[Tạp chí “Atlantic” vận hành theo chu kỳ mặt trăng, và ngày kỷ niệm tuần trăng của nó lại vừa điểm. Tôi xin kính cẩn gửi tới quý vị vài ghi chép vội vàng gom góp từ những lời đàm luận của mình kể từ con triều dâng trước. Xin hãy nhớ cho rằng đây thuần túy là chuyện trò; câu chữ có thể tùy tiện suồng sã hay mực thước trang nghiêm hoàn toàn theo ý muốn của tôi.]
—Suốt cả cuộc đời mình, tôi chưa từng thấy một nhà văn nào — họa chăng chỉ một ngoại lệ duy nhất — lại không cất tiếng rù rì khoan khoái y hệt một chú mèo nhà trưởng thành (Felis Catus, Linn.), mỗi khi được bàn tay khéo léo vuốt ve bộ lông cho thật thuận chiều.
Nhưng xin để tôi đưa ra một lời cảnh giác. Hãy hết sức cẩn trọng trước khi khen một tác giả rằng ông ta thật tức cười. Mười phần chắc đến chín là ông ta sẽ ghét cay ghét đắng bạn; và một khi đã ghét, đoan chắc ông ta vừa có thể, mà rất có thể sẽ gieo họa cho bạn không chừng. Cứ bảo rằng bạn đã thổn thức khóc trước cuốn tiểu thuyết hay những vần thơ của ông ta xem, ông ta sẽ quý bạn như vàng và gửi tặng bạn một bản in ngay. Sau đó, bạn muốn lén cười nhạo thế nào tùy thích — miễn là kín đáo một mình.
—Tự hỏi tại sao giới cầm bút và phường đào kép lại lấy làm xấu hổ khi bị coi là kẻ mua vui ư? — Ôi chao, có cả những lý do nhãn tiền lẫn những căn nguyên triết học sâu xa đấy chứ. Chàng hề thừa hiểu rằng phụ nữ đâu có phải lòng gã; họ chỉ mê mẩn Hamlet, cái gã khoác áo choàng đen, đội mũ cài lông vũ kia kìa. Niềm đam mê cuồng nhiệt chẳng bao giờ nở nụ cười. Kẻ khôi hài ý thức rất rõ rằng vị trí của mình muôn đời chỉ là kẻ đi đoạn hậu của đám rước.
Nếu quý vị muốn thấu tỏ cái căn nguyên sâu xa nằm bên dưới, tôi sẽ phải tốn thêm đôi chút thời gian để giãi bày. Mọi hình thức dí dỏm — theo nghĩa rộng nhất của từ này — đều ý thức trọn vẹn rằng bản chất của nó nằm ở một cái nhìn phiến diện và bất toàn trước bất kỳ đối tượng nào mà nó chạm tới. Nó chỉ rọi độc một tia sáng đơn lẻ đã tách khỏi chùm quang phổ — đỏ, vàng, lam, hoặc bất cứ sắc độ chuyển tiếp nào — lên sự vật; chứ tuyệt nhiên không bao giờ là ánh sáng trắng thuần khiết; bởi ánh sáng trắng vốn là địa hạt riêng của bậc thông tuệ. Ta thu được những hiệu ứng tuyệt mỹ từ óc khôi hài — đủ mọi sắc màu lăng kính — nhưng chẳng bao giờ thấy được sự vật đúng như diện mạo của nó dưới thanh thiên bạch nhật. Lối chơi chữ, một biến thể của sự dí dỏm, lại là trò xảo thuật tâm trí khác hời hợt hơn nhiều: nó lồng bóng của hai sự vật lên nhau sao cho cái này đè khuất cái kia. Thi ca mượn sắc cầu vồng cho những hiệu ứng đặc biệt, nhưng luôn gìn giữ đối tượng cốt lõi của mình trong luồng bạch quang tinh khôi nhất của chân lý. — Quý vị có sẵn lòng cho phép tôi bàn sâu thêm đôi chút về chủ đề này chăng?
[Bấy giờ chẳng ai buồn cho phép tôi, vì vừa khéo có kẻ kéo lê chân ghế ken két trên sàn; âm thanh vô tình ấy, như hẳn ai nấy đều từng nhận thấy, tạo ra hiệu ứng tức thì chẳng khác nào nhát kéo của nữ thần Iris cắt phăng lọn tóc vàng của nàng Dido bất hạnh. Bùa mê đã tan, và bữa điểm tâm hôm ấy thế là kết thúc.]
—Đừng bao giờ tự huyễn hoặc rằng tình bằng hữu cho phép quý vị tha hồ nói những lời cay đắng khó nghe với người thân thiết. Ngược lại, quan hệ càng thâm giao thì sự tế nhị và nhã nhặn lại càng tối cần thiết. Trừ những trường hợp bất khả kháng vốn hiếm hoi, hãy để bạn mình hay biết những sự thật mất lòng từ kẻ thù của họ; hạng người ấy lúc nào chẳng chực sẵn để buông lời. Người có giáo dưỡng không bao giờ quên rằng thói tự ái vốn là căn bệnh chung của muôn loài. Đọc thiên truyện về Đức Tổng giám mục và Gil Blas, quý vị muốn cười nhạo sự hoang tưởng của ông lão đáng thương kia thì cứ việc; nhưng chớ quên rằng chàng trai trẻ mới là kẻ đại ngốc trong hai người, và ông chủ tống cổ một gã khờ khạo như thế ra khỏi cửa quả thật chẳng oan chút nào.
—Quý vị cũng chẳng việc gì phải nổi cơn chống đối những lời tôi nói nếu thấy mọi điều tôi thốt ra không hoàn toàn mới mẻ. Quý vị quyết không thể đánh đồng một kẻ có lòng dạ ngay thẳng với phường đạo văn trộm chữ. Tôi từng đọc một bài giảng nhập môn có vẻ uyên bác quá đỗi so với tầm vóc của nó. Xem xét kỹ lại, tôi mới vỡ lẽ toàn bộ sự thông tuệ ấy đều bê nguyên xi từ D’Israeli mà ra. Giá như tôi là kẻ mang tâm địa hẹp hòi, tôi đã bóc mẽ cái gã vĩ nhân nửa mùa ấy ra rồi, nhất là khi gã từng dùng chút tài mọn còm cõi của mình để công kích tôi. Song người đời thường dễ dàng nhận mặt những kẻ trộm cắp có hệ thống này, và bọn họ cũng chẳng đáng công để ta phải bêu rếu trước bàn dân thiên hạ. Tôi tự ngờ rằng những lời mình vừa luận bàn về việc nói sự thật mất lòng cũng chẳng lấy gì làm mới lạ, song lương tâm tôi không hề vướng bận chút hành vi trộm cắp nào.
Cũng đừng nên thổi phồng những tì vết vụn vặt và đôi lời phóng đại đôi khi xảy ra. Vài người dường như đinh ninh rằng trò chuyện chỉ dung nạp chân lý tuyệt đối dưới dạng các mệnh đề đanh thép, cứng nhắc. Lối nghĩ ấy chẳng khác nào một nhạc công khăng khăng chỉ chấp nhận những hợp âm chuẩn mực và giai điệu mộc mạc — tuyệt đối không nốt quãng năm giảm, không nốt quãng bảy giáng, và nhất quyết không một luyến láy hoa mỹ nào. Sự thật công bằng mà nói, âm nhạc cần đến ngần ấy biến tấu ra sao thì chuyện trò cũng phải có những chân lý bộ phận, những chân lý được điểm tô, thậm chí những chân lý cường điệu y như vậy. Ở tầng bậc cao nhất, đàm thoại là một sản phẩm nghệ thuật, dung nạp yếu tố lý tưởng hóa không kém gì hội họa hay điêu khắc. Chỉ cần một kẻ câu nệ từng con chữ cũng đủ phá hỏng cuộc hàn huyên của cả một bàn tiệc đầy những bậc tài hoa. — “Phải rồi,” quý vị sẽ bảo, “nhưng ai thèm lắng nghe ba điều xằng bậy của phường mơ mộng hão huyền? Cứ đối chiếu sự thực vào xem nó ra cái gì!” — Hẳn nhiên, nếu một kẻ quá say mê nghịch lý — nếu gã nông nổi và rỗng tuếch — nếu thay vì tấu lên những hợp âm quãng năm, quãng bảy, những nghịch âm hòa quyện vốn thường lắng sâu hơn nhiều so với các quãng tám đồng âm buồn tẻ trong bản hòa tấu của tư duy — gã lại làm loạn cả chuỗi phím đàn, thì hãy cắm ngay một sự thật trần trụi vào gã như đâm một mũi dao găm. Nhưng hãy nhớ rằng đàm thoại là một trong những môn nghệ thuật tinh tế — cao quý nhất, quan trọng nhất, và cũng gian nan bậc nhất — và những hòa âm trôi chảy của nó có thể bị hủy hoại chỉ bởi một nốt chói tai lạc điệu chen ngang. Thành thử, một cuộc trò chuyện mang tính gợi mở hơn là tranh biện, khơi mở được tối đa kết tinh tư tưởng của mỗi người dự phần, thường là cuộc trò chuyện thú vị và bổ ích nhất. Ngay cả trong điều kiện tốt nhất, hai người đàm đạo với nhau cũng chẳng dễ bề thấu suốt trọn vẹn tư tưởng của người kia, bởi lẽ trong đầu họ có quá nhiều dòng suy tưởng xen vào.
[Mọi người trong phòng trố mắt nhìn như muốn đòi một lời giải thích.]
Chẳng hạn khi John và Thomas trò chuyện cùng nhau, việc giữa sáu con người ấy nảy sinh ít nhiều hỗn loạn và hiểu lầm âu cũng là lẽ thường tình.
[Bà chủ nhà trọ mặt cắt không còn hạt máu; — chắc mẩm bà tưởng đầu óc tôi có vấn đề, và điều đó đồng nghĩa với nguy cơ mất toi một người thuê trọ. Một nhân vật mang nét mặt nghiêm nghị, khoác áo choàng xứ Tây Ban Nha với gò má ủ rũ hằn sâu những cảm xúc sân khấu cường điệu — mà tôi nghe đâu là chuyên đóng vai du côn thảo khấu ở rạp hát láng giềng — bèn nhướng mày, trễ môi xuống và cất giọng ngực khàn khàn ám chỉ đến chín kẻ mặc áo vải thô giả dạng của Falstaff. Ai nấy đều ngước mắt nhìn lên. Tôi đồ rằng ông cụ ngồi đối diện sợ tôi vớ lấy con dao xẻ thịt; dẫu sao thì ông cũng đã vờ như vô tình gạt nó sang một bên.]
Tôi nghĩ, tôi liền bảo, mình có thể giải thích rành mạch cho cậu Benjamin Franklin ngồi đây hiểu rằng: có ít nhất sáu nhân cách riêng biệt có thể nhận diện rõ ràng cùng tham gia vào cuộc đối thoại giữa John và Thomas.
Ba con người nơi John:
1. John đích thực; chỉ Đấng Sáng Tạo của anh ta mới thấu suốt.
2. John theo hình dung của chính John; chẳng bao giờ là con người thực, và thường rất khác xa.
3. John trong mắt Thomas; tuyệt nhiên không phải John đích thực, cũng chẳng phải John trong mắt chính anh ta, mà thường khác biệt một trời một vực với cả hai.
Ba con người nơi Thomas:
1. Thomas đích thực.
2. Thomas theo hình dung của chính Thomas.
3. Thomas trong mắt John.
Chỉ một trong ba anh John phải chịu thuế má; chỉ một anh có thể đem cân trên bàn cân công cộng; nhưng hai anh John kia cũng giữ vai trò quan trọng không kém trong cuộc trò chuyện. Cứ giả sử anh John đích thực là kẻ già nua, đần độn và diện mạo khó coi. Nhưng vì Đấng Bề Trên đâu có ban cho con người thiên ân tự nhìn thấy mình dưới ánh sáng chân thực, nên John rất có thể tự huyễn hoặc rằng mình còn trẻ trung, hóm hỉnh và đầy sức quyến rũ, để rồi chuyện trò từ vị thế của con người lý tưởng hóa ấy. Về phần Thomas, ta cứ cho là anh ta coi John như một tên xảo quyệt gian manh; vì lẽ đó, xét riêng thái độ của Thomas trong cuộc đàm thoại, John đích thị là một kẻ xảo trá, dẫu cho bản chất thực sự của anh ta chỉ là kẻ chất phác và ngốc nghếch. Những điều kiện tương tự cũng ứng nghiệm với ba anh Thomas. Hệ quả là, chừng nào chưa tìm ra kẻ nào thấu hiểu bản thân như Đấng Sáng Tạo hiểu mình, hoặc thấy rõ mình như tha nhân nhìn nhận, thì trong mỗi cuộc đối thoại tưởng chừng giữa hai người nhất định phải có ít nhất sáu nhân vật cùng tham gia. Trong số đó, xét theo góc độ triết học, kẻ kém quan trọng nhất lại chính là cái nhân vật mà ta gọi là con người thực. Chẳng trách sao hai kẻ tranh luận lại thường hay nổi đóa đến thế, khi mà có tới sáu con người cùng nói và cùng nghe vào một thời điểm.
[Một gã trai trẻ đáp lại bằng cái tên John, ngồi gần tôi trên bàn ăn, đã áp dụng những lời luận bàn trên theo cách chẳng mang chút màu sắc triết học nào. Có một giỏ đào — thứ quả xa xỉ hiếm khi bén mảng tới chốn nhà trọ — đang được chuyền tới tay tôi qua bàn tay của gã Johannes thất học này. Gã bèn ẵm trọn ba quả đào còn lại trong giỏ, thản nhiên nhận xét rằng mỗi anh John chia nhau vừa vặn một quả. Tôi cố thuyết phục gã rằng kết luận thực tế ấy thật hấp tấp và phi logic, nhưng trong lúc đó thì gã đã xơi sạch bách mấy quả đào.]
—Nhận định của họ hàng thân thích về tài năng của một người thường chẳng mấy giá trị; không chỉ đơn thuần vì đôi khi họ tâng bốc máu mủ ruột rà của mình như người ta vẫn tưởng; trái lại, họ cũng rất dễ đánh giá thấp những ai mà họ đã quen coi là ngang bằng với chính mình. Sự xuất hiện của một thiên tài cũng giống như hiện tượng mà giới trồng hoa gọi là sự đột biến màu sắc quý phái của giống uất kim hương ươm từ hạt — giữa vạn đóa hoa nhạt nhòa tầm thường mới bật lên một đóa mang vệt màu thần thánh; hoặc nếu quý vị thích, nó tựa như sự nảy mầm trong khu vườn của lão Jacob để cho ra thứ quả thanh tao tột bậc là giống lê seckel mà tôi thi thoảng thấy bày nơi tủ kính cửa hiệu. Đó là một điều bất ngờ — chẳng có lý do nào giải thích nổi. Đùng một cái, ta nhận ra hai với hai lại bằng năm. Tạo hóa vốn chuộng cái trò phát “phiếu quà tặng kèm”. Cuốn sách cuộc đời bé nhỏ mà bà trao vào tay những kẻ đồng sở hữu thường chỉ là một cuốn truyện cũ được đóng lại bìa. Họa hoằn lắm mới có một tập chứa đựng khúc tráng ca lộng lẫy, hay những trang giấy bừng sáng vẻ huy hoàng của nghệ thuật, hoặc giả nó kẹp bên trong một tấm ngân phiếu vô giá mang chữ ký của người mẹ già triệu triệu phú. Thế nhưng người ngoài thường lại là kẻ đầu tiên phát hiện ra “món quà tặng kèm” ẩn trong cuốn sách nhỏ ấy.
Người ta có quyền hoài nghi liệu vạn vật có thể tự cảm nhận được hương vị của chính mình hay không. Hươu xạ, cầy hương, hay thậm chí một loài vật còn nín lặng hùng hồn hơn thế mà ta có thể nhắc tới, liệu chúng có tự ý thức được mùi hương đặc trưng của mình chăng, đó là điều rất đáng ngờ. Chẳng ai tự biết giọng nói của mình nghe ra sao; nhiều người thậm chí không tường góc nghiêng khuôn mặt mình thế nào. Hẳn ai cũng nhớ tiểu luận trứ danh “Đặc tính” của Carlyle; gạt bớt những nét cường điệu đi, thì học thuyết của ông về sự vô thức của thiên tài quả có nhiều phần chí lý. Nó nằm trọn trong quy luật phổ quát vừa nêu. Sự bất lực trong việc tự thấu suốt đặc điểm của chính mình không chỉ xảy ra ở từng cá nhân mà còn tồn tại ngay trong mỗi gia tộc. Cho nên đừng bận lòng chi trước những lời bàn ra tán vào của anh em họ hàng, chú bác cô dì về bài thơ tuyệt tác quý vị vừa sáng tác, mà hãy gửi ngay (nhớ trả trước cước phí) tới ban biên tập tập san “Atlantic” — một cái tên, nhân tiện xin nói luôn, chẳng phải bắt nguồn từ chữ “đại dương ý tưởng” (notion) như vài kẻ chậm hiểu ước gì mình đã nghĩ ra trước, nhưng giờ thì đã quá muộn màng.
—Tri thức khoa học, dẫu ngự trong những con người khiêm nhường nhất, vẫn luôn pha tạp đôi chút vị ngạo mạn. Những sự thật tuyệt đối, xác quyết là những kẻ hống hách, và những ai kết bạn với chúng thường dễ tiêm nhiễm thói quen tư duy trịch thượng; — có thể không lộ ra ở cung cách bên ngoài; họ có thể rất mềm mỏng nhã nhặn, nhưng nụ cười họ nở trên môi luôn hàm chứa một sự khẳng định ngấm ngầm, tựa như nụ cười của tay Quán quân Hạng nặng — kẻ thường tốt tính nhất nhưng cũng chẳng phải người nhút nhát gì cho cam — phô ra trên cái mà gã gọi một cách thô thiển là “bản mặt” của mình. Cứ lấy một người làm việc trong ngành khoa học toán học làm ví dụ. Một dữ kiện toán học tuyệt nhiên không có tính co giãn; nếu va chạm với nó, nó quyết không nhượng bộ nửa tấc; mọi thứ đâm sầm vào nó đều ắt tan tành manh giáp. Những gì nhà toán học biết đều mang tính tuyệt đối, vô điều kiện, không thể hoài nghi, nên theo lẽ tự nhiên, nó có xu hướng nuôi dưỡng một lối tư duy độc đoán. Những người tiếp xúc với các hiện tượng nhãn tiền và thường không thể chối cãi của thế giới tự nhiên cũng vậy, chỉ là ở mức độ nhẹ hơn. Mọi xác suất — mà phần lớn những niềm tin thực hành thường nhật của chúng ta đều là xác suất — đều được trang bị đệm giảm chấn ở cả hai đầu, giúp triệt tiêu bớt lực va chạm của những ý kiến trái chiều; nhưng sự xác tín khoa học lại không có độ đàn hồi, chẳng biết nhã nhặn, và tuyệt đối không có khả năng nhân nhượng. Tất cả những điều này ắt phải tác động ngược trở lại tâm trí của những kẻ hằng ngày vận dụng các dạng chân lý ấy.
—Ồ, quý vị chẳng cần phải nói với tôi rằng ngài A. hay ngài B. là những người hòa nhã, khiêm tốn nhất trần đời dẫu họ xuất chúng tột bậc trong các ngành khoa học tôi vừa đề cập. Tôi thừa biết điều đó chẳng kém gì quý vị. Nhưng hãy ghi nhớ điều tôi sắp nói một lần cho mãi mãi này: Nếu tôi không đủ dũng khí ném thẳng một nguyên lý vào mặt nửa tá sự thực hiển nhiên nhất đang chực chờ bác bỏ nó, thì thà từ nay về sau tôi chỉ nghĩ suy theo đường một chiều cho xong. Có một kẻ liều lĩnh nọ, khi tới thăm một cơ sở danh tiếng ở South Boston, đã mạo muội phát biểu quan điểm rằng con người là một sinh vật có lý trí. Một bà lão làm việc tại Trường Dành Cho Trẻ Thiểu Năng lập tức phản bác nhận định ấy, rồi viện dẫn ngay những thực tế phơi bày trước mắt người nói để chứng minh điều ngược lại. Bất chấp tất cả, kẻ liều lĩnh kia vẫn khăng khăng bám chặt lấy sự khái quát hóa vội vàng của mình.
[—Tâm nguyện của tôi là muốn trở nên có ích cho những người gắn bó cùng tôi trong các mối quan hệ thường nhật. Tôi không ít lần trổ tài nghệ thuật âm nhạc thiêng liêng cùng cô con gái bà chủ quán trọ, người mà như tôi đã nhắc tới trước đây, sở hữu một cây đàn xếp. Bản thân có chất giọng nam trung khá đanh thép với âm vực rộng hơn nửa quãng tám, đôi khi tôi góp thêm giọng hát của mình vào khúc ca nàng thể hiện:
“Người hỡi, người ngự trị trong trái tim này.”

tuy nhiên, tôi chỉ cất giọng khi có mặt mẹ nàng hoặc một người phụ nữ đoan trang khác, ngõ hầu tránh những hiểu lầm hay dị nghị không hay. Tôi cũng dành nhiều sự quan tâm cho Benjamin Franklin đã nhắc ở trên, thỉnh thoảng còn được gọi là B. F., hoặc phổ biến hơn là Frank, phỏng theo cách viết tắt vừa trang trọng vừa tiện lợi mà một vài bậc bề trên của cậu hay dùng. Vốn liếng tiếng Pháp của tôi rất chi là khiếm khuyết, bởi tôi chưa từng học thứ tiếng này ở đâu khác ngoài Paris, điều này thật bất tiện vì B. F. lại dùi mài môn này với lợi thế đặc biệt từ một ông thầy người vùng Alsace. Dẫu vậy, tôi nghĩ nhờ sự kèm cặp của đôi bên, cậu bé đang tiến bộ rất khả quan. Sau đây là một bài tập tiếng Pháp chưa hề qua chỉnh sửa do chàng trai trẻ này chấp bút. Mẹ cậu tin rằng bài viết thể hiện năng khiếu rất đáng khen; tuy nhiên vì không biết tiếng Pháp nên phán đoán của bà khó lòng xem là chuẩn mực.
Con Chuột Của Phòng Đọc Sách.
Con chuột này đây là một loài động vật hết sức kỳ dị. Nó có hai chân sau để đi lại, và hai chân trước dùng để cầm các tờ báo. Con vật này phần lớn có da màu đen, và đeo một vòng trăng trắng quanh cổ. Người ta bắt gặp nó mỗi ngày ở các phòng đọc kể trên, nơi nó trú ngụ, tiêu hóa — nếu trong ruột nó có cái gì bỏ vào, thở, ho, hắt hơi, ngủ, và đôi khi ngáy, trong khi vẫn luôn làm bộ như đang đọc sách. Người ta không rõ liệu nó có chỗ ẩn náu nào khác ngoài nơi đó hay không. Trông nó có vẻ là một con thú rất đỗi ngu ngốc, nhưng nó lại có sự tinh khôn và tốc độ phi thường mỗi khi cần chộp lấy một tờ báo mới. Chẳng ai hiểu vì sao nó lại đọc, bởi xem chừng nó chẳng hề có ý niệm nào trong đầu. Nó hiếm khi phát ra tiếng nói, nhưng bù lại, nó tạo ra đủ thứ âm thanh nghẹt mũi. Nó giắt một cây bút chì trong túi ngực, dùng để đánh dấu lên lề báo và sách những nét đại loại như sau: !!! — Bah! Pooh! Dẫu vậy, chớ nên coi đó là những dấu hiệu của trí tuệ. Thường thì nó không ăn trộm; họa hoằn lắm nó mới đổi nhầm ô, và tuyệt nhiên không bao giờ đổi nhầm mũ, bởi chiếc mũ của nó luôn mang một nét đặc thù riêng biệt. Người ta không biết đích xác nó ăn thứ gì để sống. Cố học giả Cuvier từng cho rằng thức ăn của nó là mùi da thuộc đóng bìa sách; thứ mà người ta bảo là nguồn dinh dưỡng động vật hết sức lành mạnh lại ít tốn kém. Nó sống rất thọ. Sau cùng nó chết đi, để lại cho những kẻ thừa kế tấm thẻ vào Phòng Đọc Sách nơi nó từng tồn tại suốt cuộc đời. Người ta quả quyết rằng đêm nào sau khi chết nó cũng hiện về thăm phòng đọc. Người ta bảo rằng lúc nửa đêm, có thể thấy nó ngồi ở chỗ quen thuộc, tay cầm tờ báo buổi tối, tay kia cầm mẩu than chì. Hôm sau, người ta tìm thấy những ký tự lạ lùng trên lề báo. Điều đó chứng minh rằng thuyết thông linh là có thật, và quý vị Giáo sư ở Cambridge toàn là những kẻ ngốc nghếch chẳng biết ất giáp gì sất, chẳng biết gì sất.
Tôi nghĩ bài tập này, vốn không hề được tôi sửa chữa hay cho phép can thiệp dưới bất kỳ hình thức nào, quả thực không làm mất mặt B. F. chút nào. Quý vị có thể thấy cậu bé vừa học tiếng Pháp lại vừa tiếp thu thêm kiến thức động vật học. Những bậc phụ huynh gia cảnh thanh bạch sẽ thấy việc để con em mình rà soát và sửa chữa bài tập của cậu bé này là một phương pháp giảng dạy vừa kinh tế vừa bổ ích. Đoạn văn này nguyên gốc được trích từ cuốn “Lịch sử tự nhiên của các loài thú nhai lại và gặm nhấm, hai chân và các loài khác,” mới xuất bản gần đây tại Paris. Tác phẩm này được dịch sang tiếng Anh và in ở London. Sau đó nó được tái bản tại Great Pedlington, kèm theo chú thích và phần bổ sung của viên chủ biên người Mỹ. Chú thích chỉ bao gồm một dấu chấm hỏi ở trang 53, và một lời dẫn (trang 127) trỏ tới cuốn sách khác do chính tay y “biên tập”. Phần bổ sung gồm có tên của viên chủ biên trên trang tựa và gáy sách, kèm danh sách đầy đủ, chính thực các tước vị danh dự của y ở vị trí trang bìa đầu tiên. Cậu bé của chúng ta đã dịch ngược lại bản dịch tiếng Anh đó sang tiếng Pháp. Bản này có thể đem đối chiếu với nguyên tác hiện lưu tại Ngăn 13, Phân khu X của Thư viện Công cộng chốn đô thành này.]
—Vài người cùng trọ đôi khi lại hỏi tôi cớ sao chẳng viết lấy một mẩu truyện, một cuốn tiểu thuyết hay đại loại như thế. Thay vì trả lời riêng từng người một, tôi xin mời quý vị bước lên khu bán sỉ đôi phút, nơi tôi chuyên bán giải đáp theo kiện và theo kiện hàng lớn.
Rằng mỗi con người có khả năng nói năng rành rẽ đều tiềm tàng trong mình đủ chất liệu cho một bộ tiểu thuyết ba tập khổ mười hai, đó từ lâu đã là niềm tin son sắt của tôi. Ngược lại, người ta lại thường quả quyết rằng nhiều người không thể viết nổi quá một cuốn tiểu thuyết — rằng mọi tác phẩm sau đó đều cầm chắc thất bại. — Cuộc đời nơi những tầng cao và vực sâu thăm thẳm của nó vốn dĩ vĩ đại hơn rất nhiều so với bất kỳ bản sao chép nào, đến nỗi mọi ghi chép về trải nghiệm nhân sinh chỉ tựa như những tập ép tiêu bản khô cằn nếu đem so với muôn ngàn tán lá và bông hoa rực rỡ, lấp lánh, xào xạc, tràn trề nhựa sống, ngát hương thơm, hút độc tố, ban phát sinh cơ và chắt lọc cả cái chết nơi rừng thẳm đồng hoang. Tất cả những gì ta có thể làm với những cuốn sách ghi lại trải nghiệm con người là làm cho chúng sống động trở lại bằng chút gì đó vay mượn từ chính cuộc đời chúng ta. Một cuốn sách trở nên sống động với ta theo đúng tỷ lệ nó tương đồng về bản chất hay hình thức với trải nghiệm của chính bản thân mình. Cuốn tiểu thuyết đầu tay của một tác giả đương nhiên phần lớn được rút tỉa từ vốn sống cá nhân; nghĩa là một bản sao chép nguyên xi hiện thực dưới muôn vàn lớp ngụy trang mỏng manh. Nhưng ngay giây phút tác giả bước ra khỏi cái tôi cá nhân, người đó phải sở hữu năng lực sáng tạo, cũng như nghệ thuật tự sự và cảm xúc rung động, mới mong kể được một câu chuyện sống động; và điều này thì hiếm hoi xiết bao.
Hơn nữa, mối nguy lớn là cuốn truyện đời đầu tiên rất dễ vắt kiệt, theo nghĩa bóng, những tư tưởng tinh túy nhất của một con người. Phần lớn kiếp người, dẫu dòng chảy đời họ đục ngầu phù sa và ngập ngụa cát bồi, vẫn lắng lại đôi hạt vàng chân lý dọc đường trôi nổi. Thường thì chỉ một lần đãi cát là gom sạch tất cả, và sau đó công lao của kẻ khốn khổ chỉ còn được đền đáp bằng bùn lầy cùng sỏi đá bào mòn. Tất cả những điều đó chứng minh rằng tôi, với tư cách một cá thể trong đại gia đình nhân loại, chí ít cũng có thể viết được một cuốn tiểu thuyết hay một thiên truyện, nếu tôi muốn.
—Vậy cớ sao tôi lại không viết? — À, có vài lý do ngăn trở. Trước hết, tôi sẽ phải phơi bày mọi bí mật của mình, mà tôi thì khăng khăng cho rằng thơ ca mới là phương tiện thích hợp cho những lời giãi bày như thế. Nhịp điệu, vần luật và sự hài hòa của ngôn từ âm nhạc, trò chơi của trí tưởng tượng, ngọn lửa của hư cấu, những tia chớp của đam mê, tất cả che giấu đi sự trần trụi của một con tim đang phơi mở, đến mức khó có lời thú nhận nào, một khi đã thăng hoa trong vầng hào quang thi ca sáng rực, lại bị chê trách là phơi bày bản thân quá trớn. Một trang tuyệt sắc giai nhân xuất hiện dưới ánh đèn chùm, được che chở bởi ánh kim cương lấp lánh, để lộ ra cả một bờ vai và cánh tay trắng muốt như tuyết rơi trần trụi, thì nếu nàng trút bỏ trang sức mà chỉ vận bộ đồ vải thô mộc mạc, sự trần trụi ấy sẽ chẳng thể nào dung thứ nổi — ít nhất là trong mắt các quý bà.
Thêm nữa, tôi sợ chết khiếp cái viễn cảnh mình sẽ lôi tuốt tuột bạn bè ra mà bêu riếu. Tôi muốn biết liệu có người kể chuyện nào mà không làm thế chăng? Giờ đây tôi e rằng chẳng phải bạn bè nào của tôi cũng chịu nổi việc bị phơi bày ra ánh sáng; bởi họ đều mang phần nào những thói hư tật xấu chung của nhân loại, thứ mà tôi dám chắc chắn sẽ lộ tẩy. Trong số những kẻ từng kể chuyện nơi chúng ta, khó lòng tìm thấy một ai chưa từng vẽ lại quá đỗi chân thực một bức chân dung sống động của người đời mà lẽ ra nên giấu kín đi thì hơn.
Lại nữa, đôi khi tôi trộm nghĩ biết đâu mình quá đỗi tẻ nhạt để viết nên một câu chuyện đúng như ước muốn.
Và sau cùng, tôi nghĩ rất có thể vào một ngày đẹp trời nào đó tôi sẽ viết một câu chuyện. Đừng ngạc nhiên nếu bất thình lình thấy tôi cho ra mắt cuốn “Cô giáo trường làng” hay “Ông lão ngồi đối diện”. [Cô giáo và ông cụ ngồi đối diện bàn tôi đều đã rời đi trước khi tôi thốt ra lời này.] Xin quý vị hãy chiết khấu trước cho tôi vinh quang của việc sáng tác tác phẩm đó ngay tại chỗ này đi đã. Khi nào sẵn sàng tôi sẽ viết. Biết bao nhiêu kẻ trên đời chỉ sống nhờ vào cái tiếng tăm của một thứ danh tiếng mà lẽ ra họ đã có thể tạo dựng nên!
—Tôi thấy quý vị mỉm cười khi tôi nói về khả năng mình quá đần độn để viết một câu chuyện hay. Tôi không dám đoán mò quý vị có ý gì, nhưng nhân đây tôi xin đưa ra một nhận xét mà mai sau có thể sẽ hữu ích cho vài người trong số quý vị. — Khi một kẻ trong chúng ta, do tính tự phụ bẩm sinh hay những lời tâng bốc ngu xuẩn làm cho mê muội tưởng mình tài ba xuất chúng, cuối cùng đi tới kết luận dứt khoát rằng mình thực sự đần độn, thì đó chính là một trong những niềm xác tín thanh thản và phước lành nhất có thể đến với tâm trí của một phàm nhân. Mọi thất bại, mọi thiếu sót, mọi nỗi thất vọng kỳ quặc trước kết quả của bao nỗ lực bỗng chốc được trút bỏ khỏi đôi vai trầy trụa, và rơi rụng, tựa như gánh nặng của chàng Christian, dưới chân Đấng Toàn Năng — Đấng đã thấy điều đó là phải lẽ khi từ chối ban tặng ta món quà thanh nhã của trí tuệ trần thế, thứ mà chỉ bằng một ánh nhìn của Ngài cũng đủ làm tràn ngập tâm hồn ta nơi cảnh giới tồn tại bao la hơn.
—Hôm nọ, có người đã thốt lên với tôi một câu thật ngọt ngào và chân thật xiết bao: “Tôi ghét cay ghét đắng sách vở!” Một quý ông — hoàn toàn không vướng chút thói làm bộ làm tịch — dĩ nhiên chẳng uyên bác gì, nhưng phong thái cực kỳ lịch thiệp, thứ đức tính thường quý giá hơn học vấn bội phần — tuyệt nhiên không ngốc nghếch xét về mặt hiểu biết thói đời và xã hội, song chắc chắn cũng chẳng tài giỏi gì trong các ngành nghệ thuật hay khoa học — sự hiện diện của ông luôn làm vừa lòng tất cả những ai quen biết. Tôi nhận thấy ở ông tính cách mộc mạc và sự dũng cảm thừa nhận mình bất tài trong học thuật còn rõ nét hơn nhiều so với sự kém cỏi về thị hiếu văn chương. Kỳ thực, tôi cho rằng có vô số quý ông cùng bao người khác, những kẻ khi đọc sách vẫn phải dùng thẻ đánh dấu trang để nhớ chỗ đọc, thực ra “ghét cay ghét đắng sách vở”, song chưa bao giờ đủ thông minh để nhận ra, hay đủ dũng khí đàn ông để thú nhận điều đó. [Nói riêng giữa chúng ta thôi nhé, tôi đọc sách lúc nào cũng dùng thẻ kẹp trang.]
Chúng ta cứ quen thói suy nghĩ như thể một người được gọi là “kẻ trí thức” đương nhiên phải được cấu thành từ chín phần mười học vấn sách vở, còn bản thân anh ta chỉ chiếm một phần mười. Nhưng ngay cả khi anh ta thực sự được nhào nặn như thế, anh ta cũng chẳng cần phải đọc quá nhiều. Xã hội chính là một dung dịch đậm đặc chiết xuất từ sách vở. Nó rút tỉa tinh hoa từ những gì đáng đọc nhất, y như nước sôi hãm lấy vị đậm đà của lá trà. Nếu tôi là bậc vương giả, tôi sẽ thuê hoặc mua đứt một cái ấm trà văn chương riêng biệt, trong đó tôi sẽ ngâm mọi lá trà từ những cuốn sách mới đầy hứa hẹn. Nước trà ngấm ra là đủ cho tôi thưởng thức mà chẳng cần bận tâm đến bã xơ thực vật. Quý vị hiểu ý tôi chứ; tôi sẽ nuôi một kẻ mà phận sự duy nhất chỉ là đọc sách ngày đêm, và trò chuyện với tôi bất cứ khi nào tôi muốn. Tôi biết rõ mẫu người mình cần: một gã nhanh trí, bộc trực, sắc sảo; am tường lịch sử, hoặc chí ít có một giá đầy sách sử mà gã có thể tra cứu thuần thục, và tương tự với mọi ngành khoa học nghệ thuật hữu ích khác; thuộc làu mọi mô-típ cốt truyện kịch nghệ lẫn tiểu thuyết, cùng kho nhân vật điển hình cứ liên tục xuất hiện trong những bộ trang phục mới; gã có thể phê bình một cuốn sách dày cộp chỉ bằng một tính từ kèm cái nháy mắt, và quý vị hoàn toàn có thể tin cậy vào lời gã; gã chẳng nể nang ai trừ chân lý nằm trong lời nói của mình; gã khoái trá lột trần những bộ tóc giả kệch cỡm và những tấm áo thụng quyền uy, thích thú khai quật và tháo băng cho mọi xác ướp văn chương. Thế nhưng gã lại dịu dàng và cung kính trước mọi dấu ấn của thiên tài — tức là một luồng chân lý hay vẻ đẹp mới tuôn trào — như một nữ tu phủ phục trước cuốn kinh nguyện. Tóm lại, gã là một trong những kẻ biết tuốt mọi sự trên đời, trừ mỗi việc làm sao để kiếm sống. Kẻ ấy, tôi sẽ đặt gã ở ô cờ ngay sát bên quân vương của mình trên bàn cờ nhân sinh. Tôi sẽ đẩy tới cho gã một quân tốt khác, dưới hình hài một thiếu nữ đoan trang và thông tuệ, người mà dĩ nhiên gã sẽ lấy — làm vợ. Tôi sẽ chu cấp rộng rãi cho mọi bất trắc có thể xảy ra. Nói một lời, theo cách diễn đạt bình dân nhưng đầy hình tượng, tôi sẽ “lo trọn gói” cho gã mọi phương diện vật chất của cuộc đời; đảm bảo cho gã có chốn nương thân, được sưởi ấm, no bụng, cúc áo đứt có người đơm, và mọi thứ tương tự, chỉ để có thể bật công tắc đàm luận của gã bất cứ khi nào tôi thích — cùng với cái đặc quyền được ngắt lời gã tùy ý.
Một Câu lạc bộ là giải pháp tốt thứ nhì sau cách này, được căng lên như một cây đàn hạc, với chừng một tá bộ óc sáng láng ngân vang, mỗi bộ óc ứng với một dây đàn của vũ trụ bao la. Thỉnh thoảng họ tụ họp ăn tối cùng nhau quả là chí lý. Một bữa tiệc tối tạo nên từ những nhân tố ấy chính là chiến thắng tột cùng của văn minh trước sự dã man. Thiên nhiên và nghệ thuật hòa quyện để quyến rũ các giác quan; vùng xích đạo của cơ thể được vỗ về bởi những món ngon dày công chế biến; các năng lực trí tuệ được xả hơi và buông mình vào tư thế tự nhiên nhất; bạn sẽ thấy bậc thông thái đi dép lê và nhà khoa học khoác áo cộc tay.
Toàn bộ sức mạnh của cuộc đàm thoại phụ thuộc vào mức độ quý vị có thể ngầm hiểu mà không cần nói ra. Những kẻ chơi cờ hạng xoàng cứ phải đi đến tận nước cuối cùng; chẳng gì ngoài đòn chiếu bí thô bạo mới thỏa mãn được sự lĩnh hội tù mù của họ. Nhưng hãy nhìn hai đại kiện tướng của trò chơi vương giả ấy xem! Quân Trắng thoạt trông vẫn đứng vững theo mắt nhìn của quý vị; nhưng bên Đỏ bảo: Chiếu bí sau sáu nước; — bên Trắng nhìn qua, — gật đầu; — ván cờ kết thúc. Trò chuyện với những bậc kỳ tài cũng y như thế; nhất là khi họ cởi mở và khoan dung, điều họ thường bộc lộ bên bàn tiệc. Sự thấu thị diễm phúc nhìn thấu mọi sự mà không cần mở toang ra, — cái đặc quyền huy hoàng, sau khi đóng chặt cửa và đuổi cổ tên ký giả rình mò khỏi lỗ khóa, bèn cất tiếng gọi Chân Lý, hỡi nàng trinh nữ uy nghiêm! hãy bước xuống khỏi bệ đá, rũ bỏ những dáng điệu hàn lâm, đội vòng hoa lễ hội và ngả mình vào chỗ trống trên chiếc ghế dài danh dự, — cơn mưa hoa hội hè của những câu hỏi, lời đáp cùng những lời bình phẩm, những tiên đề lớn lao được lăn trên mặt bàn gỗ gụ tựa đạn đại bác bắn ra từ cỗ pháo chuyên nghiệp, và sự dí dỏm bộc phát buông những dải lửa muôn màu, cùng cơn mưa kẹo ngọt trêu ngươi trút xuống bất kỳ ai vừa ló mặt, — bức tranh về một bữa tiệc trí tuệ đích thực ấy là thứ mà các vị Thần linh xưa kia hẳn từng ao ước tái hiện trong...
—“Ối, ối, ối!” gã trai trẻ tên John kêu lên, — “đoạn đó trích từ một trong những bài diễn thuyết của ông chứ gì!”
Tôi biết chứ, tôi đáp, — tôi thừa nhận, tôi thú nhận, tôi xin tuyên bố rành rành ra đấy.
“Dấu vết của loài rắn trườn qua hết thảy mọi thứ!”
Mọi diễn giả, mọi giáo sư, mọi thầy giáo trường làng đều có những lối mòn và rãnh sâu trong tâm trí mà câu chuyện của họ cứ liên tục trượt vào. Có bao giờ, khi cưỡi ngựa băng qua cánh rừng trong một buổi chiều tháng Sáu tĩnh lặng, quý vị bỗng thấy mình lọt vào một tầng không khí ấm áp, rồi chỉ một hai phút sau lại chạm phải lớp khí quyển lạnh buốt phía trước chăng? Có bao giờ, khi rẽ làn nước xanh của Vịnh Back — nơi những tay chèo mũi xanh tỉnh lẻ vẫn có thói quen đánh bại các câu lạc bộ thuyền nan “Đô thành” — quý vị thấy mình trôi vào một vệt nước ấm, một hải lưu địa phương hẹp hẹp, một bồn tắm nước nóng miễn phí chưa đủ độ sôi, nơi bờ vai óng ánh của quý vị vừa lướt qua để rồi đưa quý vị trở về với thực tại lạnh giá của nhiệt độ biển khơi chăng? Y như thế, khi trò chuyện với bất kỳ nhân vật nào kể trên, ta thường xuyên bắt gặp sự chuyển biến đột ngột trong phong cách đối thoại. Cặp mắt lờ đờ không một tia sáng tựa biển tên bằng đồng trên phố Beacon vào tháng Tám, bỗng nhiên tràn ngập ánh quang; gương mặt bừng sáng mở toang như cánh cổng nhà thờ đón cô dâu chú rể bước vào; gã đàn ông bé nhỏ lớn bổng lên trước mắt quý vị, tựa như tên tù nhân tí hon tóc dựng đứng trong trang sách tuổi thơ vừa yêu vừa sợ; vừa lúc nãy bạn còn trò chuyện với một kẻ lùn tịt và đần độn, — thoắt cái trước mặt bạn đã là một người khổng lồ và một thiên thần với giọng nói như tiếng kèn đồng vang vọng! — Chẳng qua chỉ là một trích đoạn rút ra từ bài diễn thuyết giá năm mươi đô-la mà thôi. — Tựa như khi, vào một khoảnh khắc không ngờ, cột nước vòi phun khổng lồ vọt thẳng lên không trung trước mắt người qua đường kinh ngạc, — chân mang giày bạc, đầu đội vương miện kim cương, vai khoác dải lụa cầu vồng, — vươn lên từ lòng mặt nước êm đềm kia, nơi vốn chỉ dành cho khúc đồng ca của lũ ếch nhái thanh bình bản xứ, và những lời châm chọc của giống bò sát kém phần hòa nhã, kém phần cao quý ở những phương trời khác.
—Kẻ nào dạo nọ bị chửi bới thậm tệ chỉ vì trót nói rằng trong cuộc xung đột giữa hai chủng tộc, mối đồng cảm của ta tự nhiên sẽ nghiêng về chủng tộc cao đẳng hơn nhỉ? Ai mà thèm bận tâm kẻ đó là ai. Giờ hãy nhìn xem những gì đang diễn ra ở Ấn Độ, — một chủng tộc “Caucasia” da trắng, thượng đẳng, đối đầu với một chủng tộc da ngăm, hạ đẳng hơn, song vẫn thuộc dòng giống “Caucasia”, — và sự đồng cảm của người Anh cùng người Mỹ đang hướng về đâu? Ta chẳng thể dừng lại để phân xử mọi câu hỏi hồ nghi; tất cả những gì ta biết là, thú tính chắc chắn sẽ bộc lộ mạnh mẽ nhất ở chủng tộc hạ đẳng, và quy luật chung là phần người của nhân loại phải đối xử với phần thú tính ấy y như cách ta đối xử với bản tính tương tự ở loài vật thấp hém, — thuần hóa nó hoặc nghiền nát nó. Thư từ gửi từ Ấn Độ mang theo những câu chuyện về đàn bà và trẻ con bị làm nhục và sát hại; thành lũy hoàng gia rơi vào tay những kẻ giết hại hài nhi. Nước Anh hạ tấm Bản đồ Thế giới mà nàng đã quấn quanh bằng đế chế của mình xuống, và thực hiện một sửa chữa thế này: [Delhi] Xóa bỏ. Cả thế giới văn minh đồng thanh hô: Amen.
—Đừng nghĩ rằng, vì tôi nói với quý vị về nhiều chủ đề một cách vắn tắt, mà tôi lại không thấy lười biếng hơn nhiều nếu đem từng chủ đề ấy pha loãng ra thành một bài tiểu luận. Cứ mượn mấy bài luận thời đại học của tôi mà pha loãng những nhận xét này tùy thích, như các anh hùng trong sử thi Homer từng làm với thứ melas oinos của họ — thứ rượu ngọt đen sì, sánh như mật (?) mà họ thường pha với ba phần nước suối hoặc nhiều hơn. [Liệu đó có phải là melasses (mật mía), như Webster và dân tỉnh lẻ của ông vẫn đánh vần, — hay Molossa’s, như cái ông Cotton Mather già nua đáng mến, lắm lời, hiểu biết nông cạn, mơ mộng làm Hiệu trưởng Đại học, đã viết trong cuốn “Magnalia”? Hãy ngẫm nghĩ về điều đó đi, hỡi các nhà khảo cổ học cỏn con với tầm bay chữ nghĩa chẳng qua ngọn cỏ trên tờ “Notes and Queries”! — hỡi các Hội Lịch sử, mà trên một trong những chiến thuyền cổ kính của quý vị, chính tôi cũng đang ngược dòng thời gian, trong khi những bàn tay khác đang còng lưng chèo lái! — hỡi những ả Amine của nền văn chương ký sinh, những kẻ nhặt từng hạt gạo bản địa bằng mũi trâm cài sau khi đã ngốn ngấu những món ăn kém phần lương thiện, cho đến khi, tựa như những bộ óc vĩ đại mà Goethe từng nhắc tới, quý vị biến những trang viết của mình thành một “Đồi Sọ”! — hãy ngẫm nghĩ về điều đó đi!]
—Trước khi quý vị rời đi sáng nay, tôi muốn đọc cho quý vị nghe một bài thơ. Đọc nhan đề là quý vị sẽ hiểu ngay nó được viết dưới điểm nhìn của một nhân vật tưởng tượng. Tôi tin chắc nó sẽ rất vừa vặn với một người đàn ông có gia đình nào đó. Tôi gửi gắm nó ra đời tựa như hiệu may “Oak Hall” cho xuất xưởng một chiếc áo choàng, dựa trên niềm tin tiên nghiệm rằng ắt sẽ có người mặc vừa. Chẳng có minh chứng nào cho đức tin cao cả hơn thế. Niềm tin ấy tin rằng một linh hồn đã được bọc trong da thịt; rằng cha mẹ yêu thương đã nuôi nấng và chăm bẵm nó; rằng cấu trúc kỳ diệu của cơ thể nó đã vượt qua muôn vàn phong ba bão táp để vươn tới vóc dáng trưởng thành; rằng Con Người ấy, giờ đây có quyền tự quyết, đã thuận theo những tập tục và thói quen mặc âu phục của giống loài; rằng anh ta, giữa muôn vàn lựa chọn trên đời, sẽ tìm đến đúng cái nơi mà sự khái quát táo bạo này được đem ra thực hành. Niềm tin ấy dựng nên một tấm áo cắt theo khuôn mẫu của một Ý Niệm, và tin cậy rằng Tự Nhiên sẽ nhào nặn nên một thân xác vật chất vừa khít với nó. Có một lời tiên tri ẩn trong từng đường kim mũi chỉ, và túi áo chứa chan niềm cảm hứng. — Giờ hãy lắng nghe những vần thơ.
LÃO GIÀ MƠ MỘNG.
Ước chi một thoáng xuân thì!
Trả ta đôi chục tuổi xuân ngọt ngào!
Thà làm chú bé cười vang,
Hơn làm vua chúa tóc mang sắc chì!
Trút đi nếp nhăn tháng ngày!
Vương miện học thức ném ngay chẳng màng!
Xé trang thông tuệ nhân gian,
Đập tan chiến tích huy hoàng phù du!
Cho dòng máu nóng sục sôi,
Chảy từ suối lửa một thời thiếu niên!
Cho ta một giấc mơ say,
Đời tràn danh vọng, đắm say men tình!
—Thiên thần nghe tiếng thở than,
Mỉm cười điềm đạm khẽ khàng bảo ta:
“Chỉ cần chạm mái tóc tơ,
Ước mong vội vã tức thì thành ngay.
“Nhưng kìa trên lối người qua,
Chẳng còn chi níu bước ma tha thiết?
Khi mùa vần vũ quay lui,
Tìm về ngày cũ bấy nay đợi chờ?”
—Hỡi người phụ nữ sắt son!
Không nàng, cuộc sống có còn nghĩa chi?
Phước lành chẳng nỡ bỏ đi:
Cho ta mang… vợ… cùng về tuổi xuân!
—Thiên thần cầm bút ngọc xanh,
Ghi vào sương biếc long lanh sắc màu:
“Người này muốn lại làm con,
Nhưng làm chồng nữa, chẳng buông bề nào!”
—“Còn điều chi nữa hay không,
Trước khi biến đổi khởi vòng tuần hoàn?
Nhớ cho, bao phúc thế gian,
Theo năm tháng ấy tiêu tan chẳng còn!”
Ấy là ký ức chưa phai,
Bao niềm vui sướng của người làm cha;
Nỡ nào dứt bỏ rời xa;
Cho ta mang… cả… con trai… con nàng!
Thiên thần mỉm miệng buông rơi,
Bút thần rơi xuống, cất lời thở than:
“Thế này sao đặng hỡi người;
Muốn làm con trẻ, lại đòi làm cha!”
Thế rồi ta bật tiếng cười, —
Tiếng cười đánh thức mọi người trong gian, —
Bình minh ghi lại giấc mơ,
Gửi đàn con trẻ đã vừa bạc phơ.