Bậc Thầy Bên Bàn Ăn

Lượt đọc: 125 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 6

❊ ❊ ❊

Tội lỗi có muôn ngàn công cụ, nhưng dối trá lại là chiếc cán vừa vặn với tất cả.

— Thưa ngài, — anh sinh viên thần học lên tiếng, — tôi đồ rằng ngài vừa định đọc một trong những danh ngôn của Bảy bậc Hiền triết Boston mà hôm nọ ngài nhắc tới chăng.

Tôi cảm ơn anh bạn trẻ, — tôi đáp, — song tôi còn phải nói được điều gì xuất sắc hơn thế nhiều mới dám mong lấp cho đủ túc số ấy.

— Cô giáo muốn biết xem xưa nay đã ghi chép được bao nhiêu câu như thế, nội dung ra sao, và do những ai nói.

— Chà, để xem nào, — có câu này của Benjamin Franklin, “người con ưu tú của Boston”, nhân vật mà cậu thiếu niên đây được vinh dự mang tên. Lẽ dĩ nhiên, cụ đã thốt ra vô vàn lời thông tuệ, — dẫu tôi chẳng dám chắc liệu cụ có mượn câu này ở đâu không, — bởi nghe giọng cụ cứ như đó là một ngạn ngữ cổ xưa vậy. Nhưng quả thực cụ vận dụng nó mới tài tình làm sao! —

“Kẻ từng làm ơn cho anh một lần sẽ sẵn lòng giúp anh thêm lần nữa, hơn hẳn kẻ chính anh từng ra tay cứu tế.”

Rồi lại có nghịch lý khoái lạc tuyệt diệu nọ, do bạn tôi, ngài Sử gia, thốt ra trong một khoảnh khắc lóe sáng xuất thần: —

“Cứ cho chúng tôi những thứ xa hoa của cõi đời, chúng tôi sẵn lòng từ bỏ những gì thiết yếu.”

Hẳn nhiên phải xếp thêm vào đây một danh ngôn khác của một trong những bậc túc trí đa mưu sắc sảo bậc nhất: —

“Những người Mỹ ngoan đạo hễ nhắm mắt xuôi tay là được về Paris.” —

Anh sinh viên thần học nghe vậy thì nét mặt đăm chiêu, nhưng chẳng nói nửa lời.

Cô giáo bèn lên tiếng đỡ lời, bảo rằng cô không nghĩ bậc tài hoa ấy có ý bất kính. Đó chẳng qua chỉ là một lối nói ví von, ngụ ý rằng sau những chuỗi ngày ở New York hay Boston, được sang Paris thì chẳng khác nào lên cõi bồng lai.

Một nhân vật dáng vẻ bảnh bao, bước vào cùng gã trai trẻ mà người ta gọi là John, — rõ ràng là khách lạ, — nói rằng anh ta cũng từng nghe một danh ngôn hiền triết nữa; câu ấy nói về chốn này của chúng ta, song anh ta chẳng rõ tác giả là ai. — Cả bàn ăn lộ vẻ tò mò lịch thiệp, háo hức muốn nghe câu danh ngôn thứ tư. Tôi nghe rõ mồn một tiếng anh ta thì thào với gã trai đưa mình đến dự bữa: Có nên nói ra không? Và câu trả lời đáp lại là: Cứ tới luôn đi! — Vâng, — anh ta cất lời, — đây là điều tôi đã nghe: —

“Tòa nhà Nghị viện bang Massachusetts ở Boston chính là trục tâm của hệ thái dương. Dẫu có nắn thẳng cả vành đai vũ trụ thành xà beng, các vị cũng đừng hòng nạy nổi ý nghĩ ấy ra khỏi đầu một người dân Boston.”

Thưa ngài, — tôi nói, — tôi lấy làm tâm đắc với lời nhận xét của ngài. Nó lột tả một cách sinh động, hóm hỉnh điều mà đôi khi tôi chỉ thấy người ta thốt ra bằng giọng điệu đần độn đầy ác ý. Sự châm biếm trong lời nhận xét ấy hoàn toàn đúng với Boston, — và cũng đúng với mọi nơi chốn đáng kể — lẫn không đáng kể — khác mà tôi từng có diễm phúc được biết đến. Dân London chính gốc luôn coi London là nơi duy nhất trên thế gian. Người Pháp — hẳn các vị còn nhớ câu thơ về Paris, Triều đình, Thế giới, vân vân. — Tiện đây tôi nhớ như in tấm biển hiệu ở thành phố nọ viết rằng: “Khách sạn Hoàn Vũ và Hợp Chúng Quốc”; mà với người Pháp thì Paris đã là cả vũ trụ rồi, thế nên dĩ nhiên nước Mỹ phải nằm bên ngoài vũ trụ ấy. — “Thấy Napoli rồi chết cũng cam lòng.” — Ở những xứ sở nhỏ bé hơn, tình hình cũng tệ hại chẳng kém. Các vị biết đấy, tôi từng đi đây đi đó để diễn thuyết, và thấy mấy mệnh đề sau đây ứng nghiệm với mọi nơi chốn:

1. Trục trái đất luôn chọc thẳng tưng, thấy rõ mồn một qua trung tâm của bất kỳ thị trấn hay thành phố nào.

2. Hễ nơi nào lập nghiệp được hơn năm mươi năm, thì dân cư ở đó sẽ âu yếm gọi nó là “thị trấn xưa cũ mến thương của...” — (bất kể tên thật của nó là gì).

3. Bất cứ đám đông dân chúng nào tụ họp lại để nghe một người lạ diễn thuyết cũng đều được tán tụng là “một cử tọa thông tuệ phi thường”.

4. Khí hậu nơi đó đặc biệt tốt cho việc trường thọ.

5. Nơi đó bao giờ cũng dung dưỡng vài bậc kỳ tài cái thế nhưng người đời chưa biết đến. (Có thể các vị vẫn còn nhớ, một hai người trong số họ từng gửi những đoản văn cho tờ “Pactolian” dạo nọ, để rồi nhận về lời hồi đáp “kính cẩn từ chối”).

Boston cũng chẳng khác gì những đô thị cùng quy mô; — họa chăng, nếu xét đến chợ cá tuyệt hảo, đội cứu hỏa chuyên nghiệp có trả lương, những nguyệt san xuất sắc, cùng thói quen đánh vần tiếng Anh chuẩn xác, nơi đây có đôi chút tư cách để nhìn xuống đám thị thành tạp nham kia. Dẫu vậy, nếu các vị muốn biết, tôi sẽ chỉ rõ cái lỗi thực sự của Boston là gì. Nơi đây gom cạn cả một lưu vực trí tuệ rộng lớn vào lòng mình, nhưng tuyệt nhiên không chịu để ai bòn rút ngược lại. Phải chi nó chịu san sẻ những nhân tài hạng nhất, thay vì tống khứ hạng xoàng đi, (xin miễn thứ cho những ngoại lệ lẫy lừng mà chúng ta hằng tự hào), thì chúng ta đã chẳng phải nghe những lời châm biếm sâu cay như vị vừa trích dẫn. Nước này sẽ chẳng bao giờ có một thủ phủ đích thực, chừng nào trung tâm lớn nhất còn hút cạn tài năng và của cải của các vùng đất nhỏ hơn. — Tiện đây tôi cũng nhận thấy rằng, người dân sống ở hai thành phố lớn thực thụ chẳng hề ghen ghét nhau nhiều như thị dân ở các thành phố nhỏ nằm trong lưu vực trí tuệ, hay tầm hút, của một đô thị lớn, khi họ so kè danh tiếng với bất kỳ nơi nào khác. Các vị có hiểu vì sao không? Bởi vì nhà văn trẻ đầy hứa hẹn, luật sư đang lên và nhà tư bản kếch xù của họ đều đã bị hút sạch về thành phố lớn láng giềng, — người con gái đẹp nhất của họ cũng bị đem đến phiên chợ ấy; mọi tham vọng của họ đều hướng về đó, và mọi lớp hào nhoáng mỏng manh dát lên thanh danh họ cũng từ đó mà ra. Tôi ghê tởm những thị trấn chuyên thói bợ đỡ hèn hạ ấy.

— Liệu tôi có thể vui lòng nêu ra một ví dụ cụ thể nào không ư? — Ồ, — ví dụ sao? Các vị đã thấy cái bẫy gấu bao giờ chưa? Chưa từng ư? Thế các vị có muốn thấy tôi tự đút chân vào đó không? Với lòng kính trọng sâu sắc nhất, tôi xin phép được kiếu từ việc này.

Hơn nữa, một vài thị trấn nhỏ hơn cũng có nét duyên dáng khôn cùng. Nếu nơi ấy có một đôi ngôi nhà thờ cổ, vài dinh thự uy nghi của những bậc quyền quý thuở trước, rải rác đây đó ngôi nhà cổ có tầng hai nhô ra, (để tiện bề bắn những gã da đỏ đang gõ cửa trước bằng rìu chiến), — nếu nơi ấy có những ngôi nhà vuông vức sừng sững xây cách đây hơn nửa thế kỷ nằm rải rác, đứng trơ trơ như những tảng đá tàn dư kiến trúc rớt lại từ trận hồng thủy của cải thuở xưa, mà ngọn sóng thoái trào đã để lại như một đài kỷ niệm, — nếu nơi ấy có những khu vườn với rặng táo cành queo chìa cả nhánh qua hàng rào ván cao để rụng quả xuống vỉa hè, — nếu nơi ấy có chút cỏ mọc ven đường ngõ, vừa đủ báo hiệu sự tĩnh mịch mà không đến mức hoang tàn, — thì tôi nghĩ, khi công việc đời mình đã vẹn toàn, tôi có thể trút hơi tàn nơi cõi thanh bình ấy, êm đềm như nằm trong chiếc nôi ru một cụ già vào giấc ngủ ngàn thu. Tôi luôn tìm đến những chốn ấy với niềm vui sướng vô bờ. Bạn tôi, thi sĩ, thường bảo rằng những thị trấn phát triển quá nhanh là môi trường tồi tệ nhất cho trí tưởng tượng và sự suy tưởng. Cứ để một người sống ở những chốn thanh u cổ kính ấy, anh bảo, thì chất rượu của tâm hồn vốn bị đặc quánh và vẩn đục bởi tiếng huyên náo của phố xá tấp nập sẽ lắng lại, và khi nâng chén lên soi, ta có thể nhìn thấy ánh mặt trời xuyên qua vào ban ngày và muôn vì tinh tú tỏ rạng trong đêm.

— Liệu tôi có nghĩ các làng quê nhỏ cũng tự phụ hệt như những đô thị lớn không ư? — Tôi chẳng tin là có nhiều khác biệt đâu. Các vị có biết ở thị trấn nhỏ nhất thuộc bang Massachusetts của chúng ta, người ta đọc câu thơ của Pope thế nào không? — Họ đọc thế này đấy:

“Tất thảy chỉ là mảnh vụn của Hull vĩ đại!”

— Tình cảm của mỗi người đều có một cửa trước và một cửa nách để bước vào. Cửa trước trông ra đường cái. Có người luôn mở toang; có người cài then; có người khóa chặt; có người lại chốt chặt bằng dây xích, chỉ đủ hé cho kẻ khác nhìn trộm vào chứ không thể bước qua; lại có người đóng đinh bịt kín, chẳng để thứ gì lọt qua ngưỡng cửa. Cửa trước này dẫn vào một hành lang thông tới phòng chờ, rồi từ đó mới vào các phòng thứ cấp. Còn cửa nách thì mở toang ngay vào chốn thâm nghiêm sâu kín nhất.

Bao giờ cũng có ít nhất một chiếc chìa khóa cho cánh cửa nách ấy. Nó được cất giấu suốt nhiều năm trời trong lồng ngực người mẹ. Cha, anh chị em và bằng hữu đôi khi cũng có chìa sơ cua, dẫu chẳng phải là điều phổ biến. Nhẫn cưới trao cho người ta cái quyền có một chiếc; khốn thay cho kẻ nào đeo nhẫn mà chẳng nhận được chìa!

Nếu tự nhiên hay tạo hóa trớ trêu trao một trong những chiếc chìa ấy vào tay kẻ có bản năng thích đày đọa người khác, tôi chỉ còn biết cất lên những lời trang nghiêm mà Công lý dành cho nạn nhân xấu số sắp chịu tội, — Xin Chúa thương xót linh hồn con! Chẳng sớm thì muộn người ấy cũng phát điên, — hoặc nếu là đàn ông, kẻ đó sẽ chạy trốn rồi gục chết bên vệ đường ở Melbourne hay San Francisco, — còn nếu là đàn bà, nàng sẽ hờn ghen, tan nát cõi lòng, hoặc hóa thành một pho tượng đá vô hồn nhợt nhạt vẫn cử động như thể còn sống, hay sắm một vai bi kịch trần gian nào đó.

Hãy hết sức cẩn trọng xem mình trao chiếc chìa khóa cửa nách ấy cho ai. Thực tế là việc nắm giữ chiếc chìa ấy đôi khi khiến ngay cả những người ta hằng yêu quý cũng trở nên vô cùng đáng sợ. Ta có thể chặn thế giới bên ngoài ngưỡng cửa trước, hoặc chỉ tiếp khách khi bản thân đã sẵn sàng; nhưng những kẻ cốt nhục tương tàn, hoặc những kẻ thân thiết đến một mức độ nào đó, có thể tự tiện bước vào bằng cửa nách bất kể lúc nào và với bất cứ tâm trạng nào. Vài kẻ trong số họ nắm rõ toàn bộ cung bậc của hệ thần kinh ta, có thể gảy lên cả chuỗi cảm xúc tinh vi đến từng nửa cung bậc, — chạm thẳng vào những mối dây thần kinh trần trụi hệt như nghệ sĩ dương cầm lướt trên phím đàn. Tôi tin chắc rằng trên cõi đời này có những bậc thầy chơi trò thần kinh điêu luyện chẳng kém gì Vieuxtemps hay Thalberg trên sân khấu biểu diễn của họ. Hôn nhân chính là trường học đào tạo nên những nghệ sĩ cự phách nhất trong ngón nghề này. Một người phụ nữ nhạy cảm là thứ nhạc cụ tuyệt hảo nhất; nàng sở hữu một biên độ cảm xúc kỳ vĩ biết bao! Từ tiếng rên siết trầm uất từ tận đáy lòng khi bị đè nén lên dây thần kinh đạo lý, cho tới tiếng thét xé lòng khi những tế bào thẩm mỹ bị giáng một đòn chí mạng, đó là âm vực mà không một nhạc cụ nào sánh nổi. Mỗi ngày dạo vài bản ở nhà như thế sẽ rèn luyện người đàn ông một cách diệu kỳ cho công việc thường nhật, và tiếp thêm cho chàng nguồn sinh lực dồi dào khi trở về. Không kẻ lạ nào có thể vắt kiệt muôn nỗi đớn đau tột cùng từ một linh hồn; phải là kẻ hiểu thấu tâm can, — cha mẹ, con cái, anh chị em, hay kẻ tri âm tri kỷ. Hãy hết sức dè chừng kẻ mà ta trao cho chìa khóa cửa nách; đã có quá nhiều kẻ nắm giữ nó rồi.

— Các vị hẳn còn nhớ câu chuyện ngụ ngôn xưa về người đàn ông nhân hậu ấp ủ con rắn độc đông cứng trong lồng ngực, để rồi bị nó cắn chết khi vừa rã băng chăng? Nếu ta rước một sinh vật máu lạnh vào lòng, thà để nó cắn chết ta ngay còn hơn để cái giá lạnh của nó từ từ ngấm vào tim; ta vĩnh viễn chẳng thể sưởi ấm được nó đâu! Tôi từng thấy gương mặt những người phụ nữ kiều diễm khôn xiết, vậy mà người ta có thể nhận ra những tảng băng đang kết tụ quanh trái tim họ. Tôi biết thứ hình bóng lạnh lẽo khôn cùng nào đang ngự trị nơi khuôn ngực trắng ngần ẩn sau lớp đăng ten kia!

Một bộ máy trí tuệ hết sức giản đơn cũng đủ đáp ứng những đòi hỏi của tình bạn, và thậm chí cả những mối quan hệ thân mật nhất cõi đời. Nếu chiếc đồng hồ chỉ được giờ và phút, ta hoàn toàn có thể hài lòng mang nó bên mình suốt cả một đời, dù nó chẳng có kim giây, chẳng điểm chuông lặp lại, cũng chẳng dạo khúc nhạc nào, — dù nó không tráng men hay nạm ngọc, — tóm lại, dẫu nó chỉ có chút bánh răng vừa đủ cho một cỗ máy tin cậy, kèm theo một mặt số rõ ràng và đôi kim hữu dụng. Càng nhiều bánh răng trong một chiếc đồng hồ hay một khối óc, ta càng nhọc công gìn giữ. Những cơn bốc đồng thăng hoa thuộc về thiên tài vốn dĩ mang bản chất vị kỷ. Một tâm trí điềm tĩnh, sáng suốt, không mắc phải những cơn co giật hay khủng hoảng vốn thường thấy ở những tâm hồn giàu sức sáng tạo hoặc quá đỗi nhạy cảm, chính là nền tảng vững chắc nhất cho tình yêu hay tình bạn. — Xin lưu ý, tôi đang nói về tâm trí. Tôi không có ý bảo rằng trí tuệ càng cao thì khả năng yêu thương càng kém; bởi nói thế là xúc phạm đến sự hiểu biết và lý trí; — nhưng mặt khác, việc khối óc thường hút cạn dòng máu nóng bỏng nhất của con tim, để rồi ban tặng cho nhân loại vài trang văn thông tuệ, vài dòng cảm xúc hay những vần thơ, thay vì làm cho một trái tim khác được hạnh phúc, thì tôi tuyệt nhiên không chút hoài nghi.

Nếu người tri kỷ trong tình yêu hay tình bạn không thể hoặc không chia sẻ mọi sở thích trí tuệ hay đam mê của ta, âu cũng chỉ là chuyện nhỏ. Bạn đồng hành về trí tuệ có thể dễ dàng tìm thấy ở người đời và trang sách. Suy cho cùng, nếu ngẫm nghĩ lại, phần lớn tình yêu và tình bạn trên thế gian này xưa nay đều nảy nở giữa những con người chẳng biết đọc, biết viết.

Thế nhưng, đem hơi ấm của ân tình tỏa vào một hòn đất nguội ngắt, chỉ biết hút cạn mọi yêu thương rót vào mà chẳng bao giờ ấm lên dưới ánh dương của nụ cười hay cái siết tay, bờ môi gắn kết, — đó mới chính là nỗi thống khổ tột cùng của những tâm hồn nhạy cảm, — và cay đắng nhất là trong giàn thiêu tàn nhẫn khôn cùng nơi tuổi xuân của người thiếu nữ bị đem làm vật hiến tế.

— Có lẽ các vị vừa để ý thấy điều tôi nói về tình yêu và tình bạn của những người thất học, — nghĩa là của đại bộ phận nhân loại, chỉ trừ đôi ba ngoại lệ rải rác đây đó. Tôi yêu sách vở, — tôi sinh ra và lớn lên giữa những trang sách, và khi đứng trước chúng, tôi có cảm giác khoan khoái tự nhiên như chú bé giữ ngựa giữa bầy tuấn mã. Tôi không nghĩ mình đánh giá thấp chúng, dù với tư cách bạn đường hay người thầy. Song tôi không thể không nhớ rằng những vĩ nhân của thế giới thường chẳng phải là những học giả uyên thâm, và các bậc đại nho cũng hiếm khi là những trang vĩ nhân. Các bậc tổ phụ Do Thái xưa kia hẳn có rất ít sách vở, nếu không muốn nói là chẳng có cuốn nào; thế mà trong trí tưởng tượng của chúng ta, họ lại đại diện cho một ý niệm toàn bích về nhân cách con người, và tôi nghĩ, nếu thứ Bảy tới giới văn nhân chúng ta mời được cụ Abraham đến dùng bữa, hẳn chúng ta sẽ thấy vô cùng vinh hạnh.

Điều tôi muốn nói về sách vở là thế này: có những thời khắc mà mọi tâm trí mẫn tiệp đều cảm thấy mình vượt lên trên bất kỳ và toàn bộ sách vở của nhân loại.

— Thưa ngài, tôi nghĩ một kẻ ắt phải tự phụ lắm, — anh sinh viên thần học nói, — mới dám coi mình vượt trên Shakspeare vào bất cứ lúc nào.

Anh bạn trẻ của tôi ơi, — tôi đáp, — kẻ nào chưa từng cảm nhận được một trạng thái cảm xúc hay một nỗ lực trí tuệ vượt thoát hoàn toàn khỏi mọi khuôn khổ của ngôn từ, kẻ đó chỉ là một tạo vật nô lệ của câu chữ. Tôi khó lòng tin được trần đời lại có hạng người như thế. Kìa, hãy thử nghĩ một thoáng về sức mạnh của âm nhạc xem. Những dây thần kinh giúp ta cảm nhận nó tỏa ra (theo lời Giáo sư bảo tôi) ở vùng nhạy cảm nhất của tủy sống, ngay khúc nở rộng để chạy ngược lên các bán cầu não. Nó ngự trị ở cõi giác quan hơn là cõi tư duy. Ấy thế mà nó lại tạo ra một chuỗi biến chuyển cảm xúc và trí tuệ liên tục, gần như có tính logic; nhưng chuỗi biến chuyển ấy khác xa với những dòng tư tưởng thuần túy biết bao! Nó vượt ra ngoài tầm với của các biểu tượng biết chừng nào! — Hãy thử nghĩ về những đam mê của con người khi so với mọi câu từ sáo rỗng! Các vị đã bao giờ nghe nói có kẻ nào sụt cân vì đọc “Romeo và Juliet”, hay tự bắn thủng đầu mình vì Desdemona bị vu oan giá họa chưa? Thậm chí có vô vàn biểu tượng còn giàu sức biểu đạt hơn chữ nghĩa. Tôi nhớ có một thiếu phụ trẻ phải tạm xa chồng một thời gian. Nàng chẳng hề viết một bài thơ bi lụy; thực ra nàng là người kín tiếng, và hầu như chẳng thốt nên lời; nhưng da nàng cứ thế lặng lẽ ngả sang màu vàng sẫm vì chứng hoàng đản. Rất nhiều người trên thế gian này chỉ có một phép tu từ duy nhất cho những trải nghiệm sâu sắc nhất của họ, — ấy là héo mòn dần rồi chết. Khi một người còn đọc được sách, cơn giông bão cảm xúc trong lòng họ đang lắng xuống. Khi người ta còn đọc được, tư tưởng đã buông lơi sợi dây kìm tỏa. — Anh nói về việc đọc Shakspeare, lấy ông làm biểu trưng cho đỉnh cao trí tuệ, và anh lấy làm lạ khi một kẻ phàm phu lại dám ngạo mạn nghĩ rằng tư tưởng của mình có thể vượt lên trên trang sách trước mắt. Nhưng thử nghĩ lại xem. Một đứa trẻ đọc Shakspeare là một chuyện, mà Coleridge hay Schlegel đọc ông lại là chuyện khác hẳn. Điểm bão hòa của mỗi tâm trí vốn chẳng hề giống nhau. Song tôi nghĩ, điều này đúng với một khối óc nông cạn chỉ tiếp thu được chút ít cũng như với một trí tuệ vĩ đại dung nạp được nhiều, rằng những luồng tư tưởng và cảm xúc được khơi gợi phải luôn luôn vượt lên trên — không phải tác giả, mà là hình dung của người đọc về tác giả, bất kể người đó là ai.

Tôi đồ rằng phần lớn những người đọc Shakspeare đôi khi thấy mình rơi vào những trạng thái tinh thần thăng hoa hệt như do âm nhạc gợi nên. Khi ấy họ có thể buông cuốn sách xuống, để bước ngay vào cõi tư tưởng không lời. Tôi và anh có thể là những kẻ hết sức đần độn, và rất có thể đúng là như thế thật, trừ phi có lý do đặc biệt nào để nghĩ ngược lại. Nhưng thỉnh thoảng chúng ta vẫn thoáng thấy một cảnh giới của những khả năng tâm linh, nơi mà những kẻ đần độn như chúng ta lúc này có thể lượn những vòng thênh thang quanh tầm vóc vĩ đại nhất của trí tuệ trần gian.

— Thú thật, có những lúc tôi cảm thấy giống hệt người bạn mà tôi đã kể với các vị dạo trước, — tôi ghê tởm ngay cả cái bóng dáng của một cuốn sách. Đôi khi, việc bộc bạch những gì đang chất chứa trong tâm trí ra ngoài trước khi nạp thêm thứ gì khác vào trở thành một nhu cầu bức thiết đến nghẹt thở. Thật tồi tệ biết bao khi những ý nghĩ và cảm xúc vốn sinh ra để giãi bày qua lời ăn tiếng nói lại bị dồn ứ ngược vào trong, hệt như người ta nói về những chứng bệnh phát tạng lẽ ra phải phát tiết ra ngoài.

Xưa nay tôi vẫn tin vào cuộc đời hơn là sách vở. Tôi cho rằng mỗi ngày trôi qua trên mặt đất này, với trăm ngàn cái chết và chừng ấy sinh linh chào đời, — với yêu và ghét, chiến thắng và bại trận, đớn đau và hoan lạc, đều chứa đựng nhiều tính người hơn toàn bộ sách vở từng được viết ra gộp lại. Tôi tin rằng những bông hoa đang hé nở lúc này tỏa ngát lên trời cao nhiều hương thơm hơn tất cả các loại tinh dầu từng được chưng cất trên đời.

— Tôi có đọc trước tài liệu để chuẩn bị nói tại bàn ăn này hay nơi khác không ư? — Không, đó là điều cuối cùng tôi làm. Tôi sẽ nói cho các vị biết nguyên tắc của tôi. Hãy đàm luận về những đề tài các vị đã nghiền ngẫm từ lâu, và lắng nghe người khác nói về những chủ đề mình mới chỉ vừa tìm hiểu. Tri thức và gỗ lạt đều chớ nên vội dùng khi chưa qua mùa phơi sấy.

— Dạo gần đây, các nhà sinh lý học và siêu hình học chú ý khá nhiều đến những hoạt động tự động và vô thức của tâm trí. Hãy gieo một ý niệm vào trí óc rồi để mặc nó ở đó một giờ, một ngày, hay một năm mà không cần đoái hoài đến. Khi ta quay lại với nó, ta sẽ thấy nó chẳng còn nguyên vẹn như thuở ban đầu mới tiếp nhận. Nó đã tự thu xếp chỗ ngụ cư, có thể nói là như vậy, — đã quen nước quen cái, — bắt rễ liên đới với các luồng tư tưởng khác, và hòa làm một với toàn bộ cấu trúc của tâm trí. — Hoặc lấy một ví dụ đơn giản và quen thuộc hơn, do Bác sĩ Carpenter nêu ra. Trong lúc trò chuyện, anh bỗng quên bẵng mất một cái tên, — anh cứ tiếp tục nói mà chẳng buồn nhọc công nhớ lại, — và lát sau tâm trí tự khắc đưa nó ra bằng hoạt động vô thức và tự động của chính nó, ngay trong lúc anh đang theo đuổi một mạch nghĩ khác, và cái tên ấy tự dưng trồi lên trên đầu môi.

Có vài nhận xét thú vị tôi muốn chia sẻ về cỗ máy tâm trí này, nhưng e rằng câu chuyện bắt đầu mang tính giáo điều quá rồi.

— Tôi sẽ rất vui nếu Benjamin Franklin cho tôi biết đôi chút về tiến độ học tiếng Pháp của cậu chàng. Tôi khá thích bài tập cậu đọc cho chúng ta nghe hôm nọ, dẫu thú thật tôi khó lòng dám dịch nó ra, sợ rằng vài kẻ ở một thành phố xa xôi nơi tôi từng sống lại ngỡ tôi đang vẽ chân dung họ.

— Vâng, Paris là mảnh đất trứ danh của các hội đoàn. Tôi chẳng rõ đoạn văn tôi trích từ tác giả người Pháp nọ chỉ đơn thuần là Khảo cứu Tự nhiên, hay có pha chút thói tinh quái mỉa mai trong ngòi bút của ông. Dẫu sao, khi giao bản dịch cho B. F. để cậu chuyển ngữ ngược lại sang tiếng Pháp, một phần lý do là vì tôi nghĩ dịch sang tiếng Anh nghe sẽ hơi trần trụi, và người ta có thể nghĩ nó ám chỉ chuyện địa phương nào đó, — điều mà dĩ nhiên tác giả chẳng hề có ý định, bởi lẽ ông làm sao biết được chuyện gì xảy ra ở bờ bên này đại dương.

[Những lời trên đây được hướng về phía cô giáo, người mà tôi đã đưa tờ giấy cho xem sau khi lướt qua một lượt. Anh sinh viên thần học tiến lại gần ghé mắt đọc qua vai cô, — vẻ tò mò lộ rõ, song tôi thấy ánh mắt anh ta cứ lảng đi đâu đâu. Cảm thấy hơi thở của cô có phần dồn dập và nghẹn ứ nơi ngực, hay nói theo cách của bạn tôi, ngài Giáo sư, là thở nông vùng ngực, tôi bèn kín đáo quan sát cô kỹ hơn. — Chẳng phải việc của tôi. — Rốt cuộc thì những thứ vô hình vô ảnh mới là động lực xoay chuyển cõi đời, — nhiệt lượng, điện năng, và tình yêu. Trúng tim đen rồi chăng?]

Đây là bài văn mà Benjamin Franklin đã chuyển thành thứ tiếng Pháp kiểu trường nội trú, như các vị thấy ở đây; đừng kỳ vọng quá nhiều; — tôi nghĩ chính những lỗi sai lại tạo nên chút dư vị thú vị cho nó.

CÁC HỘI ĐA TỰ NHIÊN TRIẾT HỌC.

Những Hội đoàn ấy là một Định chế nhằm bù đắp cho những thiếu thốn về tâm hồn và trí tuệ của những cá nhân đã chai sạn cảm xúc trước phái đẹp, lại chẳng có được thú vui giải khuây nơi chén rượu.

Để trở thành hội viên của một trong những Hội này, người ta phải có càng ít tóc càng tốt. Nếu rốt cuộc vẫn còn sót lại vài sợi tóc kiên cường chống lại các loại thuốc làm rụng lông tự nhiên lẫn nhân tạo, thì đương sự phải có đôi chút hiểu biết, bất kể về lĩnh vực gì. Ngay từ giây phút bước qua cánh cửa Hội, người ta liền tỏ ra vô cùng quan tâm đến tất cả những điều mình chẳng biết ất giáp gì. Chẳng hạn, một chuyên gia kính hiển vi trình diễn một cơ gập đốt bàn chân mới toanh của loài bọ hung melolontha vulgaris. Mười hai bậc trí thức tự phong, mắt đeo kính trắng, vốn chẳng biết tí gì về côn trùng ngoại trừ những nốt muỗi cắn, bèn xúm lại bên dụng cụ, và thấy — một bọt khí to tướng, khiến họ trầm trồ thán phục khôn xiết. Đó quả là một cảnh tượng đầy tính giáo huấn — đối với những ai không thuộc về Hội ấy. Tất cả các hội viên đều nhìn các nhà hóa học nói riêng với vẻ mặt cực kỳ thông tuệ trong khi các vị này diễn thuyết suốt nửa giờ đồng hồ để chứng minh rằng O6 N3 H5 C6 vân vân tạo ra một thứ chẳng tích sự gì, nhưng có lẽ lại bốc mùi vô cùng khó chịu, đúng theo thông lệ của các hóa chất. Tiếp sau đó là một nhà toán học nhồi nhét vào đầu quý vị những a+b rồi cuối cùng đưa ra một x+y, thứ quý vị chẳng hề cần tới và tuyệt nhiên chẳng làm thay đổi mảy may mối quan hệ của quý vị với cuộc đời. Một nhà tự nhiên học lại thao thao bất tuyệt về cấu tạo đặc thù của những loài động vật cực kỳ vô danh, mà quý vị chưa từng mảy may nghi ngờ về sự tồn tại của chúng. Tỷ như ông ta mô tả những nang ruột thừa của loài lừa rừng dzigguetai. Quý vị chẳng biết nang là cái thớ gì. Quý vị chẳng biết ruột thừa là cái của nợ nào. Quý vị chưa từng nghe nói đến loài lừa dzigguetai bao giờ. Thế là quý vị gom nhặt được ngần ấy kiến thức cùng một lúc, những thứ bám vào tâm trí quý vị hệt như nước dính trên lông vịt. Người ta nghiễm nhiên thông thạo mọi thứ tiếng ngay khi trở thành hội viên của một trong những Hội này. Cho nên khi nghe đọc một Tiểu luận về các phương ngôn tiếng Chukchi, người ta lập tức hiểu tuốt tuột, và mở mang trí óc được bội phần.

Bao giờ người ta cũng tìm thấy hai hạng cá nhân ở những Hội này: 1. Hội viên chuyên chất vấn; 2. Hội viên chuyên “Điều lệ”.

Chất vấn là một ngón nghề chuyên biệt. Kẻ coi việc chất vấn là nghề nghiệp thì chẳng bao giờ chịu trả lời. Đặt câu hỏi là một cách vô cùng tiện lợi để nói lên những điều sau: “Tôi đây này! Tôi đâu phải hóa thạch, tôi vẫn còn thở đấy chứ! Tôi có chính kiến hẳn hoi, — nhìn trí tuệ của tôi mà xem! Các người cứ ngỡ tôi chẳng biết tí gì về chuyện đó phỏng! Ái chà, chúng ta cũng có chút tinh khôn đấy chứ lị! Chúng ta đâu có ngu ngốc như thiên hạ vẫn tưởng!” — Kẻ hay vặn vẹo chẳng mấy bận tâm đến những câu trả lời người ta đưa ra; đó đâu phải là chuyên môn của hắn.

Hội viên chuyên “Điều lệ” chính là cái nút chai nút chặt mọi cảm xúc bồng bột và phóng khoáng nảy sinh trong Hội. Hắn là một hoàng đế bất thành, — một bạo chúa hạng bét. Đó là một tâm trí khô cứng, hẹp hòi, câu nệ chuẩn xác, vĩ đại trong những chuyện cỏn con, nhưng lại nhỏ nhen trước những điều trọng đại, đúng như lời đấng Jefferson vĩ đại từng nói. Người trong Hội chẳng ai ưa hắn, nhưng ai nấy đều kính cẩn và sợ hãi hắn. Đối với vị hội viên này, chỉ có duy nhất một từ đứng trên cả “Điều lệ”. Từ ấy đối với hắn thiêng liêng như tiếng Om đối với người theo đạo Hindu. Đó là tôn giáo của hắn; ngoài ra chẳng còn gì khác nữa. Từ ấy chính là: Hiến pháp!

Các Hội nói trên thỉnh thoảng lại cho xuất bản những tập san chuyên đề. Người ta thấy chúng bị vứt chỏng chơ trước cửa nhà, trần truồng như lũ trẻ mới lọt lòng, chẳng có lấy manh bìa da hay thậm chí bìa giấy bọc ngoài. Nếu thích thực vật học, người ta sẽ thấy trong đó một luận văn về vỏ ốc; nếu nghiên cứu động vật học, người ta lại thấy cả một đống q’ căn bậc hai của trừ 1, thứ hẳn phải tiện dụng hơn các bộ bách khoa toàn thư gấp bội phần. Thế nên điều rõ như ban ngày trong triết học siêu hình là người ta nhất thiết phải trở thành hội viên của một Hội đoàn giống như chúng tôi vừa miêu tả.

Phương thuốc rụng lông theo thuyết Tự nhiên Triết học

Vôi sống nửa cân. Nước sôi một lít.

Dùng thứ đó tẩy lông. Sau đó đánh bóng cho nhẵn thín.

Tôi bảo cậu bé rằng bản dịch tiếng Pháp của cậu rất đáng khen; và vài người cùng bàn muốn nghe xem trong đoạn văn có điều gì khiến tôi mỉm cười, nên tôi đã dịch ngay sang tiếng Anh cho họ nghe, theo cách tốt nhất có thể lúc bấy giờ.

Cô con gái bà chủ nhà có vẻ rất thích thú với ý tưởng dùng thuốc rụng lông để thay thế cho những thành tựu văn chương và khoa học; cô muốn tôi in bài ấy ra, để cô gửi một bản cho người anh họ ở Mizzourah; cô nghĩ anh chàng chẳng cần phải động chạm gì đến bên ngoài cái đầu để lọt được vào bất kỳ hội quán nào đâu; anh ta từng phải đội tóc giả một lần, khi đóng một vai trong vở hoạt cảnh.

Không, — tôi bảo, — tôi chẳng dại gì in thứ đó bằng tiếng Anh. Tôi sẽ nói cho cô biết vì sao. Hễ cô gom được vài ngàn người lại trong một thị trấn, thì bất kỳ lời lẽ sắc nhọn nào cô thốt ra cũng chắc chắn sẽ đâm trúng một ai đó. Bất kể thứ đó được viết ở Paris hay ở Bắc Kinh ư? — điều đó chẳng tạo nên khác biệt gì. Mọi người ở các thành phố ấy, hay gần như tất cả, đều có bản sao đối ứng của mình ở đây, cũng như ở mọi chốn đô hội lớn. — Cô chưa từng nghiên cứu về các con số trung bình như tôi từng có dịp làm đâu.

Tôi sẽ kể cho cô nghe vì sao tôi lại am tường về các giá trị trung bình đến thế. Có một mùa nọ tôi đi diễn thuyết, thường là năm tối mỗi tuần, suốt phần lớn thời gian của mùa thuyết giảng. Chẳng mấy chốc tôi nhận ra, như phần lớn các diễn giả khác, rằng cứ mài giũa một bài diễn thuyết duy nhất thì thú vị hơn nhiều so với việc ôm đồm vài ba bài trong tay.

— Ngài không thấy chán ngấy đến tận cổ một bài diễn thuyết duy nhất sao? — cô con gái bà chủ nhà hỏi, — hôm ấy cô diện chiếc váy mới toanh, và đang hào hứng chuyện trò.

Tôi vốn định nói về các mức trung bình, — tôi đáp, — nhưng tôi chẳng phiền gì việc kể cho cô nghe về các bài diễn thuyết trước đã.

Một bài diễn thuyết mới bao giờ cũng đem lại niềm hứng khởi nhất định khi đăng đàn. Người ta nghĩ tốt về nó, như về hầu hết những thứ vừa mới tuôn trào từ khối óc. Sau vài lần đọc, người ta bắt đầu thấy mệt mỏi rồi đâm ra chán ngấy cái sự lặp đi lặp lại ấy. Cứ tiếp tục đọc nó đi, rồi nỗi chán chường sẽ qua mau, cho tới khi, sau khi đã lặp lại bài ấy một trăm hay một trăm năm mươi lần, người ta lại thấy hào hứng với lần thứ một trăm linh một hay một trăm năm mươi mốt trước một cử tọa mới toanh. Nhưng điều này chỉ xảy ra với một điều kiện, — ấy là người đó không bao giờ được đặt bài diễn thuyết xuống rồi để mặc cho nó nguội ngắt. Nếu làm vậy, một nỗi ghê tởm tột độ sẽ ập đến, đến mức chỉ nhìn thấy bản thảo cũ nát nhàu nhĩ ấy thôi cũng đủ thấy nôn nao như say sóng.

Một bài diễn thuyết mới cũng hệt như bất kỳ món công cụ mới nào khác. Ta dùng nó một dạo đầy thích thú. Rồi nó làm tay ta phồng rộp, và ta ghét cay ghét đắng việc phải chạm vào nó. Dần dà bàn tay ta chai sạn đi, và ta chẳng còn thấy nhạy cảm đau đớn gì nữa. Nhưng nếu ta buông nó xuống, các vết chai sẽ biến mất; và nếu ta mó tay vào lại, ta vừa mất đi cảm giác mới mẻ lại vừa chuốc lấy những vết phồng da. — Người ta hay dẫn lại câu chuyện về Whitefield, rằng ông từng bảo một bài thuyết giáo sẽ chẳng đáng một xu nếu chưa được giảng đủ bốn mươi lần. Một bài diễn thuyết chỉ bắt đầu già dặn khi đã vượt qua lần đăng đàn thứ một trăm; và tôi nghĩ, có những bài đã tăng gấp đôi, thậm chí gấp bốn con số ấy. Những bài diễn thuyết cũ này thường là những bài hay nhất của một người; chúng cũng hoàn thiện dần theo năm tháng, — hệt như những chiếc tẩu thuốc, cây đàn vĩ cầm và những áng thơ mà tôi đã kể với các vị hôm nọ. Người ta học được cách phát huy tối đa những điểm mạnh và khỏa lấp đi những chỗ yếu, — lược bỏ những điều thực sự sâu sắc nhưng cử tọa không hiểu, và thế vào đó những thứ bình dân hơn nhưng lại ăn điểm. Tất cả những điều này dĩ nhiên làm hạ thấp phẩm giá của diễn giả, nhưng nó lại giúp bài diễn thuyết phù hợp hơn cho đại chúng thưởng thức. Một bài diễn thuyết thực sự ăn khách không được chứa đựng bất cứ điều gì mà năm trăm con người không thể cùng lĩnh hội cái rụp ngay khi nó vừa thốt ra.

— Ồ không, thật đấy, — tôi sẽ rất ân hận nếu thốt ra điều gì bất kính với các cử tọa. Tôi từng được tiếp đãi ân cần bởi biết bao hội đồng thính giả, và mai này có thể thỉnh thoảng vẫn đối diện với họ. Nhưng tôi nói thật cho các vị hay, trí tuệ trung bình của năm trăm con người, gom góp ngẫu nhiên lại, chẳng cao xa gì cho cam. Nó có thể vững vàng và chừng mực trong giới hạn của nó, nhưng không mấy nhạy bén hay sâu sắc. Một bài diễn thuyết phải là thứ mà ai nấy đều có thể hiểu được, nói về một chủ đề mà ai cũng quan tâm. Tôi nghĩ, nếu có diễn giả lão luyện nào bảo với các vị điều trái ngược, thì có lẽ đó là một trong những tay hùng biện lưu loát hoặc đầy uy lực, những kẻ nắm giữ cử tọa bằng sức hút của phong thái, bất kể họ nói về chuyện gì, — ngay cả khi họ nói chẳng hay ho gì cho lắm.

Nhưng một giá trị trung bình, điều tôi vốn định nói tới, lại là một trong những đối tượng quan sát và nghiên cứu kỳ lạ nhất trần đời. Nó đáng sợ ở tính đồng nhất, ở cái tất yếu hành động một cách tự động của nó. Hai đàn kiến hay hai bầy ong đều giống hệt nhau trong mọi hành vi, theo như mắt ta có thể nhìn thấy. Hai hội trường bình dân, mỗi nơi chừng năm trăm người, cũng giống nhau đến mức trong nhiều trường hợp ta tuyệt đối không thể phân biệt bằng bất kỳ dấu hiệu rõ ràng nào, và chẳng có gì ngoài thời gian và địa điểm để giúp người ta nhận ra “cử tọa thông tuệ phi thường” của một thị trấn ở New York hay Ohio với một cử tọa ở bất kỳ thị trấn New England nào cùng quy mô. Lẽ dĩ nhiên, nếu có nguyên tắc chọn lọc nào can thiệp vào, như trong các hội ái hữu thanh niên đặc thù vốn phổ biến ở các đô thị, nó sẽ phá vỡ tính đồng nhất của đám đông ấy. Nhưng nếu không có những hoàn cảnh can thiệp như thế, người ta gần như biết rõ mồn một diện mạo của cử tọa trước cả khi bước vào phòng. Hàng ghế đầu: một vài cụ già, — đầu hói bóng lộn, — ghé nghiêng bên tai thính nhất về phía diễn giả, — lát sau thì lăn ra ngủ gật, khi bầu không khí bắt đầu hơi ngột ngạt vì khí carbonic. Những gương mặt phụ nữ rạng rỡ, trẻ trung và sồn sồn, ngồi ngay phía sau đám người này, nhưng vẫn hướng về phía trước — (hãy chọn lấy gương mặt khả ái nhất, rồi cứ nhắm vào đó mà diễn thuyết). Rải rác đây đó một diện mạo sắc sảo có vẻ học thức, cùng dăm ba bóng hồng xinh xắn điểm xuyết xung quanh. Một số lượng không đếm xuể những cặp trai gái trẻ măng, — hạnh phúc ngập tràn, nhưng chẳng mấy khi chú tâm lắng nghe. Đám thiếu niên túm tụm phía sau, đứa trật tự đứa nghịch ngợm. Những gương mặt đờ đẫn chỗ này, chỗ nọ, — ôi chao, ở biết bao nhiêu chốn! Tôi không bảo họ là những con người đần độn, mà là những gương mặt chẳng gợn một tia đồng cảm hay một nét biểu cảm nào. Chính những gương mặt ấy đã giết chết diễn giả. Những bộ mặt tiêu cực với đôi mắt rỗng tuếch và những đường nét trơ như đá ấy cứ thế hút cạn, rút kiệt linh hồn ấm nóng ra khỏi người ông ta; — đó chính là nguyên do lớn nhất khiến các diễn giả trở nên xanh xao hốc hác đến thế trước khi mùa thuyết giảng khép lại. Họ làm tiêu hao biết bao nhiêu nhiệt lượng sinh tồn; họ tác động lên tâm trí chúng ta hệt như những sinh vật máu lạnh tôi vừa kể tác động lên trái tim vậy.

Từ tất thảy những yếu tố tất yếu ấy, một cử tọa được nhào nặn nên, — một loài động vật có xương sống phức hợp khổng lồ, giống năm mươi cử tọa khác các vị từng thấy hệt như hai loài thú có vú cùng giống loài giống nhau vậy. Mỗi cử tọa đều bật cười, và mỗi cử tọa đều rơi lệ, đúng ở những đoạn y hệt nhau trong bài nói của các vị; nghĩa là, nếu các vị làm một cử tọa cười hay khóc, các vị sẽ làm tất thảy bọn họ cười hay khóc. Ngay cả những cử động nhỏ nhặt không tên mà một diễn giả tinh ý nhận ra, hệt như người đánh xe nhận biết con ngựa của mình vểnh tai, bao giờ cũng diễn ra chính xác ở cùng một đoạn trong bài diễn thuyết. Tôi xin thề với các vị rằng, đúng như lời vị tu sĩ nọ từng nói về bức tranh trong tu viện, — rằng đôi khi thầy ngỡ những người đang sống mới là bóng ma, còn những hình dung vẽ trên tường mới là thực tại, — đôi khi tôi cảm thấy mình như một vong linh phiêu dạt, còn cái khối đa xương sống khổng lồ bất biến mà tôi phải đối mặt hết đêm này qua đêm khác kia lại là một con quái thú độc nhất luôn dỏng tai lắng nghe, lầm lũi trườn theo tôi tới bất cứ nơi nào tôi trốn chạy, và cuộn tròn dưới chân tôi mỗi độ đêm về, ngước nhìn tôi bằng đôi mắt thao thức khôn nguôi mà tôi cứ ngỡ mình đã ru ngủ bằng câu thần chú uể oải cuối cùng!

— Ồ, phải rồi! Biết bao cử chỉ ân cần và nhã nhặn, — hàng ngàn gương mặt đã tan biến khỏi ký ức tôi như tuyết tháng Tư tan chảy, nhưng chỉ để len lỏi thấm sâu vào những mảnh đất của ngàn hoa, nơi bắt rễ từ ký ức nhưng lại bừng nở trong thơ ca và cõi mộng. Tôi không hề bội bạc, cũng chẳng vô tâm trước tất cả những thiện cảm và sự thông tuệ ngập tràn khắp giáo xứ mênh mông mà một diễn giả có sứ mệnh phụng sự. Nhưng khi tôi lên đường, dắt theo cả một đàn con gái của tâm trí đem ra chợ bán, như dân quê dắt đàn ngựa vào chợ — Xin thứ lỗi cho tôi, đó chỉ là lời lẽ của một gã thô lỗ từng chế nhạo niềm trắc ẩn người ta hoài phí cho một diễn giả khốn khổ, cứ như thể vì ông ta được trả công xứng đáng cho dịch vụ của mình, nên ông ta ắt đã bán rẻ cả những xúc cảm tinh tế. — Những người đàn ông có gia đình thường nhớ nhà da diết. Nơi ngôi làng xa xôi và lạnh lẽo, trái tim lại quay quắt nhớ về ánh lửa đỏ rực từ những thanh củi trong lò sưởi mái ấm thân thương.

“Kìa lũ man di bé bỏng của chàng đang nô đùa,” —

nếu như chàng có nuôi dạy vài đứa trẻ ngỗ nghịch. — Không, thế gian này có hàng triệu chỗ đậu cho một người đàn ông, nhưng chỉ có duy nhất một tổ ấm chở che.

— Thật là tuyệt diệu khi được làm một vị sấm truyền mà người ta luôn cầu viện tới trong mọi cuộc tranh luận. Những con người sùng bái sự kiện kiên nhẫn chờ đến lượt mình trong im lặng sắt đá, với nét căng thẳng khẽ khẽ nơi cánh mũi — nét mặt mà ý thức mang theo một “đòn kết liễu” dưới dạng một sự kiện hiển nhiên hay một khẩu súng lục đem lại cho kẻ được vũ trang ấy. Khi một người thực sự uyên bác, và không lạm dụng điều đó để bóp nghẹt cuộc trò chuyện, thì vai trò của người ấy đối với những kẻ đối thoại thực thụ cũng giống như phần đệm nhạc cụ trong một bản tam ca hay tứ ca vậy.

— Ý tôi là gì khi nói về những kẻ đối thoại thực thụ ư? — Kìa, dĩ nhiên là những người có tư tưởng mới mẻ, và dồi dào những lời lẽ nồng ấm để khoác lên chúng rồi. Trong đàm đạo, sự kiện bao giờ cũng phải nhường vị trí danh dự cho những suy tưởng về sự kiện; nhưng hễ một nốt phô chênh cất lên, ngón tay lập tức giáng xuống phím đàn và con người của sự kiện sẽ khẳng định phẩm giá đích thực của mình. Tôi từng biết ít nhất ba con người của sự kiện như thế, họ bao giờ cũng đáng gờm, — và một trong số đó thì độc đoán vô cùng.

— Phải, một người đôi khi có thể tỏ ra hết sức đường bệ trong một dịp cụ thể nào đó; nhưng những con người này lại biết đôi chút về hầu như mọi thứ, và chẳng bao giờ phạm sai lầm. — Hắn ta ư? Khéo đánh bóng lớp ván lạng hạng nhất đấy. Lớp gỗ gụ thỉnh thoảng lại bong tróc từng mảng, và thế là ta thấy rõ mồn một thứ phôi gỗ rẻ tiền bên dưới — Dạo nọ khi chúng tôi cùng đi chơi, tôi thấy hắn — tỏ ra hết sức uyên bác trong câu chuyện. Người ta nói chuyện về núi non. Hắn nắm rõ một cách kỳ lạ các dữ kiện chính về dãy Andes, Apennines, và Appalachians; nhưng hắn chẳng có gì cụ thể để nói về đỉnh Ararat, Ben Nevis, cùng muôn ngàn ngọn núi khác được nhắc đến. Lát sau, một giai thoại thời Cách mạng nổ ra, hắn lại tỏ ra quen thuộc lạ lùng với cuộc đời của dòng họ Adams, và tường thuật rành rọt nhiều chi tiết liên quan đến Thiếu tá André. Một chủ đề Lịch sử Tự nhiên được nêu lên, hắn liền giải thích vanh vách về bong bóng của loài cá. Hắn nói liến thoắng về nông nghiệp, nhưng lập tức lảng khỏi cuộc chuyện trò khi việc làm vườn được đưa ra bàn luận. Tương tự, hắn có vẻ rất am tường địa chất than antraxít, nhưng tuyệt nhiên không dám nhận biết gì về các loại than khác. Có điều gì đó quá đỗi kỳ quặc về giới hạn và tầm hiểu biết của hắn, khiến tôi bỗng nảy sinh mối nghi ngờ, và kiên nhẫn chờ cho tới khi có cơ hội. — Anh đã xem bộ “Tân Bách khoa Toàn thư Mỹ” chưa? tôi hỏi. — Tôi xem rồi, hắn đáp; tôi nhận được một bản in sớm. — Nó in tới đâu rồi? — Mặt hắn đỏ bừng, ấp úng trả lời: — Tới mục Araguay. — Ồ, tôi thầm nhủ, — vẫn chưa tới chữ Ararat; — hèn chi hắn chẳng biết tí gì về nó; nhưng hắn ắt phải đọc tuốt tuột phần trước đó một mạch, và nếu hắn có thể nhớ được những gì trong tập này cho tới khi đọc hết các tập tiếp theo, thì hắn sẽ biết nhiều hơn những gì tôi từng nghĩ về hắn đấy.

Kể từ dạo tôi có trải nghiệm này, tôi nghe đâu có kẻ khác cũng kể một câu chuyện tương tự. Dẫu vậy, tôi chẳng hề mượn của ai. — Cách đây một dạo, tại bàn ăn tôi có đưa ra một phép so sánh, sau này thường được trích dẫn và nhận được nhiều lời tán tụng. Đó là phép so sánh tâm trí của một kẻ cố chấp hẹp hòi với con ngươi của mắt; càng rọi nhiều ánh sáng vào nó, nó càng co thắt lại. Phép so sánh ấy rất hiển nhiên, và tôi đồ rằng giờ đây tôi có thể gọi đó là một so sánh đắt giá; bởi người ta vừa chỉ cho tôi thấy rằng nó từng xuất hiện trong Lời tựa một tập Thơ Chính trị của Thomas Moore xuất bản từ rất lâu trước khi nhận xét của tôi được truyền miệng. Khi một người có tiếng là trung thực trong văn giới sử dụng một hình ảnh từng được kẻ khác dùng trước mình, thì giả định hợp lý là người đó đã tình cờ tự nghĩ ra nó, hoặc vô tình nhớ lại mà ngỡ là của chính mình.

Trong rất nhiều trường hợp, ta không tài nào phân định nổi liệu một phép so sánh bất chợt nảy ra là một sáng tạo mới mẻ hay chỉ là một hồi ức xa xăm. Hôm nọ tôi đã bảo các vị rằng tôi chưa từng viết một câu thơ nào có vẻ tương đối đắc ý mà lại không thấy nó cũ rích ngay tức khắc, và thường nghe như thể đi mượn của ai đó. Song tôi thú thật mình chưa bao giờ ngờ rằng phép so sánh trên lại là đồ cũ, ngoại trừ cái sự hiển nhiên đến mười mươi của nó. Tuy nhiên, điều đúng đắn là tôi nên tiến hành lập một văn bản chính thức để từ bỏ mọi quyền sở hữu đối với một ý tưởng từng được công bố cho thiên hạ vào độ tôi vừa mới bước vào lớp học mà khi ấy cậu trò Thomas Moore đã là một học sinh khá tấn tới.

Do đó, tôi, trong tình trạng hoàn toàn tỉnh táo và sở hữu lòng trung thực bẩm sinh, nhưng cũng hiểu rõ cái nguy cơ mọi người đàn ông đều có thể bị bầu vào công quyền, và vì lẽ đó cảm thấy bất an không biết mình sẽ có nguy cơ đánh mất lòng trung thực ấy vào lúc nào, nay xin tuyên bố từ bỏ mọi quyền đòi hỏi được coi là người đầu tiên thốt ra phép so sánh hay ví von cụ thể được đề cập trong các tài liệu kèm theo, liên quan một bên là con ngươi của mắt và một bên là tâm trí của kẻ cố chấp. Tôi xin từ bỏ mọi vinh quang và mối lợi, và đặc biệt là mọi quyền nhận thư từ những kẻ sưu tầm chữ ký dựa trên quyền sở hữu giả định của tôi đối với phép so sánh kể trên, — bởi tôi thừa hiểu rằng, theo luật lệ văn chương, kẻ nào nói trước thì kẻ đó nắm quyền sở hữu điều đã nói. Tôi cũng đồng ý rằng mọi Chủ bút Bách khoa Toàn thư và Từ điển Danh nhân, mọi Nhà xuất bản Tạp chí và Nhật báo, cùng mọi Nhà phê bình viết bài trên đó, đều được toàn quyền rút lại hoặc đính chính bất kỳ quan điểm nào dựa trên giả định tôi là tác giả duy nhất và không thể bàn cãi của phép so sánh nói trên. Song, bởi lẽ tôi quả quyết rằng phép so sánh nêu trên được tôi thốt ra với niềm tin sắt đá rằng nó hoàn toàn mới mẻ và là của riêng tôi, và tôi có lý do xác đáng để tin rằng mình chưa từng thấy hay nghe về nó khi lần đầu thốt ra, đồng thời ai nấy đều biết rằng những con người khác nhau hoàn toàn có thể độc lập thốt ra cùng một ý tưởng, — như câu thơ quen thuộc của Donatus đã chứng minh: —

“Khốn thay cho những kẻ đã nói trước chúng ta những lời của chính ta,” —

vậy nên, nay bằng văn bản này tôi kính xin mọi người có thiện chí hãy kiềm chế, đừng khẳng định hay ngụ ý rằng tôi đáng phải chịu bất kỳ lời buộc tội nào liên quan đến phép so sánh nói trên, và nếu họ đã lỡ khẳng định hay ngụ ý như thế, thì xin hãy có khí phách quân tử rút lại ngay lập tức lời khẳng định hay ám chỉ ấy.

Tôi nghĩ hiếm ai lại thấy ghê tởm thói đạo văn hơn bản thân tôi. Nếu tôi chỉ thoáng nghi ngờ rằng ý tưởng đó là vay mượn, tôi đã từ chối nhận tính nguyên tác, hoặc đã nhắc tới sự trùng hợp ngẫu nhiên ấy, như tôi từng làm trong một trường hợp tình cờ nghĩ trùng với một ý của Swift. — Nhưng tôi phải làm sao với những vần thơ tôi sắp đọc cho các vị nghe đây? Tôi sợ rằng nửa nhân loại sẽ buộc tội tôi đánh cắp tư tưởng của họ, nếu tôi đem in chúng ra. Tôi tin chắc rằng vài người trong số các vị, nhất là những ai đã bắt đầu có tuổi, sẽ nhận ra vài nỗi niềm này từng thoáng qua tâm trí mình vào một thời khắc nào đó. Tôi chẳng biết làm sao hơn, — giờ thì đã quá muộn rồi. Thơ đã viết xong, và các vị phải nghe thôi. Vậy hãy lắng nghe, và các vị sẽ thấu tỏ

ĐIỀU TẤT THẢY CHÚNG TA ĐỀU NGHĨ.

Rằng thời xưa người ta già dặn hơn,

Dù tóc xanh chưa kịp rụng bao lơn,

Hay sương điểm trên vầng trán trẻ dại;

Rằng con nít biết yêu, sớm kết thân vần vũ.

Rằng nắng ấm xưa mang vẻ rạng ngời thiên giới,

Nay đã phai cùng “những ngày cũ êm đềm”,

Khi mùa đông tuyết phủ trắng dầy thêm,

Và thu đến giăng mờ làn sương nhẹ.

Rằng — mẹ, chị, vợ hiền, hay con bé —

Đều là “người phụ nữ tuyệt vời nhất” ta từng hay.

Trò nghịch ngợm thuở học trò ai sánh nổi chuỗi ngày?

Sao các bậc ông bà giờ đây trông trẻ quá,

Rằng giá không vướng điều này hồn ta đã tự do muôn ngả,

Và giá chẳng kẹt điều kia đời đã phúc phận dạt dào;

Rằng rồi sẽ đến một mùa nào

Âu lo dứt gánh cho ta tìm ngơi nghỉ.

Mỗi khi rên xiết vì đớn đau khổ ải,

Cơn ốm đau thường tình của phận người trần gian, —

Dù thầy thuốc bảo bệnh trạng rõ ràng, —

Vẫn ngỡ nỗi đau mình “riêng biệt khác thường” khôn xiết.

Rằng khi như trẻ thơ bỏng tay mới biết,

Ta nghiệm thêm một chân lý đắng cay đời người,

Thì bài học ấy muôn phương đã thuộc làu rồi,

Và nhân gian đã khôn ngoan từ trước.

Rằng khi ta khóc than vì những sầu bi hư ảo,

Thiên sứ lượn bay trên đỉnh đầu cao

Vẫn đếm từng giọt xót xa tuôn trào

Và yêu thương ta vì những dòng lệ đổ.

Rằng khi ta ráo hoảnh khóe mi lệ rỏ

Xua kẻ ăn mày khỏi ngưỡng cửa nhà ta,

Các ngài vẫn thứ tha khi ta khẽ thở dài xót xa:

“Chao ôi, giá ta có thêm nghìn đồng nữa!”

Rằng sự yếu mềm đã dọn đường cho tội lỗi nhen nhóm,

Trong nửa những lầm mê thuở tuổi trẻ nông nổi dại khờ;

Dẫu lỗi lầm xưa mang tiếng xấu bấy nhiêu,

Thì Lòng Nhân Từ vẫn nở hoa trên những sai lầm đã qua độ.

Dẫu đền đài chen chúc bên bờ vực lở bồi sụp đổ

Chênh vênh soi dòng chân lý chảy muôn đời trôi,

Bia đá khắc sâu những điều ta nghĩ mà thôi,

Nhưng tiếng vọng lại câm lặng trước những điều ta thấu tỏ;

Rằng chỉ một lời thiêng ta đọc không chút nghi ngờ bỏ ngỏ,

Vượt lên trên mọi âu lo, vượt mọi bóng đêm hãi hùng,

Chẳng giàn thiêu rực lửa hay giáo điều nguyền rủa nào khôn cùng

Bôi xóa hay thiêu rụi nổi: Thiên Chúa chính là Yêu Thương!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.