Tôi thật sự tin rằng có những kẻ thà cất giấu những ý tưởng sắc sảo của mình, coi chúng quá đỗi quý giá để đem ra hầu chuyện thế gian. Quý vị có biết hôm nọ, một người bạn đầy vẻ ngưỡng mộ đã nói gì với một kẻ đang thao thao bất tuyệt những điều hay ho—hay đến mức có thể đem in thành sách chăng? "Trời ạ," anh ta bảo, "bác đang phung phí thứ văn chương hái ra tiền, một món hàng đổi được bạc tươi, với cái giá theo tôi ước tính suýt soát chừng năm mươi đô-la một giờ đấy." Kẻ thích trò chuyện bèn dắt bạn mình ra bên cửa sổ, bảo anh ta nhìn ra ngoài rồi kể xem thấy những gì.
"Chẳng thấy gì ngoài một con phố bụi mù mịt," anh bạn đáp, "với một bác thợ đang lái cỗ xe tưới nước chạy qua."
"Thế sao bác không ra mà bảo người ta rằng bác ấy đang phung phí thứ nước kia đi? Đường đời vạn nẻo này sẽ ra nông nỗi nào, nếu thi thoảng chúng ta không lái những cỗ xe tưới tư tưởng đi qua và mở toang mọi van xả?
"Vả lại, trò chuyện còn có một điểm khác mà bác đã bỏ quên. Nó nhào nặn tư tưởng cho chúng ta; những con sóng đối thoại mài giũa chúng tựa hồ sóng biển vỗ về, lăn tròn những viên sỏi trên bờ cát. Để tôi đổi cách ví von một chút: Tôi phác thảo tư tưởng của mình qua câu chuyện y như người nghệ sĩ nặn tượng bằng đất sét. Lời ăn tiếng nói uyển chuyển khôn cùng—bác có thể vỗ về, nắn vuốt, dát mỏng, gọt giũa, xóa đi, đắp vào, rồi gắn chắp thật dễ dàng khi thao tác trên chất liệu mềm mại ấy; chẳng thứ gì trên đời sánh được với nó trong nghệ thuật tạo hình. Chính từ đó mới nảy sinh những hình khối mà bác sẽ đúc thành đá cẩm thạch hay đồng thiếc trong những cuốn sách lưu danh muôn thuở của mình, nếu bác hữu duyên viết được những pho sách như thế. Hoặc giả, dùng một hình ảnh so sánh khác, việc viết lách hay in ấn giống như bắn một phát súng trường; bác có thể bắn trúng tâm trí độc giả, hoặc giả bắn trượt; nhưng trò chuyện lại tựa như dùng vòi rồng cứu hỏa mà nhắm vào một mục tiêu: chỉ cần đích đến nằm trong tầm nước vươn tới và bác có đủ thời gian, thì dẫu muốn bắn trượt cũng chẳng tài nào trượt nổi."
Cả bàn ăn đều đồng tình rằng cách ví von sau cùng này quả là tuyệt hảo, hay theo như cách họ thốt ra: "Thượng-hảo-hạng." Tôi ghi nhận lời khen, nhưng nhẹ nhàng chấn chỉnh lại cách dùng từ ấy. Những chữ như "Thượng-hảo-hạng", "hàng tuyển", "mặt hàng loại nhất", "súc vải tuyệt hảo", "bộ cánh bảnh bao", "một chàng diện gilet hoa"—tất cả những lối diễn đạt ấy đều là án chung thân. Chúng bôi tro trát trấu vào dòng dõi của kẻ nào thốt ra chúng, truyền kiếp từ đời trước đến muôn đời sau. Lại còn một cụm từ nữa, nếu lúc này chưa phải, thì chẳng bao lâu nữa cũng sẽ thành thước đo quyết định địa vị xã hội của một con người: "Thế là đủ hiểu toàn bộ câu chuyện rồi đấy." Đó là lối nói mà những kẻ dung tục và tự phụ đặc biệt ưa dùng, để rồi những người tử tế nhưng nông cạn lại học đòi theo họ. Người ta dùng nó với mưu toan chấm dứt mọi cuộc tranh luận, hệt như thủ tục biểu quyết tức thì tại Tòa Đại biểu Toàn quyền vậy. Ngặt nỗi nó chẳng chặn đứng được gì; đơn giản là vì cái "thế" ấy thường chẳng nói lên được toàn bộ sự thật, thậm chí một nửa sự thật cũng không xong.
—Có một ý nghĩ thật kỳ quặc, rằng hầu hết người dân chúng ta đều từng thụ hưởng một nền giáo dục chuyên nghiệp. Để trở thành bác sĩ, một người phải theo học chừng ba năm và nghe khoảng một nghìn bài giảng, già trẻ không chừng. Cần bao nhiêu công phu học tập để thành một luật gia thì tôi không dám chắc, song ắt hẳn cũng chẳng nhiều hơn ngần ấy là bao. Thế nhưng phần lớn những người đoan chính trong xã hội đều nghe đến cả trăm bài thuyết trình hay bài giảng giải về thần học mỗi năm—ròng rã suốt hai mươi, ba mươi, thậm chí năm mươi năm trời. Chưa kể họ còn đọc biết bao nhiêu sách vở tôn giáo. Trái lại, giới tăng lữ lại hiếm khi được nghe bài thuyết giáo nào ngoại trừ những lời tự miệng mình thốt ra. Bởi thế, một vị mục sư tẻ nhạt hoàn toàn có thể trượt dài vào tình trạng gần như vô đạo, đơn thuần chỉ vì thiếu vắng sự chỉ dẫn giáo lý. Và ở chiều ngược lại, một thính giả chăm chú, sáng dạ, khi được lắng nghe lớp lớp bậc hiền triết truyền dạy, thực chất lại có thể am tường thần học hơn bất kỳ ai trong số các bậc thầy kia. Tất cả chúng ta đều là những môn sinh thần học, và số người trong chúng ta đủ tư cách làm tiến sĩ thần học thực tế còn đông hơn số người từng được các trường đại học trao văn bằng.
Bởi lẽ đó, chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi những con người rất đỗi lương thiện lại thường thấy khó lòng, nếu không muốn nói là bất khả, chăm chú lắng nghe một bài giảng thuyết nhạt nhẽo về một chủ đề mà họ đã nghiền ngẫm sâu sắc suốt nhiều năm trời, cũng như từng được nghe những bậc tài danh đàm đạo hàng chục lần. Dẫu vậy, tôi thường nhận thấy rằng một bài diễn thuyết buồn ngủ đến tuyệt vọng lại có tác dụng tạo cảm ứng, nói theo cách của giới thợ điện, giúp phát sinh những luồng tư duy mãnh liệt. Tôi thấy ngượng ngùng khi nhớ lại bản thân đã từng thêu dệt nên bao nhiêu hòa âm, biến tấu và khúc luyến láy để phụ họa theo giọng nói đều đều buồn ngủ của một diễn giả nặng nề—chẳng phải tôi cố ý làm vậy—bởi bản tính tôi vốn mực thước tôn kính—mà chỉ là kết quả tất yếu của một ấn tượng mờ nhạt nhưng kéo dài lên các giác quan và tâm trí, khiến cả hai buộc phải hoạt động trong khi không hề được cung cấp dưỡng chất cần thiết để vận hành. Nếu quý vị từng thấy một con quạ bị chim đớp ruồi đuổi riết phía sau, quý vị sẽ hình dung ra ngay cảnh tượng giữa một kẻ thuyết giảng tẻ nhạt và một người lắng nghe sắc sảo. Kẻ mang bộ lông đen đủi nặng nề đập cánh bay theo đường thẳng tắp, trong khi chú chim kia lượn vòng quanh nó, bay bổng lên trên, lặn xuống bên dưới, thoắt bỏ đi rồi lại thoắt quay về, rỉa phắt một chiếc lông đen, rồi vút bay đi lần nữa mà chẳng bao giờ rời mắt khỏi đối phương; cuối cùng, nó đậu xuống cành cây cùng lúc với quạ, sau khi đã vạch ra cả một mê lộ những đường vòng, nút thắt và xoắn ốc tuyệt mỹ, trong lúc con chim chậm chạp kia phải trầy trật bay từ đầu này đến đầu kia của một đường thẳng tắp.
[Tôi đồ rằng những nhận xét này được đón nhận khá lạnh nhạt. Một nữ thực khách trọ tạm thời đến từ miền quê, trạc tuổi ngoại tứ tuần, với vầng trán nhăn nheo như giấy da phủ một món tóc giả xoăn tít khô khốc che ngang mày, chiếc cổ vàng vọt đeo chuỗi hạt vàng, vận bộ váy đen đã quá bạc màu để coi là đồ tang mới cùng những đường nét góc cạnh gầy guộc như tranh phù điêu, đã rời bàn ăn sớm hơn thường lệ, và nghe đâu bà ta đã buông những lời vô cùng cay độc về điều tôi vừa phát biểu. Vì vậy, tôi bèn tìm đến vị mục sư khả kính của mình và thuật lại những nhận xét ấy với ông, gần như trọn vẹn theo trí nhớ. Ông bật cười đôn hậu và bảo rằng trong đó có phần nhiều sự thật. Ông tin rằng qua ánh mắt, mình có thể nhận ra khi nào tâm trí giáo dân đang lơ đãng. Trong những năm đầu phụng sự mục vụ, đôi lúc ông cũng để ý thấy điều này khi đang giảng đạo; song những năm gần đây thì hiếm khi. Thỉnh thoảng, khi vị mục sư đồng nhiệm thuyết giáo, ông có nhận thấy sự xao lãng kiểu ấy; nhưng xét cho cùng, điều đó cũng chẳng có gì là trái tự nhiên. Tiện đây tôi cũng xin nói thêm, tôi có một nguyên tắc bấy lâu nay vẫn giữ: giãi bày những ý nghĩ tệ hại nhất của mình với mục sư, và sẻ chia những tư tưởng đẹp đẽ nhất với những người trẻ tuổi mà tôi trò chuyện.]
—Giờ đây tôi muốn thú nhận một chuyện liên quan đến văn chương, điều mà tôi tin là chưa từng có ai thú nhận trước tôi. Hẳn quý vị đều biết rõ tôi thỉnh thoảng có làm thơ, bởi tôi từng đọc vài bài ngay tại bàn ăn này. (Cả bàn đều gật đầu tán thành,—hai ba người trong số họ tỏ vẻ cam chịu, theo như tôi quan sát, cứ như thể họ ngờ rằng tôi đang găm sẵn một thiên sử thi trong túi và sắp sửa đọc luôn nửa tá hồi thơ cho họ thưởng thức vậy.)—Tôi tiếp tục. Dĩ nhiên là tôi có viết được vài câu hoặc vài đoạn hay hơn những câu đoạn khác; vài chỗ so với phần còn lại có thể gọi là tương đối xuất sắc. Lẽ thường tình là tôi sẽ coi những câu từ tương đối xuất sắc ấy là tuyệt hảo không tì vết. Điểm này xin người đời lượng thứ cho thói thường của nhân gian. Thế nhưng, trong đời mình tôi chưa từng viết ra một câu thơ "được" nào mà chỉ một thoáng sau khi viết xong, nó lại không có vẻ như đã tồn tại từ cả trăm năm trước. Tôi rất hay có một niềm tin chắc nịch bất thình lình rằng mình đã bắt gặp nó ở đâu đó rồi. Rất có thể đôi khi tôi đã vô thức đánh cắp nó, song tôi không nhớ mình đã từng phát hiện ra chút sự thật lịch sử nào trong những mối ngờ vực đột ngột về tính cổ xưa của một tư tưởng hay câu chữ mới mẻ của mình. Tôi đã học được cách tuyệt đối không tin vào chúng, và không bao giờ để chúng dọa dẫm khiến mình phải từ bỏ một tứ thơ hay một dòng chữ.
Đạo lý của việc này là như sau. (Đến đây, số lượng người có mặt đã giảm đi đôi chút bởi một cuộc rút lui êm thấm.) Bất kỳ một công thức mới mẻ nào đột ngột nảy sinh trong ý thức chúng ta đều đã bén rễ từ những chuỗi suy tưởng dài lâu; về bản chất, nó đã cũ kỹ ngay từ khoảnh khắc đầu tiên ló dạng giữa những chồi mầm trí tuệ được thừa nhận của chúng ta. Bất kỳ một chuỗi từ ngữ du dương kết tinh tựa pha lê nào cũng đều đã trải qua một thời kỳ thai nghén dài lâu và tĩnh lặng. Đó là một giả thuyết.

Thế nhưng còn có một quy luật bao quát hơn, có lẽ thâu tóm được những hiện tượng này. Quy luật đó là: Tốc độ già cỗi đi của các ý niệm trong ký ức chúng ta tỷ lệ thuận với bình phương tầm quan trọng của chúng. Tuổi thọ biểu kiến của chúng tăng lên một cách thần kỳ, tựa như giá trị của những viên kim cương nhảy vọt khi kích thước của chúng tăng lên. Lấy ví dụ, một đại tai ương chỉ một giờ sau khi xảy ra đã có vẻ xa xưa như loài bọ ba thùy cổ đại. Nó thấm ngược qua tất cả những trang đời chúng ta từng lật giở trong quá khứ, trước cả khi vết nhơ của nước mắt hay máu kịp khô trên trang giấy ta đang lật. Cứ như thể chúng ta sinh ra chỉ để đón nhận biến cố này; nó đã được báo trước trong những cơn ác mộng khiến ta giật mình choàng tỉnh giữa mồ hôi lạnh toát vì kinh hãi; trong những ảo ảnh mờ ảo chập chờn của những cơn mộng ban ngày tăm tối; mọi điềm báo đều trỏ về nó; mọi ngả đường đều dẫn lối tới nó. Sau giấc ngủ đầu tiên trằn trọc chập chờn nửa quên nửa nhớ nối tiếp biến cố, nó lại ập đến nguyên vẹn như một nỗi bàng hoàng lúc ta thức giấc; rồi chỉ trong vài khoảnh khắc ngắn ngủi, nó lại trở nên cũ kỹ,—cũ kỹ tựa hồ cõi vĩnh hằng.
[Tôi ước gì mình đã không thốt ra tất cả những lời ấy ngay lúc đó và tại nơi đó. Đáng lẽ tôi phải biết ý hơn mới phải. Cô giáo vùng mặt mày xanh xao trong bộ đồ tang, như tôi để ý thấy, đang nhìn tôi với một vẻ thất thần kỳ lạ. Đột nhiên, huyết sắc trên má cô rút cạn tựa như cột thủy ngân tụt xuống trong chiếc ống phong vũ biểu bị vỡ, và cô lả đi khỏi ghế ngồi như một bức tượng tuyết tan chảy; dẫu có dùng bao cát nện trúng đích cũng chẳng thể quật ngã cô nhanh đến thế. Cầu Chúa tha tội cho tôi!
Sau cái biến cố nho nhỏ ấy, tôi lại tiếp tục câu chuyện với số ít người còn nán lại, những kẻ đang bận giữ thăng bằng chiếc thìa con trên miệng tách trà, xoay tròn con dao ăn, hoặc ngả nghiêng trên hai chân sau của chiếc ghế cho đến khi đầu họ chạm vào tường, để lại đó những vệt quảng cáo miễn phí cho đủ loại mỹ phẩm thịnh hành.]
Khi một người bất ngờ bị đẩy vào bất kỳ cảnh ngộ thử thách mới lạ nào, anh ta sẽ thấy hoàn cảnh ấy vừa vặn với mình như thể được may đo riêng cho bản thân vậy. Chẳng hạn, anh ta phạm phải một trọng tội và bị tống vào Nhà tù Tiểu bang. Những lề thói, luật lệ, sự câu thúc, đặc ân, cùng tất cả những điều kiện ngặt nghèo của cuộc sống mới sẽ hằn sâu vào tâm thức anh ta tựa như con dấu đóng lên sáp mềm;—chỉ một lần ấn là quá đủ. Hãy để tôi tô đậm hình ảnh này thêm đôi chút. Quý vị đã bao giờ tình cờ nhìn thấy cỗ máy hơi nước vận hành êm ái khôn cùng và mang bàn tay bọc nhung ở xưởng đúc tiền chưa? Pít-tông nhẵn bóng của nó trượt tới trượt lui nhẹ nhàng tựa như một quý bà luồn ngón tay thon thả vào rồi rút ra khỏi chiếc nhẫn. Cỗ máy điềm nhiên nhưng rắn rỏi đặt một ngón tay của nó lên một mẩu kim loại; giờ đây mẩu kim loại ấy đã thành một đồng xu, nó sẽ ghi nhớ cái chạm ấy và kể lại cho một thế hệ tương lai biết về điều đó, ngay cả khi niên đại khắc trên nó đã phủ lớp bụi thời gian suốt hai mươi thế kỷ. Sự khốn cùng lớn lao âm thầm chuyển dịch cũng vậy, nó đóng một dấu ấn mới lên chúng ta chỉ trong một giờ hoặc một khoảnh khắc,—một ấn tượng sắc nét hệt như phải mất nửa đời người mới khắc tạc nên.
Thật hãi hùng khi rơi vào tay những kẻ chuyên kinh doanh bất hạnh quy mô lớn; những người làm nghề mai táng và cai ngục sẽ thôi miên quý vị chỉ trong chớp mắt, và quý vị sẽ trượt ra khỏi cuộc đời riêng rẽ mình từng sống để bước vào những chuyển động nhịp nhàng nơi cỗ máy khủng khiếp của họ. Dù quý vị có làm điều tồi tệ nhất trần đời, hay chịu đựng nỗi thống khổ tột cùng mà trí tưởng tượng có thể nghĩ ra, quý vị cũng sẽ thấy mình rơi vào một chủng loại nhân loại đã kéo dài từ tận thời Cain, và luôn có một chuyên gia đứng sẵn bên cạnh đã nghiên cứu thấu đáo trường hợp của quý vị từ trước, đang chực chờ quý vị cùng những công cụ bằng sợi gai dầu hay gỗ gụ. Tôi tin rằng, nếu ngày mai có một người đàn ông bị đem thiêu trên giàn lửa ở bất kỳ thành phố nào của chúng ta vì tội dị giáo, thì ắt hẳn người ta cũng sẽ tìm ra ngay một chủ lễ nắm rõ tường tận cần bao nhiêu bó củi, và cách sắp đặt toàn bộ sự việc sao cho thỏa đáng nhất.
—Vậy là chúng ta đã không giành được cúp Goodwood; ngược lại hoàn toàn, chúng ta chỉ về "thứ năm thảm hại", nếu không muốn nói là còn tệ hơn thế; và dẫu có thử lại lần thứ hai, rồi lần thứ ba, tình hình vẫn chưa khá khẩm hơn chút nào. Tôi đây cũng có lòng yêu nước chẳng kém gì bất cứ đồng bào nào,—thực ra là quá yêu nước nữa là đằng khác, đến nỗi tôi từng chuốc lấy rắc rối chỉ vì quá nặng lòng với xứ sở này; tóm lại, nếu có kẻ nào mà trọng lượng thi đấu không quá tám stone bốn pound dám bác bỏ điều đó, tôi sẵn sàng bước lên võ đài để tranh luận đến cùng với hắn. Tôi hẳn đã vô cùng hãnh diện nếu được nhìn thấy lá cờ hoa bay phấp phới dẫn đầu ở vạch đích. Tôi yêu tổ quốc mình, và tôi cũng mê ngựa. Bức tranh khắc nạo cổ của Stubbs vẽ con Eclipse được treo trang trọng trên bàn làm việc của tôi, còn bức chân dung con Plenipotentiary do Herring vẽ—chú ngựa mà tôi từng tận mắt thấy phi nước đại tại Epsom—được treo ngay phía trên lò sưởi. Há chẳng phải tôi từng trốn học để đi xem các chiến mã Revenge, Prospect, Little John và Peacemaker tranh tài trên đường đua, nơi mà giờ đây một ngôi làng ngoại ô trù phú đang mọc lên, vào cái năm một nghìn tám trăm lẻ mấy xá xôi đó sao? Dẫu chưa từng sở hữu một chú ngựa đực nào, há chẳng phải tôi từng là chủ nhân của sáu ả ngựa cái, trong đó có một nàng "Morgin" bé bỏng xinh xắn nhất từng sải bước trên đời? Vậy thì xin hãy lắng nghe một ý kiến mà tôi đã nhiều lần bày tỏ từ rất lâu trước chuyến xuất ngoại tranh tài này của chúng ta sang nước Anh. Đua ngựa thuần chủng không phải là một định chế mang tính cộng hòa; đua ngựa nước kiệu mới thực là vậy. Chỉ những kẻ giàu nứt đố đổ vách mới nuôi nổi ngựa đua tốc độ, và ai ai cũng rõ chúng được nuôi dưỡng chủ yếu như những công cụ cờ bạc. Tất cả những chuyện về huyết thống và tốc độ chúng ta sẽ không bàn tới ở đây; chúng ta đều hiểu rõ những điều đó; hữu ích chứ, rất hữu ích là đằng khác,—dĩ nhiên rồi,—chúng ta chịu ơn lớn lao từ chú ngựa "Ả Rập" Godolphin và phần còn lại. Nhưng tôi khẳng định rằng ngựa đua tốc độ về bản chất là công cụ cờ bạc, chẳng khác nào những bàn quay roulette. Lúc này tôi không hề có ý thuyết giảng; tôi có thể sẽ đọc cho quý vị nghe một bài giảng của tôi vào một buổi sáng khác; nhưng tôi xin khẳng định rằng cờ bạc trên quy mô lớn không hề mang tính cộng hòa. Nó thuộc về hai thái cực của xã hội,—hoặc là một nền văn minh mục ruỗng vì quá phát triển, như tồn tại trong giới quý tộc giàu sang, hoặc là cuộc sống liều lĩnh của những kẻ ngoài biên thùy và phường phiêu lưu mạo hiểm, hay trạng thái bán khai của một nền văn minh đã thoái hóa về những yếu tố nguyên thủy. Tinh thần Cộng hòa chân chính vốn khắc kỷ và nghiêm cẩn; thực chất của nó không nằm ở các hình thức chính quyền, mà nằm ở sức mạnh tối thượng của dư luận xã hội nảy sinh từ chính nền cộng hòa ấy. Dư luận này không thể ngăn chặn triệt để thói cờ bạc bằng xúc xắc hay cổ phiếu, nhưng nó có thể và thực tế đã buộc cờ bạc phải diễn ra tương đối kín kẽ. Thế nhưng đua ngựa lại là hình thức cờ bạc công khai lộ liễu nhất, và dẫu nó có sức cám dỗ ghê gớm đối với giác quan và cảm xúc—điều mà tôi xin thú nhận là mình rất dễ mủi lòng—thì lớp vỏ ngụy trang che đậy nó vẫn quá đỗi mỏng manh, và ai nấy đều thấu rõ bản chất của nó là gì. Những kẻ chống lưng cho nó là giới thân hào miền Nam—những trang hảo hán, hẳn là thế, nhưng chưa hẳn là những người cộng hòa chân chính theo cách chúng ta hiểu,—cùng một số ít các triệu phú miền Bắc ít nhiều đã ngập trong tiền của, những người vốn chẳng đại diện cho tầng lớp nhân dân đích thực, và một đám đông những kẻ mê cá cược thể thao, mà hạng khá nhất trong số họ thường là phường lêu lổng, còn hạng tồi tệ nhất thì là những kẻ láng giềng vô cùng nguy hiểm nếu đứng gần trong đám đông hoặc chạm trán trong ngõ tối. Trái lại, ở nước Anh, với những định chế quý tộc của họ, đua ngựa là một sự phát triển hết sức tự nhiên; niềm đam mê dành cho nó lan tỏa từ trên xuống dưới khắp mọi tầng lớp, từ Nữ hoàng cho đến bác bán rong. Luân Đôn vào ngày hội đua Derby vắng ngắt như một bắp ngô đã tẽ hết hạt, và chẳng có một gã thư ký nào, dù chỉ gom đủ tiền thuê một chiếc yên cùng một con ngựa thồ già nua, lại có thể ngồi xuống chiếc ghế đẩu ở văn phòng vào ngày hôm sau mà không phải nhăn nhó vì ê ẩm mình mẩy.
Bây giờ, xin hãy thử so sánh một chú ngựa đua tốc độ với một chú ngựa chạy nước kiệu trong giây lát. Con ngựa đua tốc độ chỉ tình cờ hữu ích, nhưng về căn bản nó là thứ để người ta đặt cược, chẳng khác nào "quân bài tẩy" của phường lừa đảo bịp bợm. Còn con ngựa chạy nước kiệu lại hữu ích thiết thực hàng ngày, và chỉ tình cờ trở thành công cụ cho giới chơi cá cược mà thôi.
Quý vị còn đòi hỏi lý do nào xác đáng hơn cho cái thực tế rằng ngựa đua tốc độ được chăm bẵm chu đáo nhất và đạt đến độ hoàn hảo tột cùng ở nước Anh, trong khi ngựa chạy nước kiệu của Mỹ lại đánh bạt cả thế giới? Và cớ sao chúng ta lại có thể kỳ vọng rằng những con ngựa ưu tú nhất—nếu quả thực đó là những con ưu tú nhất—từ số lượng chuồng đua ít ỏi và rải rác của chúng ta lại có thể đánh bại những tuấn mã tinh tuyển của nước Anh và nước Pháp? Hãy gạt bỏ cái thước đo thời gian đầy dối trá ấy đi, và khi đó chẳng còn gì để chứng minh cho kỳ vọng ấy ngoại trừ một thứ tình cảm ái quốc tự nhiên mà tất cả chúng ta đều có, xen lẫn một thói tự phụ tỉnh lẻ đặc sệt mà vài người trong chúng ta buộc phải cúi đầu nhận tội.
Chúng ta vẫn có thể chiến thắng trong tương lai. Với tư cách một người Mỹ, tôi hy vọng chúng ta sẽ thắng. Nhưng với tư cách một nhà đạo đức học và một kẻ thỉnh thoảng đăng đàn thuyết giảng, tôi lại chẳng mấy bận lòng về điều đó. Bất cứ nơi nào con ngựa chạy nước kiệu đi qua, nó đều kéo theo sau những cỗ xe buýt nhộn nhịp, những chiếc xe chở bánh mì rộn rã, và nhờ thế mà có những ổ bánh mì nóng hổi, cỗ xe tươi vui của bác đồ tể, cỗ xe độc mã nhẹ nhàng thảnh thơi, những chuyến dạo chơi ban chiều lành mạnh cùng vợ con,—tóm lại là mọi biểu hiện của sự hoàn hảo về đạo đức, ngoại trừ sự thật thà, vốn là thứ chẳng bao giờ hòa hợp được với bất kỳ giống ngựa nào. Còn con ngựa đua tốc độ lại kéo theo nó cờ bạc, chửi thề, nguyền rủa, rượu chè be bét, thói chè chén hàu sống, và một sự ghê tởm đối với những chiếc mũ trùm đầu giản dị cùng những đức hạnh của tuổi trung niên.
Và tiện đây, tôi xin van nài quý vị đừng gọi một cuộc thi chạy nước kiệu là một "cuộc đua tốc độ", và đừng nói về một chú ngựa "thuần chủng" như một chú ngựa "đầy máu", trừ phi nó vừa mới được trích máu chữa bệnh xong. Tôi chấp thuận cho quý vị dùng từ "ngựa nòi", nếu quý vị thích. Ngoài ra, nếu sang năm chúng ta có gửi hai chiến mã Posterior và Posterioress—những kẻ từng chiến thắng cuộc đua bốn dặm tầm cỡ quốc gia với thành tích 7 phút 18 giây rưỡi—ra nước ngoài thi đấu, và lỡ như chúng có bại trận, thì hãy chung tiền cược sòng phẳng, và hành xử như những bậc trượng phu cùng những quý ông thực thụ, nếu quý vị còn biết thế nào là phong độ trượng phu.
[Tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều sau khi trút bỏ được cơn bực dọc dồn ứ trong đoạn văn trên. Khoe khoang ít thôi,—thể hiện cho đàng hoàng,—gáy vừa phải nếu gặp may,—chung tiền đủ, nhận thua thẳng thắn, và ngậm miệng lại nếu thất bại, đó mới là những đức hạnh của một tay chơi thể thao mã thượng, và tôi không dám chắc là dạo gần đây chúng ta đã thể hiện được những đức tính ấy một cách hoàn hảo cho lắm.]
—Nhân tiện nói về chuyện ngựa. Quý vị có biết tài nài ngựa đóng vai trò quan trọng nhường nào đối với các tác giả không? Sự điều tiết khôn ngoan; để công chúng nhìn ngắm "con thú" của mình vừa đủ độ chứ không quá nhiều; ghìm chặt cương lại khi thị trường đã quá bão hòa hình ảnh của nó; buông lỏng cương đúng vào những thời điểm sức mua đang chín muồi; luôn nhẹ nhàng thăm dò miệng ngựa; không bao giờ thả chùng dây cương và cũng chẳng bao giờ giật mạnh đột ngột;—đó chính là những gì tôi muốn nói về nghệ thuật nài ngựa.
—Khi một tác giả đã cho ra mắt một số đầu sách, một bàn tay lão luyện sẽ giữ cho tất cả các cuốn sách ấy quay tít trên không, tựa như Signor Blitz làm xiếc với những chiếc đĩa ăn; hễ chiếc nào bắt đầu "chao đảo", gã liền đỡ nó lên ngay bằng một mẩu quảng cáo, một lời tâng bốc, hoặc một đoạn trích dẫn.
—Bất cứ khi nào những đoạn trích từ một văn sĩ đương thời bỗng nhiên sinh sôi nảy nở nhanh chóng trên các mặt báo mà không có lý do rõ ràng, thì ắt hẳn sắp có một cuốn sách mới hoặc một ấn bản mới chuẩn bị trình làng. Những đoạn trích ấy chính là mồi nhử rải sẵn đáy nước vậy.
—Đời sống văn chương chứa chan những hiện tượng kỳ thú. Tôi không biết có điều gì đáng chú ý hơn cái mà chúng ta có thể gọi là những danh tiếng ước lệ. Trong giới văn nhân, luôn có một sự ngầm hiểu với nhau rằng họ sẽ không khuấy động cái ảo tưởng phổ biến của công chúng về một nhân vật nổi tiếng chỉ được mạ vàng giả tạo này hay nọ. Có muôn vàn lý do cho sự nể nang này: người này đã già; người kia giàu có; người nọ tính tình hiền lành tốt bụng; lại có kẻ là con cưng của khán giả bình dân đến mức việc huýt sáo la ó hắn từ lô ghế của giám đốc nhà hát sẽ trở nên vô cùng nguy hiểm. Những vị tư tế đáng kính nơi đền thờ văn chương hay khoa học có thể mỉm cười kín đáo mỗi khi một kẻ trong phường ấy được xướng tên; nhưng tấn tuồng hề nhìn chung vẫn được duy trì trọn vẹn, hệt như màn hài kịch của người Tàu: hết lời nài nỉ van xin một người nán lại nhà mình, trong khi giữa đôi bên đã có một giao ước ngầm là vị khách ấy tuyệt đối không bao giờ được nghĩ đến chuyện ở lại. Hẳn phải là một kẻ khốn nạn cùng đường mới đi tâm địa tàn nhẫn ngồi bẹp lên một trong những danh tiếng mong manh như hộp đựng mũ ấy. Một giọt thủy tinh Prince Rupert—vốn là một giọt nước mắt bằng thủy tinh chưa tôi luyện—sẽ tồn tại mãi mãi nếu quý vị không để những bàn tay táy máy chạm vào; nhưng chỉ cần bẻ gãy cái đuôi của nó, nó sẽ nổ tung và tự rã thành tro bụi. Những danh nhân mà tôi vừa nhắc tới chính là những giọt thủy tinh Prince Rupert của giới trí thức và lịch thiệp. Hãy nhìn xem báo giới đối đãi với họ ra sao! Biết bao nhiêu cụm từ hoa mỹ như kính vạn hoa, có thể xếp đặt thành muôn vàn hoa văn quyến rũ, luôn sẵn sàng phục vụ họ! Những mục "Điểm sách phê bình"—nơi những tác giả tầm phào tìm đến để nhặt nhạnh từng mẩu khen ngợi thơm tho, ngọt ngào và béo bở—mới tử tế với họ làm sao! Thôi thì, cuộc đời sẽ chẳng là gì nếu thiếu đi sự tín dụng trên giấy tờ cùng những điều hư cấu khác; vậy nên cứ để chúng lưu hành tự nhiên đi. Đừng cướp đoạt những mẩu vụn của họ; đừng chọc thủng những chiếc bóng bay giữ họ nổi trên mặt nước; đừng đè bẹp những chiếc hộp bằng bìa cứng của họ; đừng bẻ gãy phần đuôi những danh tiếng giòn tan và bấp bênh của họ, hỡi những bạn hữu luôn tin chắc mười mươi rằng tên tuổi của mình sẽ trở thành câu cửa miệng của nhân gian sau một nghìn năm nữa.
"Một nghìn năm là một khoảng thời gian dài đấy," ông lão ngồi đối diện trầm ngâm lên tiếng.
—Mấy ngày qua tôi đã đi đâu ư? Xuống ngoài Đảo để săn hươu.—Tôi săn được mấy con? Tôi mang về nhà một phát đạn ghém bắn hươu.—Thế hòn Đảo ấy nằm ở đâu? Chuyện đó không quan trọng. Đó là thái ấp lộng lẫy nhất mà một người có thể chiêm ngưỡng ở những vĩ độ này. Biển xanh bao bọc chung quanh, rồi lùa sâu vào tận tâm can hòn đảo, khiến con thuyền nhỏ nằm êm đềm như đứa trẻ ngủ trong lòng mẹ, trong khi những con tàu lớn ngoài khơi xa đang phải trút bỏ hết buồm trần mình chống chọi với cơn cuồng phong, còn những cánh buồm bão thì phần phật bay rách tơi tả thành từng dải. Cây cối trải dài ngút ngàn hàng dặm; dẻ gai và sồi là nhiều nhất;—nhiều cây phủ đầy rêu phong, trông tựa như những giáo sĩ Druid râu tóc bạc phơ; vài cây lại bị ôm chặt trong vòng siết của những dây nho rừng khổng lồ, thân sẫm màu. Những trảng đất trống nơi ánh nắng ùa vào rồi say giấc nồng, và những làn gió thổi qua được sàng lọc kỹ càng đến mức chúng mềm mại tựa như lông tơ thiên nga. Đá tảng nằm rải rác khắp nơi,—những khối cự thạch sừng sững tựa hồ quần thể Stonehenge. Những hồ nước ngọt; một trong số đó là hồ Mary, trong vắt như pha lê, đầy ắp những chú cá chó lấp lánh ẩn mình dưới những phiến lá súng tựa như bầy cọp nằm phục trong rừng rậm. Một buổi sáng nọ, sáu pound cá loại ấy đã bị hạ sát để phục vụ bữa điểm tâm. Chính tay tôi làm đấy: Ego fecit.
Cậu sinh viên thần học nhìn tôi với vẻ như muốn bắt bẻ ngữ pháp tiếng Latinh của tôi. Không đâu, thưa anh bạn,—tôi bảo,—anh không cần phải bận tâm làm gì. Có một quy luật cao hơn trong ngữ pháp, không thể bị dập tắt bởi những cuốn sách giáo khoa của Andrews và Stoddard đâu. Rồi tôi lại tiếp tục.
Lòng hiếu khách mà hòn đảo ấy từng chứng kiến quả là vô tiền khoáng hậu nơi các xứ tự trị vùng New England của chúng ta. Chẳng có nét ân cần và nhã nhặn nào có thể làm đẹp cho cuộc đời mà lại không tìm thấy chốn dung thân nơi lãnh địa giữa đại dương ấy. Nơi đây từng chào đón tất cả những ai xứng đáng được đón tiếp, từ vị giáo sĩ xanh xao tìm đến để hít thở bầu không khí biển cả đượm chất muối và i-ốt chữa lành, cho đến vị chính khách vĩ đại gác lại chuyện quốc gia đại sự, giãn phẳng vầng trán uy nghiêm tựa đỉnh Olympus, hé nụ cười rạng rỡ với hàm răng trắng muốt trong niềm hân hoan bên bàn tiệc dài, nơi trí tuệ của ông sắc sảo nhất và những câu chuyện của ông là tuyệt vời hơn cả.
[Tôi không tin trên đời này từng có ai trò chuyện theo cái lối như thế. Tôi cũng chẳng tin là mình đã nói đúng y như vậy; nhưng thực tế là, khi thuật lại cuộc trò chuyện của chính mình, người ta không tài nào cưỡng lại được việc gọt giũa theo phong cách tu từ của Blair ít nhiều, ủi phẳng những đoạn văn nhàu nhĩ, hồ cứng những chỗ mềm oặt, và đôi khi thêm thắt những nếp gấp uốn lượn; điều đó cũng tự nhiên như việc người ta ngắm vuốt trước gương soi vậy.]
—Làm sao một người có thể cưỡng lại việc làm thơ ở một nơi chốn như thế cơ chứ? Bất cứ ai đặt chân đến đó đều làm thơ cả. Trong kho lưu trữ của thái ấp, được cất giữ nơi thư viện của vị Đảo chủ, có cả những tập thơ dày chưa từng xuất bản,—vài tập do những tay bút trứ danh sáng tác, và những tập khác cũng hay chẳng kém, lại do những người mà quý vị ít ngờ tới nhất là có thể làm thơ chắp bút,—những nhân vật có thừa tiền của để chu cấp lương hưu cho toàn bộ các thi sĩ chân chính trên khắp đất nước này, và mua đứt mười mẫu đất công viên Boston Common nếu nó được rao bán, mà vẫn còn rủng rỉnh tiền bạc dắt lưng. Dĩ nhiên là tôi cũng phải góp một bài thơ nhỏ của mình cùng với mọi người; nó đây này, nếu quý vị chịu lắng nghe tôi đọc. Khi mặt trời lặn về hướng tây, những con thuyền giương buồm về hướng đông sẽ hiện lên rực sáng hay tối sẫm đối với một người quan sát chúng từ phương bắc hay phương nam, tùy thuộc vào góc đón gió mà chúng đang rẽ sóng. Dõi mắt ngắm nhìn chúng từ một trong những ô cửa sổ của tòa dinh thự tráng lệ, tôi đã chứng kiến những biến chuyển không ngừng ấy, và rút ra bài học luân lý thế này:—
NẮNG VÀ BÓNG RÂM.
Từ hòn đảo, ta trông qua ngàn đợt sóng xanh,
Tới ngút ngát bọt tung bờ biển biếc,
Kìa cánh buồm nơi phương xa mờ mịt,
Mắt mơ màng dõi theo bóng thuyền trôi:
Lúc tối sầm trong bóng râm khuất lối,
Thuyền rẽ bọt ngời như hạt thóc vung vãi dưới néo đập lúa;
Lúc trắng muốt tựa hải âu vỗ cánh bay đi,
Mặt trời rọi sáng bừng trên mặt buồm lộng gió.
Thế nhưng người lái thuyền chỉ lo né tránh hiểm nguy,—
Tránh những rạn đá ngầm sủi bọt trắng gầm vang gắt gỏng;
Hắn nào bận tâm trong bóng râm hay dưới ánh thái dương,
Những kẻ ngắm nhìn từ bờ kia trông thấy hắn ra sao!
Hắn hướng mắt về ngọn hải đăng sừng sững nơi rạn đá,
Về mỏm đá ngầm nằm ép dưới mạn xuôi gió,
Khi hắn trôi dạt theo cơn cuồng phong, tựa chiếc lá cuốn bay,
Băng qua những vực thẳm của biển khơi hoang lạnh.
Cứ thế trôi dạt về những hang vòm mờ ảo xa xôi,
Nơi an nghỉ của kiếp người cùng bao canh bạc cuộc đời,
Những kẻ mộng mơ đứng nhìn khi ta chiến đấu cùng sóng dữ
Có thể thấy ta trong ánh nắng hay bóng râm rầu rĩ;
Nhưng kiên định đường đi, dẫu bóng tối bủa vây mù mịt,
Ta vẫn dong cánh buồm rộng lớn như xưa,
Và vững tay nơi bánh lái dẫn đường con thuyền lướt sóng,
Chẳng thèm bận lòng xem từ bờ bến họ thấy ta sao!
—Sự điên loạn thường là cái đích lô-gich của một trí tuệ chuẩn xác bị bắt làm việc quá tải. Một bộ máy tinh thần tốt phải tự phá vỡ các bánh răng và đòn bẩy của chính nó, nếu có thứ gì đó bất thình lình chọc vào giữa chúng với xu hướng làm chúng ngừng quay hoặc đảo ngược chuyển động. Một tâm trí yếu ớt thì không tích tụ đủ lực để tự làm hại mình; sự ngu đần thường cứu người ta thoát khỏi cảnh hóa điên. Chúng ta thường thấy nhiều người trong các dưỡng trí viện, bị đưa vào đó do hậu quả của những cái gọi là rối loạn tâm thần vì tôn giáo. Tôi thú thật rằng tôi nghĩ tốt về họ hơn là về nhiều kẻ ôm giữ cùng những quan niệm ấy, nhưng vẫn giữ được sự tỉnh táo và có vẻ như đang tận hưởng cuộc sống rất đỗi êm đềm bên ngoài các trại tị nạn. Bất kỳ một con người đoan chính nào cũng đều nên hóa điên, nếu người đó thực sự tin vào những giáo điều như thế này hay thế khác. Sẽ là một vết nhơ lớn cho anh ta trên mọi phương diện, nếu anh ta không phát điên. Việc gì tôi phải nói ra vài quan niệm trong số đó là gì chứ? Có lẽ nhiều hơn một người trong số quý vị đang nắm giữ những quan niệm mà tôi nghĩ là sẽ tống thẳng quý vị sang viện tâm thần Somerville, nếu quý vị còn chút lô-gich nào trong đầu hoặc chút tình người nào nơi tim. Bất cứ điều gì tàn bạo, độc ác, man rợ, khiến cho cuộc đời trở nên vô vọng đối với phần lớn nhân loại và có lẽ đối với toàn bộ các chủng tộc,—bất cứ điều gì cho rằng cần thiết phải tiêu diệt những bản năng vốn được ban tặng để điều hòa,—bất kể quý vị gọi nó bằng cái tên gì,—bất kể một tu sĩ khổ hạnh, một đan sĩ hay một phó tế tin vào nó,—nếu được tiếp nhận, đều phải gây ra sự điên loạn trong mọi tâm trí lành mạnh. Trạng thái đó trở thành một trạng thái bình thường, trong những hoàn cảnh ấy. Tôi cảm thấy vô cùng xấu hổ thay cho vài kẻ vì vẫn giữ được lý trí, khi họ biết thừa rằng nếu họ không phải là những sinh vật ngu xuẩn nhất hoặc ích kỷ nhất trần đời, thì họ đã hóa ra mất trí từ lâu rồi.
[Chẳng ai hiểu được điều này ngoại trừ cậu sinh viên thần học và cô giáo vùng. Họ nhìn nhau với vẻ đầy thấu hiểu; nhưng liệu họ có đang suy ngẫm về nghịch lý của tôi hay không, thì tôi không dám chắc.—Điều đó cũng hoàn toàn tự nhiên thôi. Những chuyện kỳ lạ hơn thế còn từng xảy ra nữa là. Tình yêu và Thần chết bước chân vào các nhà trọ bình dân mà chẳng thèm hỏi giá tiền ăn ở, hay liệu nơi đây có còn phòng trống hay chăng. Hỡi ôi, những người trẻ tuổi này thật nghèo nàn và xanh xao làm sao! Tình yêu lẽ ra phải vừa giàu có vừa hồng hào, nhưng tối thiểu cũng phải được một trong hai: hoặc giàu có, hoặc hồng hào. Cứ nói về nghĩa vụ quân sự đi! Thứ đó có thấm tháp gì so với cuộc chiến đấu của một cô hầu gái đa năng đã có chồng, mang danh bà chủ, với một thể tạng phụ nữ Mỹ vốn sụp đổ đúng vào độ tuổi một phần ba giữa cuộc đời, và trở nên dai nhách như cao su lưu hóa, nếu cô nàng may mắn sống sót qua cái thời kỳ mà sức khỏe và sự dẻo dai là cần thiết hơn bao giờ hết?]
—Tôi đã bao giờ diễn kịch nghiệp dư chưa ư? Thường xuyên ấy chứ. Tôi đã đóng vai "Gã Quý tộc Nghèo" trước biết bao nhiêu khán giả,—nhiều hơn con số mà tôi mong mình sẽ phải đối mặt lần nữa. Tôi không mặc trang phục sân khấu, không đội tóc giả, cũng chẳng vẽ ria mép bằng nút chai cháy dở; nhưng tên tôi được dán áp phích và yết thị như một nghệ sĩ biểu diễn công cộng, và đúng giờ hoàng đạo, tôi bước ra với nụ cười của một vũ công ba-lê nở trên gương mặt, cúi đầu chào rồi diễn trọn vai của mình. Tôi từng thấy tên mình được dán to đến nỗi tôi phát ngượng chẳng dám ló mặt ra đường vào ban ngày tại nơi đó. Tôi từng đến một thị trấn với một bài tiểu luận văn chương nghiêm túc trong túi, để rồi thấy mình được loan báo khắp nơi như một danh hề bạt mạng nhất,—kẻ buộc phải tự kiềm chế toàn bộ tài năng xuất chúng của mình chỉ vì những cân nhắc thận trọng. Tôi đã nếm trải đủ nỗi gian truân chẳng kém gì Ulysses trên con đường theo đuổi thiên chức xướng ca của mình. Tôi đã đi tàu hỏa nhiều đến mức cánh soát vé đều nhẵn mặt tôi như anh em ruột thịt. Tôi từng bị trật đường ray, từng mắc kẹt thâu đêm trong những đống tuyết dày cộm, và từng ngồi sau những bà cô cứ nhất quyết đòi mở toang cửa sổ khi người ta thậm chí không thể chớp mắt mà mí mắt không bị đông cứng dính chặt vào nhau. Có lẽ một ngày nào đó tôi sẽ kể cho quý vị nghe vài trải nghiệm của mình;—bây giờ thì chưa, vì tôi còn có thứ khác dành cho quý vị.
Kịch nghiệp dư, như tôi từng tham gia diễn xuất tại các hội trường bình dân nơi thôn dã, là một chuyện,—còn kịch nghiệp dư, như người ta có thể thấy trong những phòng khách dát vàng và vẽ bích họa lộng lẫy nơi đô thành của chúng ta, lại là một chuyện hoàn toàn khác. Phải, thật thú vị khi được ngắm nhìn những quý ông quý bà đích thực, những người không thấy cần thiết phải uốn giọng làm bộ, gào thét hùng hồn, và sải bước hùng dũng như hầu hết các kép nam và đào nữ trên sân khấu kịch của chúng ta, khi hóa thân vào những nhân vật giúp phô diễn trọn vẹn nét duyên dáng và tài năng của họ; trên hết là được chiêm ngưỡng một thiếu nữ trẻ trung khuê các, trinh nguyên không phấn son, chưa hề vấy chút bụi trần, với vóc dáng mềm mại thướt tha cùng giọng nói ngọt ngào, diễn xuất trong những vở kịch tình yêu khiến chúng ta như được trẻ lại khi ngắm nhìn, một khi tuổi trẻ và sắc đẹp đích thực sẵn lòng diễn những vở kịch ấy cho chúng ta xem.
—Dĩ nhiên là tôi đã viết bài mở màn mà người ta yêu cầu tôi viết. Mặc dù vậy, tôi không được xem vở kịch. Tôi chỉ biết có một thiếu nữ trong vở diễn, và có ai đó đem lòng yêu nàng, còn nàng cũng yêu chàng đắm đuối, rồi có một kẻ (một gia sư già, tôi tin là vậy) muốn can thiệp chia rẽ, và lẽ tự nhiên là cô gái trẻ kia đã quá đỗi thông minh sắc sảo so với lão. Vở kịch dĩ nhiên kết thúc êm đẹp; có một màn hòa giải toàn diện, và tất cả các nhân vật liên quan đứng thành một hàng rồi nắm lấy tay nhau, như người ta vẫn thường làm sau khi đã dàn xếp xong mọi xích mích khúc mắc,—rồi bức màn buông xuống,—nếu nó không bị kẹt, như nó vẫn thường kẹt trong các buổi biểu diễn kịch tư gia, mà trong trường hợp đó, một cậu bé sẽ được phái ra để giật mạnh nó xuống, việc mà cậu ta sẽ làm với gương mặt đỏ ửng vì ngượng ngùng.
Nào, bây giờ xin mời nghe bài mở màn của tôi. Tôi sẽ không thay đổi các nhịp ngắt và tiết tấu của mình vì bất kỳ ai đâu; thế nên nếu quý vị không thích thể thơ anh hùng ca, hay thể thơ ba bước iambic cắt ngắn âm tiết cuối, tốt hơn hết quý vị đừng nán lại nghe làm gì.
BÀI MỞ MÀN ĐÂY.
Lời Mở màn ư? Ồ, hẳn các quý bà đã rõ;—
Tôi lại thấy nghi ngờ. Thôi mặc kệ,—bắt đầu thôi!
Thế nào là Mở màn? Hãy để thầy ta giảng giải:
"Mở" nghĩa là trước hết; "màn" ấy khúc dạo đầu.
Tựa hồ khúc dạo dây của người hát rong gảy đàn hạc,
Như cái nhún mình cúi chào của đào hát trước khi ngân vang;—
Mở màn bằng vần thơ so với những lời dạo khác
Hệt như tất len dệt so với vòi rồng cứu hỏa.
"Đời là một sân khấu," như Shakespeare từng buông lời dạo nọ;
Sân khấu là cuộc đời—mới thực điều người muốn tỏ bày.
Thế giới ngoài kia đầy rẫy lỗi lầm, điều đó rõ mười mươi;
Thế giới đích thực Tạo hóa nhắm tới chính là nơi đây.
Nơi đây mọi đứa trẻ lạc đều tìm thấy mẹ hiền đã mất;
Mỗi kẻ bất lương hối cải đều làm mềm lòng người cha nghiêm khắc;
Kẻ hà tiện mủi lòng, nợ nần phường hoang phí được trả trọn,
Phường lừa lọc đều tự sa vào cạm bẫy chúng giăng ra;
Từng nỗi muộn phiền lần lượt trôi qua sạch bóng
Cho đến hồi thứ năm, mọi chuyện rốt cuộc đều đâu vào đấy,
Khi đôi trẻ, các bậc cao niên, phường gian giảo, cùng tất thảy mọi người,
Nắm chặt tay nhau, rạng rỡ niềm vui lúc bức màn buông xuống.
—Nơi đây đức hạnh chịu thương tích luôn tìm thấy niềm an ủi,
Và phường ác nhân mày rậm bao giờ cũng chuốc lấy điêu tàn,
—Khi cô nàng thất cơ lỡ vận, với tiếng thét kinh hoàng cuống loạn,
Đôi má nhợt nhạt không chút sắc máu tựa quả đào ngâm rượu mạnh,
Gào lên: "Trời cao từ bi, cứu con với!" rồi quỵ gối sụp lạy
Trên tấm thảm dạ màu xanh,—dưới bóng những hàng cây (bằng vải bạt),—
Kìa, hãy nhìn Dũng Khí báo thù phi thân đến bên nàng:—
"Ha! Thằng giặc kia! Rút kiếm ra! Hỡi tên phản bội, hàng hay là chết!"
—Khi chàng anh hùng khốn khổ vùng vẫy trong tuyệt vọng đớn đau,
Bỗng người bác thân thương thất lạc từ lâu xuất hiện, nay đã thành triệu phú,—
Ôm chầm lấy đứa cháu ngỗ nghịch với niềm vui người cha phụ tử,
Nức nở nghẹn ngào trên cổ chàng: "Con tôi! Con tôi ơi!! CON TÔI ĐÂY RỒI!!!"
Vậy nên, hỡi các bạn hữu dấu yêu, đêm nay thế giới thực thuộc về ta.
Của tình yêu khải hoàn bất chấp mọi tai ương dâu bể.
Các quý bà hãy lắng nghe! Dẫu âu lo sầu muộn cùng bao mối ngờ vực
Gây oan trái cho mối tình dịu êm nơi cõi trần ngoài kia,
Dẫu số phận cau mày, dẫu sự cẩn trọng rắp tâm ngăn trở,
Có một điều chắc chắn: Tình yêu nơi đây sẽ ca khúc khải hoàn!
Hỡi những bậc chúa tể muôn loài, những kẻ bị các quý bà cai trị,—
Những bậc thầy vĩ đại của thế gian, mỗi khi bước chân ra khỏi mái trường,—
Hãy học lấy bài học luân lý ngắn gọn từ vở diễn tối nay:
Đàn ông có ý chí,—nhưng đàn bà mới định đoạt mọi sự!
Trong khi tinh thần thô kệch của đàn ông nhọc nhằn giữa khói lửa mù mịt,
Bản năng mau lẹ của đàn bà đã xỏ chỉ xuyên qua sợi dây điện tín,—
Chiếc vòng tay ma thuật căng dài dưới đáy biển sâu
Đánh bại gã khổng lồ đen đúa cùng hai mươi tên nô lệ của hắn.
Mọi quyền năng trần gian đều quy phục trước nghệ thuật tối cao của các chàng
Ngoại trừ kẻ nổi loạn duy nhất,—trái tim bướng bỉnh của người phụ nữ.
Mọi kẻ thù các chàng đều khuất phục; nhưng trí khôn của đàn bà
Sẽ đâm xuyên ánh sáng qua người các chàng trước cả khi các chàng kịp biết mình trúng đòn.
Vậy nên, chỉ để khắc họa những gì nghệ thuật của nàng có thể làm nên,
Hãy nghe một câu chuyện xưa cũ được kể lại mới tinh khôi.
Rudolph, bậc thầy lão luyện của nghề đao phủ chém đầu,
Nổi danh thiên hạ nhờ cánh tay hữu lực cùng lưỡi đao sắc bén ngang nhau.
Một ngày nọ, một tên tù nhân mà Công lý tuyên án tử
Quỳ gối bên thớt chém để thử thách tài nghệ của bậc nghệ nhân.
Cánh tay trần, mặt đen sạm, vóc dáng khẳng khiu cùng đôi mày rậm rạp,
Rudolph gã đao phủ sừng sững vươn cao trên đám đông nghẹt thở.
Thanh đại đao của gã lóe lên một tia chớp bất thần,
Tựa như lớp vảy giáp của con cá chó lóe sáng dưới dòng suối mát.
Gã tra đao vào bao; gã quay người toan bước đi;
Nạn nhân vẫn quỳ đó, mỏi mòn chờ đợi một nhát chém.
"Sao ngươi chưa chém? Mau thi hành tội ác giết người của ngươi đi,"
Tên tù nhân cất tiếng. (Giọng hắn hơi the thé run rẩy.)
"Này bạn, ta đã chém xong rồi đấy thôi," bậc nghệ nhân tức thì đáp lại;
"Chỉ cần đợi một khoảnh khắc nữa, rồi tự khắc bạn sẽ rõ."
Gã chìa chiếc hộp đựng thuốc hít ra,—"Nào, xin mời một chút!"
Tên tù nhân hít một hơi, và cùng một cái hắt hơi long trời lở đất,
Cái đầu hắn rụng phịch xuống,—lăn lông lốc trên sàn nhà,—
Nảy tưng tưng xuống từng bậc thang;—tên tù nhân chẳng còn buông thêm lời nào nữa!
Hỡi người đàn bà! Thanh đao của nàng chính là ánh mắt lấp lánh ngời ngời;
Nếu cái chết ẩn tàng nơi đáy mắt ấy, ôi, chết đi sao mà ngọt ngào đến thế!
Nàng đoạt lấy những con tim tựa hồ Rudolph chém rụng cái đầu;
Chúng ta chết vì tình, mà chẳng hề hay biết mình đã chết tự bao giờ!
Bài mở màn diễn ra rất suôn sẻ, theo như tôi nghe ngóng được. Quý cô nhận bài thơ ấy chẳng hề đưa ra đề xuất chỉnh sửa nào, theo như tôi biết. Đôi khi người ta cứ hay săm soi chỉ trích những bài thơ gửi tặng họ, rồi đề xuất đủ thứ cải tiến lăng nhăng. Kẻ ngớ ngẩn nào dạo nọ từng muốn thi hào Burns sửa lại bài "Scots wha hae", cốt để kéo dài dòng thơ cuối cùng ra thành thế này nhỉ:
"Hỡi Edward!" Xiềng xích và gông cùm nô lệ!
Đây là một bài thơ ngắn tôi gửi cách đây không lâu cho một ủy ban tổ chức một buổi lễ kỷ niệm nọ. Tôi đinh ninh rằng đó sẽ là một dịp hội hè tiệc tùng vui vẻ say sưa, nên đã tùy cơ mà ứng tác cho hợp cảnh. Hóa ra vị chủ tịch buổi lễ hôm ấy lại là người thuộc phái "tuyệt đối bài rượu". Tôi nhận được một bức thư ngắn của ông ta với những lời lẽ như sau, kèm theo bản sao bài thơ được đính kèm những chỗ sửa đổi ngay bên cạnh.
"Thưa Ngài kính mến,—bài thơ của ngài khiến ủy ban rất mực hài lòng. Tuy nhiên, những cảm xúc được bày tỏ liên quan đến rượu cồn lại không phải là những quan điểm được cộng đồng này tán đồng rộng rãi. Vì vậy, tôi đã tham vấn vị mục sư của địa phương chúng tôi, người đã thực hiện một vài thay đổi nhỏ, mà ông tin rằng sẽ loại bỏ được mọi điều chướng tai gai mắt, đồng thời vẫn giữ lại được những phần giá trị của bài thơ. Xin vui lòng báo cho tôi biết tiền nhuận bút ngài yêu cầu cho bài thơ nói trên. Ngân quỹ của chúng tôi có hạn, vân vân, vân vân, vân vân.
Kính thư với lòng tôn kính."
NÓ ĐÂY—VỚI NHỮNG THAY ĐỔI NHỎ NHOI ĐÓ!
Nào! Hãy rót đầy một ly tràn trề,—cớ sao ta phải vội bước đi
Trong khi [rượu tiên → nước sắc gỗ huyết dụ] vẫn nhuộm đỏ những chiếc chén khi chúng tuôn trào?
Hãy trút cạn [dòng nước ép ngọt ngào → thứ nước sắc hổ lốn] còn rực rỡ ánh thái dương,
Cho đến khi những [viên hồng ngọc → phẩm nhuộm] tràn qua miệng cốc pha lê đầy ắp.
Những [chùm quả mọng tròn màu tím biếc → quả táo ương nửa chín nửa xanh] đã nhỏ hết giọt sương sinh mệnh;
Ngọt ngào làm sao [hơi thở dịu dàng → mùi vị hôi tanh] của [hương thơm ngào ngạt lan tỏa → chất chì độc hại pha đường]!
Bởi [những đóa hồng cuối cùng → chất kịch độc ghê tởm] của mùa hè đang ẩn mình trong [men rượu → men say chết tiệt!!!]
Được thu hoạch bởi [những thiếu nữ rộn rã tiếng cười bên giàn nho. → những gã tiểu đồng trông chuồng ngựa phì phèo điếu xì-gà rẻ tiền.]
Vậy thì hãy nở [một nụ cười → một cái cau mày], nâng [một ly rượu → một tiếng hú rống], chúc [một lời chúc tụng → một lời chế giễu], và [một tràng hoan hô → một điệu cười khinh bỉ],
Cho tất cả [rượu ngon hảo hạng, và chúng ta đang sẵn có vài bình nơi đây → thuốc độc strychnine cùng rượu whiskey, cùng bả chuột và bia]
Dưới hầm rượu, trong chạn bát, trên gác xép, giữa đại sảnh,
[Vạn tuế người đầy tớ vui vẻ luôn mang lại tiếng cười cho tất cả chúng ta! → Đả đảo, hãy hạ bệ tên bạo chúa đang ngự trị cai quản tất cả chúng ta!]
Cả bàn ăn đều bảo tôi đã bị đối xử quá đỗi tệ bạc, và khuyên tôi nên tính tiền ủy ban kia gấp đôi,—điều mà tôi đã làm thật. Nhưng vì tôi chẳng bao giờ nhận được tiền công, tôi không rõ việc đó có mang lại chút khác biệt nào chăng. Tôi là một kẻ vô cùng kỹ tính về chuyện mọi thứ mình viết ra phải được in đúng y như tôi đã chắp bút. Tôi đòi hỏi phải được xem bản in thử thứ nhất, bản in thử thứ hai, bản in thử thứ ba, và một bản in thử thứ tư kép đã hiệu chỉnh tinh tươm cho tất cả các tác phẩm của mình, đặc biệt là thơ ca. Một lỗi in sai có thể giết chết một tác giả nhạy cảm. Còn một sự thay đổi văn bản có chủ ý thì chẳng khác nào một vụ ám sát tàn nhẫn đối với anh ta. Chẳng trách sao biết bao thi sĩ lại đoản mệnh qua đời khi còn quá trẻ!
Lúc này tôi không còn gì để thuật lại nữa, ngoại trừ hai lời khuyên tôi đã dành cho những người phụ nữ trẻ tuổi tại bàn ăn. Một lời khuyên liên quan đến một lối dùng từ thô thiển, mà tôi đau lòng phải nói rằng đôi khi vẫn thốt ra từ chính bờ môi của phái nữ. Lời khuyên còn lại mang một ý nghĩa nghiêm túc hơn nhiều, và áp dụng cho những ai đang mưu tính một sự đổi thay về mặt gia cảnh,—thực chất là chuyện kết hôn.
—Người đàn bà nào hay "tính toan" là coi như đã hỏng cả một đời.
—Chớ đặt niềm tin mù quáng vào tiền bạc, nhưng hãy khôn ngoan đem tiền bạc gửi vào chốn ủy thác đáng tin cậy.