúng quý vị chưa từng mảy may ngờ tới, cho đến khi sự hoảng loạn và tán loạn đột ngột diễn ra giữa các cư dân của nó do cú lật đá của quý vị! Những cọng cỏ bị đè bẹp dí, úa màu, bện chặt vào nhau như thể vừa bị tẩy trắng và là phẳng; những sinh vật bò trườn ghê tởm, vài con thuộc bộ cánh cứng hoặc mang lớp vỏ sừng sững sờ,—người ta chỉ muốn gọi chúng là lũ bọ rùa; vài con mềm hơn nhưng khéo léo dẹt mình và ép mỏng như những chiếc đồng hồ hiệu Lépine; (Tự nhiên chẳng bao giờ bỏ phí một kẽ nứt hay khe hở nào, hãy nhớ lấy, hay một khớp nối nơi dát giường quán trọ, mà không có sẵn một trong những cỗ máy đo thời gian năm chân dẹp lép của mình trượt vào đó;) những con dế đen bóng nhẫy, với đôi râu dài ngoằng chĩa ra như ngọn roi của cỗ xe tứ mã; những sinh vật bất động giống như sên, những ấu trùng non nớt, có lẽ còn đáng sợ hơn trong vẻ tĩnh lặng nhũn nhão của chúng so với cả cái ngọ nguậy quỷ quái khi đã trưởng thành! Nhưng hòn đá vừa bị lật lên và ánh sáng ban ngày trong lành vừa rọi chiếu vào cái cộng đồng bò trườn bị đè nén và mù lòa này, thì tất cả những con nào có diễm phúc sở hữu đôi chân—mà vài con lại có rất nhiều chân—liền nháo nhào chạy vòng quanh, húc đầu vào nhau và vào bất cứ thứ gì trên đường đi, rồi kết thúc bằng một cuộc tháo chạy tán loạn tìm về những nơi trú ẩn dưới lòng đất để tránh xa vùng đất bị ánh mặt trời làm cho nhiễm độc. Sang năm, quý vị sẽ thấy cỏ mọc cao và xanh mướt ngay nơi phiến đá từng ngự trị; chim mặt đất làm tổ nơi con bọ từng đào hang; bồ công anh và mao lương đua nhau khoe sắc, và những cánh quạt rộng của thiên thần côn trùng khép mở trên những chiếc đĩa vàng rực rỡ của chúng, khi những làn sóng nhịp nhàng của ý thức phúc lạc đập rộn rã qua bản thể vinh quang của chúng.

—Gã trai trẻ mà người ta gọi là John lại thấy cần phải lên tiếng, theo cái lối suồng sã quen thuộc của gã,—điều mà tôi chẳng thèm chấp nhặt làm gì, nhưng đôi khi tôi thấy cần phải chấn chỉnh,—rằng tôi đang nói hơi quá đà về mấy con bướm rồi đấy.

Không đâu, tôi đáp; mỗi hình ảnh ấy đều mang một ý nghĩa riêng,—con bướm cũng như những hình ảnh khác vậy thôi. Phiến đá chính là những sai lầm cổ hủ. Thảm cỏ là bản tính con người bị đè nén và tẩy sạch mọi sắc màu bởi sai lầm ấy. Những hình thù tìm thấy bên dưới là những kẻ giảo hoạt sinh sôi trong bóng tối, và những sinh linh yếu ớt bị nó làm cho bất lực. Kẻ lật phiến đá lên là bất kỳ ai dám đem cây gậy chân lý giáng vào cơn ác mộng dối trá cổ xưa, bất kể người đó làm điều ấy với vẻ mặt nghiêm nghị hay một nụ cười cợt. Năm tới tượng trưng cho thời đại tương lai. Khi ấy, bản tính từng nằm bẹp dí úa tàn sẽ vươn mình trỗi dậy với vóc dáng căng tràn và sắc màu nguyên bản dưới ánh mặt trời. Khi ấy, những ca nhi của Chúa sẽ làm tổ trong trái tim của một nhân loại tái sinh. Khi ấy, vẻ đẹp—tức Đấng Thiêng Liêng mang hình hài và sắc màu—sẽ đáp xuống tâm hồn con người tựa như cánh bướm, hình ảnh của linh hồn được thăng hoa trỗi dậy từ cát bụi, bay vút lên từ cái kén từng giam hãm một con sâu nghèo nàn, kẻ sẽ chẳng bao giờ có được đôi cánh nếu phiến đá không được nhấc lên.

Quý vị chớ bao giờ nghĩ rằng mình có thể lật tung bất kỳ sự giả dối cổ hủ nào mà lại không gây ra một sự quằn quại kinh hoàng và sự tán loạn của cái quần thể ghê tởm bé nhỏ ngụ cư bên dưới nó.

—Mỗi tư tưởng chân chính về bất kỳ chủ đề xác thực nào cũng đều khiến kẻ này hay kẻ khác phải nghẹn họng. Ngay khi lấy lại được hơi thở, rất có thể hắn sẽ bắt đầu trút hết hơi sức ấy vào những lời lẽ cay độc. Đó là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy người ta đã nói ra một điều đã đến lúc phải nói. Tiến sĩ Johnson từng thất vọng về hiệu quả của một trong những tập tiểu luận của mình. “Tôi nghĩ mình chưa bị công kích đủ nhiều vì tác phẩm đó,” ông bảo;—“sự công kích chính là phản lực; tôi chẳng bao giờ nghĩ mình đã tung ra một cú đánh mạnh trừ phi nó dội ngược trở lại.”

—Nếu có kẻ công kích quan điểm của tôi trên mặt báo, liệu tôi có đáp trả chăng? Còn lâu nhé. Quý vị nghĩ tôi không hiểu điều mà bạn tôi, vị Giáo sư, từ lâu đã gọi là nghịch lý thủy tĩnh của sự tranh luận hay sao?

Không hiểu điều đó nghĩa là gì ư?—Được rồi, tôi sẽ nói cho quý vị hay. Quý vị biết đấy, nếu có một chiếc ống uốn cong, một nhánh nhỏ bằng cuống tẩu thuốc và nhánh kia đủ lớn để chứa cả đại dương, thì nước ở nhánh này cũng sẽ dâng cao bằng nhánh kia. Tranh luận cũng san bằng kẻ ngu dốt với người thông thái theo đúng cách thức ấy,—và lũ ngu thì biết tỏng điều đó.

—Không, nhưng tôi thường đọc những gì thiên hạ viết về người khác. Có chừng một tá cụm từ cứ thi nhau đổ ập xuống một lượt, tựa như cái kẹp than, cái xẻng, cái que cời, cái chổi quét và cái ống bễ thụt lò, trong một trận lở đất nơi xó bếp gia đình mà ai ai cũng biết. Đã vớ phải một thứ thì sẽ vớ trọn cả đống.

Đó là những từ gì ư?—Ồ, điều đó phụ thuộc rất nhiều vào vĩ độ và kinh độ. Các mỹ từ tuân theo các đường đẳng nhiệt khá chuẩn xác. Gom chúng lại thành hai nhóm, người ta sẽ thấy mình là một học giả thông minh, hòa nhã, hóm hỉnh, khôn ngoan, xuất chúng, lấp lánh, sâu sắc, kiệt xuất, lừng danh, hiển hách cùng một quý ông hoàn hảo, và là cây bút số một của thời đại; hoặc là một kẻ đần độn, ngu xuẩn, độc ác, xấc xược, nông cạn, dốt nát, ngạo mạn, tráo trở, dã tâm đen búa, một kẻ bị ruồng bỏ và là nỗi ô nhục của nền văn minh.

Điều gì quyết định tập hợp từ ngữ mà một người nhận được theo tôi nghĩ ư?—Chà, tôi cho là một chuỗi những tác động tựa như thế này:—Thứ nhất. Các mối quan hệ chính trị, tôn giáo, xã hội, gia đình. Thứ hai. Món hàu, dưới hình thức những bữa tiệc tối chiêu đãi các quý ngài gắn liền với giới phê bình. Tôi tin vào nhà trường, trường đại học và hàng giáo phẩm; nhưng logic tối thượng của tôi để định hướng dư luận—thường có nghĩa là ý kiến của nửa tá quý ông phê bình—chính là tam đoạn luận sau: Đại tiền đề. Hàu sống tươi nguyên vỏ. Tiểu tiền đề. Hàu đút lò cùng loại. Kết luận. Rằng—(điền tên người khoản đãi vào đây) là người thông minh, hóm hỉnh, khôn ngoan, xuất chúng,—và vân vân mây mây.

—Không, đó chẳng hẳn là hối lộ đâu. Kẻ có hàu, người có mỹ từ. Đó là sự trao đổi lòng hiếu khách; một bên thết đãi một “bàn tiệc” trên khăn trải bàn, bên kia thết đãi trên mặt báo,—chỉ có thế thôi. Quý vị không nghĩ rằng tôi và quý vị cũng sẽ làm y hệt như thế nếu chúng ta ở trong giới phê bình hay sao? Tôi dám chắc mình chẳng thể cưỡng lại những ảnh hưởng làm mềm lòng của lòng hiếu khách. Quý vị biết đấy, tôi không thích đi ăn tối ở ngoài,—tôi ăn uống quá ngon lành nơi bàn ăn của chúng ta rồi, [bà chủ nhà trọ nom rạng rỡ hẳn lên,] và bạn bè cùng trọ lại quá đỗi dễ chịu [một sự xao động hài lòng lan khắp những người cùng trọ]; nhưng nếu tôi đã từng nếm chút muối của người ta, cùng với những món ăn kèm cần thiết để món đó thêm phần ngon miệng, tôi sẽ chẳng bao giờ nỡ buông lời lăng mạ người ấy, và nếu phải nói về anh ta, tôi đồ rằng mình sẽ treo quanh cổ anh ta cái chuỗi mỹ từ leng keng như một dây chuông xe trượt tuyết. Cảm tình tốt đẹp giúp xã hội biến phần lớn chúng ta thành những kẻ nói dối,—không phải những kẻ dối trá trắng trợn, mà là những kẻ xử lý chân lý bất cẩn đến mức các góc cạnh sắc nhọn của nó bị mài nhẵn thưng một cách tệ hại. Tôi yêu chân lý như đức hạnh tối cao; tôi tin nó chảy trong huyết quản mình; nhưng tôi sẽ chẳng bao giờ làm một nhà phê bình, bởi tôi biết mình không thể lúc nào cũng nói thật. Tôi có thể viết một bài phê bình về một cuốn sách tình cờ làm tôi vừa ý; đó lại là chuyện khác.

—Nghe này, Benjamin Franklin! Điều này dành cho cháu, và cho những ai trạc tuổi cháu mà cháu có thể kể lại.

Khi chúng ta còn là những đứa trẻ thơ, rất lâu trước thời điểm hai người phụ nữ trưởng thành kia trao cho chúng ta sự lựa chọn của Hercules, có một thiên thần trẻ tuổi bước đến gần ta, tay phải cầm những khối lập phương tựa con súc sắc, tay trái cầm những khối cầu tựa viên bi. Các khối lập phương làm bằng ngà voi không tì vết, trên mỗi khối có khắc chữ bằng vàng—Chân lý. Còn các khối cầu thì chằng chịt những đường vân, sọc và đốm lốm đốm bên dưới, phía trên ửng lên một sắc đỏ sẫm nơi ánh sáng chiếu vào, và nhìn ở một góc độ nhất định, cháu có thể nhận ra trên mỗi quả cầu ba chữ cái D, Ố, I. Đứa trẻ được trao cho những thứ ấy rất có thể sẽ chộp lấy cả hai. Những quả cầu là thứ tiện lợi nhất trần đời; chúng lăn đi chỉ với một cú đẩy nhẹ nhất đến đúng nơi đứa trẻ muốn. Các khối lập phương thì chẳng chịu lăn chút nào; chúng có một tài năng tuyệt vời là đứng yên bất động, và luôn giữ đúng mặt ngửa lên trên. Nhưng chẳng mấy chốc, triết gia trẻ tuổi nhận ra rằng những thứ lăn đi quá dễ dàng lại rất hay lăn nhầm vào góc khuất, và biến mất tăm đúng lúc nó cần chúng nhất, trong khi nó luôn biết tìm những khối kia ở đâu, bởi chúng vẫn nằm nguyên nơi ta để lại. Nhờ đó nó học được—nhờ đó chúng ta học được—cách buông bỏ những quả cầu dối trá vằn vện lốm đốm để nắm chặt lấy những khối chân lý vuông vức trắng ngần. Nhưng rồi Nỗi Rụt Rè xuất hiện, kế đến là Lòng Tốt Bụng, và sau cùng là Cách Cư Xử Lịch Thiệp, tất cả đều khăng khăng rằng chân lý phải lăn được, bằng không chẳng ai có thể làm ăn gì với nó; và thế là kẻ thứ nhất dùng chiếc nạo thô ráp, kẻ thứ hai dùng chiếc giũa to bản, kẻ thứ ba dùng ống tay áo lụa là, cùng nhau mài tròn, làm nhẵn và đánh bóng những khối chân lý trắng như tuyết ấy, đến mức khi chúng đã hơi cáu bẩn vì sử dụng, người ta khó lòng phân biệt nổi chúng với những quả cầu dối trá lăn tròn kia.

Cô giáo làng lịch thiệp bảo rằng cô rất thích câu chuyện này, và cô sẽ đọc nó cho đàn em nhỏ của mình nghe vào ngày mai. Nhưng cô nói thêm, cô sẽ bảo lũ trẻ rằng có những lý do chính đáng hơn để theo đuổi chân lý thay vì chỉ dựa trên trải nghiệm đơn thuần về sự tiện lợi của nó cùng nỗi bất tiện của sự dối trá.

Đúng thế,—tôi đáp,—nhưng sự giáo dục bao giờ cũng bắt đầu qua các giác quan, rồi mới nâng dần lên thành ý niệm về điều đúng sai tuyệt đối. Điều đầu tiên đứa trẻ phải học về vấn đề này là sự dối trá chẳng đem lại lợi lộc gì,—rồi sau đó mới đến việc nó đi ngược lại sự bình an và phẩm giá của vũ trụ.

—Liệu tôi có nghĩ hình thức dối trá cụ thể thường thấy trên các mặt báo dưới tiêu đề “Từ Phóng viên Nước ngoài của Chúng tôi” có gây hại gì chăng?—Ồ, không,—tôi chẳng nghĩ nó gây hại gì. Tôi đồ rằng nó chẳng thực sự lừa dối được ai hơn là tập truyện “Nghìn lẻ một đêm” hay “Gulliver du ký”. Đôi khi các tác giả biên soạn quá ẩu, rồi trộn lẫn các sự kiện địa lý với những câu chuyện trên báo lá cải ba xu, đến mức làm lạc hướng những ai khao khát tìm kiếm thông tin. Hôm nọ tôi có cắt một mẩu tin trên một tờ báo, trong đó chứa đầy những điều vô lý, và tôi ngờ rằng, cả những lời xuyên tạc nữa. Tôi sẽ sai người lên gác lấy xuống cho quý vị xem, nếu quý vị muốn nghe.—À, nó đây rồi; tiêu đề ghi là

“Thư từ Sumatra của Chúng tôi.

“Hòn đảo này hiện là tài sản của gia tộc Stamford,—nghe đâu do Ngài — Stamford thắng được trong một canh bạc xổ số, giữa cơn cuồng loạn đầu cơ cổ phiếu của Vụ lừa đảo Biển Nam. Tiểu sử của quý ngài này có thể tìm thấy trong một loạt câu hỏi thú vị (rất tiếc là chưa có lời giải đáp) đăng trên tờ ‘Ghi chép và Tra vấn’. Hòn đảo này hoàn toàn được bao bọc bởi đại dương, nơi nước biển chứa một lượng lớn chất mặn, kết tinh thành những khối lập phương đối xứng kỳ lạ, và vào những ngày trời yên bể lặng, trên mặt biển thường ánh lên sắc cầu vồng của những bong bóng Biển Nam lừng danh. Mùa hè nóng nực ngột ngạt, còn mùa đông rất có thể là lạnh giá; nhưng sự thực này không thể xác định chính xác được, vì một lý do kỳ lạ nào đó, thủy ngân ở các vĩ độ này chẳng bao giờ co lại như ở các vùng phương bắc, và do đó nhiệt kế trở nên vô dụng vào mùa đông.

“Nông sản chính của hòn đảo là cây hồ tiêu và cây sa kê (cây bánh mì). Do hồ tiêu được sản xuất quá dồi dào, một hội từ thiện đã được thành lập tại London vào thế kỷ trước nhằm cung cấp giấm và hàu cho dân bản xứ, như một món ăn kèm với thứ gia vị tuyệt hảo ấy. [Ghi chú nhận được từ Bác sĩ D. P.] Tuy nhiên, nghe đâu vì hàu thuộc loại mà ở Anh gọi là hàu bản địa, nên cư dân bản địa xứ Sumatra, theo một bản năng tự nhiên, đã từ chối đụng vào chúng, mà chỉ xơi tái toàn bộ thủy thủ đoàn của chiếc tàu đã chở chúng sang. Thông tin này được cung cấp bởi một trong những cư dân cao tuổi nhất, bản thân là người bản địa và cực kỳ mê các nhà truyền giáo. Nghe đồn ông ta cũng rất điêu luyện trong nghệ thuật ẩm thực đặc thù của hòn đảo.

“Vào mùa thu hoạch hồ tiêu, những người làm công phải chịu nhiều nỗi phiền toái, mà tệ nhất là chứng hắt hơi dữ dội và kéo dài liên miên. Những cơn hắt hơi này mãnh liệt đến mức các nạn nhân khốn khổ thường bị đẩy lùi về phía sau một quãng đường rất xa với tốc độ kinh hồn, theo nguyên lý quả cầu hơi aeolipile lừng danh. Do không thể nhìn thấy mình đang lao về đâu, những sinh linh tội nghiệp này thường đâm sầm vào vách đá nát thây hoặc bị hất văng xuống vực sâu, khiến mỗi năm có biết bao sinh mạng quý báu phải thiệt mạng. Hơn nữa, vì trong suốt vụ thu hoạch hồ tiêu, họ chỉ ăn duy nhất thứ chất kích thích này, nên họ trở nên cực kỳ cáu bẳn. Một sự xúc phạm nhỏ nhất cũng bị đáp trả bằng cơn thịnh nộ không thể kiềm chế. Một thanh niên mắc chứng ‘sốt hồ tiêu’ như người ta thường gọi, đã nện một kẻ khác một trận thừa sống thiếu chết chỉ vì dám chiếm đoạt một người họ hàng già nua chẳng mấy giá trị, và anh ta chỉ chịu nguôi ngoai khi được đền bù một con lợn thuộc giống lợn kỳ lạ mang tên Peccavi của những người Do Thái Công giáo, những người vốn kiêng thịt lợn phỏng theo các Phật tử Hồi giáo, như mọi người đều biết.

“Cây bánh mì mọc lên tua tủa. Cành của nó được cả châu Âu và châu Mỹ biết đến tường tận dưới cái tên quen thuộc là mì ống maccaroni. Những nhánh cây nhỏ hơn được gọi là miến vermicelli. Chúng có phong vị thịt động vật rõ rệt, như ta có thể nhận thấy trong các món súp nấu cùng chúng. Mì maccaroni, do có dạng hình ống, là nơi trú ngụ ưa thích của một loài côn trùng rất nguy hiểm, loài này trở nên đặc biệt hung dữ khi bị luộc chín. Do đó, chính quyền hòn đảo không bao giờ cho phép xuất khẩu một cọng mì nào mà không kèm theo một cái pít-tông để có thể thông sạch khoang rỗng của nó bất cứ lúc nào. Những cái pít-tông này thường bị thất lạc hoặc bị đánh cắp trước khi mì maccaroni cập bến xứ ta. Vì vậy mì luôn chứa nhiều loại côn trùng này, dẫu vậy, chúng thường chết vì già nơi các cửa hiệu, nên những tai nạn từ nguyên do này cũng tương đối hiếm hoi.

“Hoa quả của cây bánh mì chủ yếu gồm các ổ bánh mì tròn nóng hổi. Giống bánh nướng xốp phết bơ được cho là giống lai với cây cọ dừa, lớp váng kem tìm thấy trên nước cốt dừa ứa ra từ giống lai này dưới dạng bơ đúng lúc quả chín nứt ra, khiến nó vừa vặn cho bàn tiệc trà, nơi nó thường được dọn ra ăn kèm với đồ nguội”—

—Thôi nào,—tôi chẳng muốn đọc thêm nữa đâu. Quý vị thấy đấy, nhiều điều trong số này hết sức phi lý.—Không, tôi sẽ không nêu tên tờ báo đâu.—Không, chẳng ai trong hai người họ viết bài này cả, dẫu nó gợi cho tôi nhớ đến văn phong của những tác giả ăn khách ấy. Tôi nghĩ gã viết bài này hẳn đã đọc dăm ba câu chuyện của họ, rồi đem xào xáo chúng với mớ lịch sử và địa lý của gã. Tôi không cho là gã cố tình nói dối đâu;—gã bán bài cho chủ bút, người biết rõ “Sumatra” nằm cách xa bao nhiêu dãy phố. Vị chủ bút, người lại đem bán nó cho công chúng—Nhân tiện, báo chí dạo này ăn nói nhã nhặn ra phết nhỉ?—với tờ—tờ gì ấy nhỉ?—“Tạp chí Phương Bắc”,—phải không nhỉ?—do mấy tay Cấp tiến lập dị ở vùng Down East dựng lên làm cơ quan ngôn luận cho những nét lập dị địa phương của họ.

—Vị Giáo sư vừa đến thăm tôi. Bước vào phòng, mặt mày hớn hở rạng rỡ, vào khoảng mười hai giờ đêm qua. Khoe rằng vừa đi tụ tập với “lũ trẻ” về. Gặng hỏi ra mới biết, “lũ trẻ” ấy hóa ra là mấy quý ngài đầu hói tóc hoa râm mà người ta vẫn thấy hoặc nghe danh ở nhiều vị trí trọng yếu trong xã hội. Vị Giáo sư cũng cùng một giuộc ấy, nhưng ông bao giờ cũng nói chuyện như thể mình mới rời ghế đại học chừng mười năm, trong khi. . . [Mỗi dấu chấm này là một cái gật đầu nhẹ, mà những người cùng phòng đều hiểu, và bạn đọc hẳn cũng đoán ra.] Ông khi thì gọi họ là “lũ trẻ”, lúc lại gọi là “mấy lão già”. Cứ thử gọi ông bằng cái vế sau xem ông có nhảy dựng lên không.—Ấy đấy, tối qua ông bước vào rạng rỡ như tôi vừa kể. Dĩ nhiên tôi không có ý bảo ông say khướt vì rượu vang; ông hiếm khi uống nhiều rượu trong những dịp như thế, và ai nấy trong đám bồi bàn mang tên Peter hay Patrick đều nhẵn mặt ông là quý ngài luôn uống những lượng trà đen vô hạn để giải bất kỳ ly rượu vang đỏ nào trót nuốt vào bụng. Nhưng vị Giáo sư bảo ông luôn say sưa với những kỷ niệm xưa cũ trong các buổi sum họp ấy. Ông đã—tôi quên khuấy mất ông bao nhiêu tuổi khi đến dự buổi họp mặt; chỉ biết lúc này ông bảo mình vừa tròn đôi mươi. Ông đưa ra đủ thứ đề nghị trẻ con với tôi, bao gồm cả việc hát song ca dưới cửa sổ phòng con gái bà chủ nhà. Ông bảo vừa học được một ngón nghề từ một trong “lũ trẻ”, đó là tạo ra một âm trầm tuyệt hảo từ cánh cửa bằng cách lấy lòng bàn tay chà xát lên đó. Còn ngỏ ý muốn hát bài “Trời xanh rạng rỡ”, tự đệm nhạc trên cánh cửa trước, nếu tôi chịu xuống nhà hát bè theo. Ông bảo chưa từng có hội bạn nào tuyệt như đám bạn già mà ông vừa hội ngộ. Nào thẩm phán, thị trưởng, nghị sĩ quốc hội, các ngài chủ tịch hạ viện, các bậc đầu ngành khoa học, các giáo sĩ còn hơn cả lừng danh, và lừng danh thực sự, các thi sĩ nhiều cả nửa tá, các ca sĩ với chất giọng tựa thiên thần, các nhà tài chính, những tay hóm hỉnh, ba trong số những người có điệu cười sảng khoái nhất bang, các kỹ sư, các nhà nông học,—đủ mọi dạng tài năng và tri thức mà ông quả quyết là đều có mặt trong buổi sum họp đó. Rồi ông bắt đầu dẫn lời Byron nói về nhà thờ Santa Croce, và đoan chắc rằng mình có thể “dựng nên cả một cõi tạo hóa” đến từng chi tiết chỉ từ cái hội bạn ấy của mình. Ông muốn gom cả cái phường hội ấy, (tôi phản đối từ này, nhưng Giáo sư bảo đó là một từ cực kỳ đắt giá, và ông quyết chẳng dùng từ nào khác,) cùng vợ con họ, đem thả cho đắm tàu dạt vào một hòn đảo xa xôi, chỉ để xem họ sẽ tái thiết xã hội một cách huy hoàng đến nhường nào. Họ có thể xây dựng cả một thành phố,—họ từng làm rồi đấy thôi; soạn thảo hiến pháp và luật pháp; dựng nên các nhà thờ và hội quán; giảng dạy và hành nghề y thuật; truyền thụ tri thức ở mọi lĩnh vực; lập các đài thiên văn; gây dựng thương mại và công nghiệp sản xuất; sáng tác thơ ca cùng thánh ca, rồi cất giọng hát vang, và chế tạo cả nhạc cụ để đệm theo; sau cùng, xuất bản một tờ báo gần như hay bằng tờ “Tạp chí Phương Bắc” do mấy tay Cấp tiến chủ biên. Chẳng có việc gì trên đời mà họ không kham nổi, từ lễ rửa tội cho tới một vụ treo cổ; dĩ nhiên vế sau sẽ chẳng bao giờ cần tới, trừ phi có kẻ lạ mặt nào lọt vào giữa đám bọn họ.

—Tôi để mặc cho Giáo sư thao thao bất tuyệt bao lâu tùy thích; điều đó chẳng mấy bận lòng tôi, dẫu cho câu chuyện hoàn toàn là sự thật, hay một phần được dệt nên từ men rượu vang Sherry nhạt màu cùng các yếu tố tương tự. Bỗng nhiên ông bật dậy và hỏi,—

Cậu có muốn nghe bài tôi vừa đọc cho lũ trẻ nghe không?

Thi thoảng tôi cũng từng nhận được những câu hỏi tương tự như thế. Một kẻ sắt đá có lẽ sẽ buông lời từ chối: Không! Nhưng tôi chẳng phải phường sắt đá, nên bảo rằng mình sẽ rất lấy làm hân hạnh.

Vị Giáo sư bèn đọc—với cái giọng ngâm nga hơi êm tai vốn là nét thường thấy ở các thi sĩ khi tự đọc thơ mình—những khổ thơ dưới đây; ông cầm tờ giấy ở khoảng cách tầm mắt chừng hai thước rưỡi, thỉnh thoảng lại đưa ra xa hoặc kéo lại gần để nhìn cho rõ hơn, dáng vẻ ấy từng bị mấy cô cậu trẻ tuổi xấc xược ví như động tác thụt thò khi thổi kèn trombone. Thị lực của ông chưa bao giờ tốt hơn thế; chính miệng ông đã đoan chắc với tôi như vậy.

MARE RUBRUM.

Rót tràn dòng rượu đỏ tươi!

Để ta nâng chén mừng thời xa xưa;

Kỷ niệm sáng bừng trong mơ,

Lập loè ánh lửa rực bờ môi say.

Hoa tàn, nắng hạ buông tay;

Mộng thời thơ ấu chốn này lặng im,

Phép màu Tự Nhiên ru êm,

Vùi sâu đáy rượu đỏ mềm dòng trôi.

Từng căng mọng trái nho tươi,

Uống trọn ánh nắng đất trời chứa chan,

Nơi mùa hè trải thênh thang,

Garonne sóng biếc soi làn mây bay;

Vẫn in bóng dáng cuồng say,

Nắng gom trút xuống đong đầy sắc son,—

Gái lành giẫm nát trái non,—

Gót ngà trắng muốt vương tròn máu nho.

Dưới làn sóng thắm lửng lơ,

Xích hồng giam chặt giấc mơ một thời,

Bóng hình cánh lướt chẳng phai,

Hư vô quá vãng theo người thoảng qua.

Hôn làn pha lê mù xa,

Bóng tan hoa xích vỡ òa thành không,

Bọt sủi trỗi tự đáy lòng,

Lẻn vào tâm trí bước vòng thênh thang.

Hỡi nàng Nhan sắc lầm than!

Thời gian, số phận chẳng màng tiếc thương,—

Xác thân rải khắp dặm trường,

Tựa nghêu sò rỗng bên đường cát khô;—

Tưới làn mưa đỏ vào bờ,

Tro tàn sống lại ngây thơ thuở nào,

Ngỡ như vỏ ốc dạt vào,

Lại hé môi ngọc hồng hào ngời gương.

Đây rồi mái ấm thân thương,

Cầu thang cọt kẹt, gió vương lối dài,

Dao cày thuở trốn học hoài,

Chữ xưa khắc dấu chưa phai góc tường;

Thanh âm tắt giữa đêm trường—

Tiếng reo thân thuộc một phường hàn vi,

Tiếng cười, tiếng sáo nài nỉ,

Hồi chuông trách móc vọng về đắng cay.

Khoác lên xiêm áo rực cháy,

Niềm vui rụng sớm tháng ngày tàn hoang;

Bóng hình xưa cũ ghé ngang,

Ngỡ đâu đã khuất mây ngàn nghìn thu.

Phù thủy nào rót chén say?

Đất nào kết trái ngất ngây muôn ngàn?

Để niềm yêu cũ trỗi dậy,

Thành từng giọt ngọc bừng làn khói sương?

Hãy nâng chén rượu sắc son,—

Tim ta ấm lại mạch nguồn thiêng liêng,

Rót từ nguồn cội thiên nhiên,—

Tuyết đông lắng dịu, chẳng phiền lạnh căm!

Đêm nay dẫu nhấp chút nồng,

Vẫn say như chén rượu hồng vô biên

Thấm bờ môi của cô dâu,

Rượu mừng đám cưới thẳm sâu Galilea!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.