[Cô giáo bước xuống lầu với một đóa hồng cài trên mái tóc — một đóa hồng tháng Sáu tươi non. Hẳn cô vừa đi dạo sớm về; bởi cô còn đem về thêm hai đóa nữa, nở ửng trên đôi gò má.
Tôi bèn đem những lời có cánh nhất mà mình gom góp được vào lúc ấy để thưa với cô như vậy. Thế là hai đóa hồng phơn phớt tôi vừa nhắc tức thì hóa thành một đôi hồng gấm thẫm đỏ. Tôi đoán những ý nghĩ ấy cứ thế lướt qua tâm trí mình, bởi ngay sau đó tôi đã tiếp lời: —]
Tôi yêu hoa hồng gấm nhất trần đời. Những loài hoa mà mẹ và chị em ta từng yêu dấu nâng niu, những đóa hoa mọc bên hiên nhà hay nở cạnh bậc thềm, bao giờ cũng là những loài hoa ta nặng lòng thương mến nhất. Nếu chẳng may tôi rơi vào tay loài tuấn mã Houyhnhnm, và họ thấy tôi quá đỗi ngang bạnh, bất kham đến mức phải phái một tay thuần hóa người đến để uốn nắn tôi theo ngón nghề của Rarey, thì tôi sẽ mách cho bạn biết gã phải dùng đến những thứ linh dược nào và sử dụng chúng ra sao. Hãy thử hình dung bạn đang đọc một mẩu tin trên tờ Công báo Houyhnhnm thuật lại chuyến thí nghiệm ấy mà xem.
“CHUYỆN LẠ VỀ THUẦN HÓA NGƯỜI.
“Sinh vật nửa bốn chân móng mềm mới bị bắt giữ gần đây vừa được đưa ra cho bậc thầy thuần hóa người lừng danh của chúng ta thi thố tài nghệ trước sự chứng kiến của đông đảo cử tọa. Hai chú ngựa con vạm vỡ kèm chặt sinh vật này dẫn vào, thân mình nó bị trói nghiến bằng nhiều dây đai nhằm ngăn ngừa ngón đòn bất thình lình và hiểm hóc là thụi vai với đá chân. Gương mặt nó biểu lộ tột cùng vẻ hung tợn cùng nét xảo quyệt.
“Bậc thầy liền lấy một nắm lá tử đinh hương vừa hé búp, dùng móng dập nhẹ để hương thơm đặc trưng của chúng tỏa ra, rồi buộc vào đầu một cây sào dài chìa về phía con vật. Sắc mặt nó đổi khác ngay tức khắc — nó hăm hở hít hà làn hương, rồi dùng những chiếc móng chẻ mềm mại toan chộp lấy. Sau khi đã xoa dịu được đối tượng đa nghi, ngài lại buộc một nhành dạ lan hương xanh biếc vào đầu sào rồi đưa tới trước con thú hoang. Hiệu nghiệm tựa hồ phép thuật. Mắt nó nhòa lệ như phủ làn mưa bụi, và đôi môi run rẩy khi áp vào cánh hoa. Kể từ giây phút ấy, nó thuần thục lạ thường, tự tay mang một đấu ngô đến nộp cho người thuần hóa mà không hề lộ chút ý đồ đá chân hay thụi vai nào nữa.”
Mẩu tin trên Công báo Houyhnhnm như thế là thỏa đáng. — Đã bao giờ bạn tự hỏi cớ sao các thi nhân lại nhắc tới hoa nhiều đến thế chưa? Bạn đã từng nghe nói về một nhà thơ nào chưa từng nhắc tới hoa hay chăng? Lẽ nào bạn không nghĩ rằng một bài thơ, vì muốn tỏ ra độc đáo mà rũ bỏ hết hoa cỏ, trông sẽ chẳng khác nào những vần thơ cố tình tẩy chay chữ a hay chữ e hoặc một ký tự nào khác ư? Không đâu, hoa sẽ còn nở đi nở lại trong thơ ca hệt như trên những cánh đồng mùa hạ cho đến ngày tận thế, vừa muôn thuở xưa cũ lại vừa vĩnh viễn tươi mới. Cớ sao ta lại phải e dè chuyện lặp lại chính mình hơn là mùa xuân ngán ngẩm chuyện trổ hoa, hay màn đêm chán ngán những vì sao? Hãy nhìn Tạo hóa xem. Mẹ Tự nhiên chẳng bao giờ biết mỏi mệt khi lần tràng hạt kinh cầu bằng ngàn hoa cỏ. Nơi kẽ nứt của những bức thành Cyclops khổng lồ — giữa lớp cát bụi chôn vùi nắm xương tàn của bao kiếp người — trên những gò đất vùi lấp các đại đô thị, từ phế tích Nineveh cho đến đống hoang tàn Babel — vẫn vẹn nguyên lời nguyện cầu êm ái cùng phép lành ngọt ngào ấy. Tiếng ‘A-men!’ của Thiên nhiên bao giờ cũng là một đóa hoa.
Các vị đã thấy ngán những tâm sự vụn vặt của riêng tôi chưa — những vệt màu và nét vẽ cảm xúc, đôi khi có phần ủy mị, mà các vị trông thấy mỗi khi tôi phơi bày tràng hoa của lòng mình ra tựa hồ một đóa tulip? Xin đừng nhọc công tưởng tượng tôi là một kẻ ngốc nghếch mắc chứng tự phụ, luôn xem mình là một cá thể dị biệt. Chính vì các vị cũng giống hệt như tôi, nên tôi mới giãi bày và biết chắc các vị sẽ lắng nghe. Tâm hồn mỗi chúng ta đều được điểm xuyết những nét chấm phá của cảm xúc — tuy chẳng cùng một sắc độ, cũng chẳng theo những khuôn mẫu giống nhau, nhưng thảy đều được vẽ nên bởi cùng một bàn tay và lấy ra từ cùng một bảng màu.
Tôi không tin ai trong số các vị lại tình cờ say mê nhánh dạ lan hương biếc đúng như tôi — và chắc chắn càng không thể mê mẩn những búp lá tử đinh hương vò nát; bởi nhiều người trong các vị nào hay chúng ngọt ngào đến dường bao. Tôi chẳng hồ nghi chuyện các vị thích mùi hương thảo mộc của dương xỉ thơm hay lá thanh mai; nhưng khó lòng tin rằng mùi lá thanh mai lại có thể mê hoặc các vị bằng những ký ức tuổi thơ êm đềm như đối với tôi. Cũng vì lẽ đó mà sau khi đã trồng thử vô số giống hoa quý hiếm, tôi vẫn quay về với những đóa hồng gấm. Tôi thích đi xem nhạc kịch và hòa nhạc, nhưng có những thanh âm mộc mạc, xưa cũ đến kỳ lạ còn quyến rũ tôi hơn cả âm nhạc. Dẫu vậy, tôi đồ rằng bộc bạch những điều như thế kể cũng thật ngớ ngẩn.
— Ngớ ngẩn đúng lúc âu cũng là một cái thú, — anh chàng sinh viên thần học lên tiếng; — dẫu rằng anh ta nói câu ấy bằng một tử ngữ, thứ ngôn ngữ mà tôi cho là chẳng mấy ai chuộng để đọc vào mùa hè, nên chẳng việc gì phải trích nguyên văn ra đây.
Thôi nào, — tôi nói, — thử tưởng tượng xem, một chiếc xe bò trông thật sạch sẽ, chất phác của một bác nông dân dừng lại trước cửa nhà tôi. — Tôi có muốn mua ít quả việt quất đen không ư? — Nếu tôi không cần, thì ắt có người khác cần. Thế là cô người làm giọng ngọt ngào của tôi mang ra một chiếc chậu thiếc lớn, rồi bác nông dân đôn hậu, sau khi đong đầy đấu tám lít, bèn xòe đôi bàn tay hộ pháp ôm quanh vành dưới để giữ cho những quả mọng hoang dã, nhảy nhót khỏi rơi ra ngoài; và thế là chúng lũ lượt lăn nhanh qua lối hẹp dần, trước khi ào ào trút xuống thành một thác nước đen nhánh và lách cách va vào đáy kim loại vang vang. — Tôi dám chắc rằng cơn mưa đá việt quất rào rạt ấy đối với tôi còn chan chứa chất nhạc hơn cả khúc ‘Hợp xướng đe rèn’.
— Chẳng biết những cây đại thụ của tôi hè này ra sao rồi.
— Cây đại thụ của bác ở đâu cơ, thưa bác? — anh chàng sinh viên thần học hỏi.
Ồ, rải rác khắp vùng New England. Tôi coi tất cả những cây nào từng được tôi lồng nhẫn cưới vào đều là của mình, và số lượng “vợ cây” của tôi cũng nhiều chẳng kém số thê thiếp bằng xương bằng thịt của Brigham Young.
— Đằng nào thì cả hai đám cũng đều ‘xanh tươi’ như nhau cả thôi, — một vị khách trọ giấu mặt nào đó cất tiếng bâng quơ.
Họ đều là những người đẹp mặc quần túm Bloomer rực rỡ cả, — anh chàng tên John chêm vào.
[Lẽ ra tôi đã phải khiển trách thói đùa cợt chữ nghĩa cợt nhả này, giá như cô con gái bà chủ nhà trọ không vừa lúc ấy cất tiếng hỏi tôi rằng việc lồng nhẫn cưới cho cây có nghĩa là gì.]
Thì là dùng thước dây dài ba mươi foot của ta để đo vòng thân cây đấy, cháu ạ, — tôi nói, — ta đã mài mòn cả một cuộn thước dây trên lớp vỏ xù xì của những rặng du cổ thụ và bao giống đại thụ khác khắp New England này rồi. — Cháu có muốn nghe ta đàm đạo đôi chút về cây cối bây giờ không? Đó là một trong những ngón nghề tâm đắc của ta đấy.
[Thế là mọi người đều đồng thanh tán thành muốn nghe tôi bàn về cây cối.]
Trước hết, tôi muốn các vị hiểu rằng tôi ôm một mối gắn bó sâu sắc, nồng nàn khôn xiết với thế giới cây cỏ nói chung, và từng có vài mối tình lãng mạn khắc cốt ghi tâm với một số cây cổ thụ nói riêng. Giờ đây, nếu các vị trông đợi tôi diễn thuyết theo lối “khoa học” về những người tình cây cỏ của mình — chẳng hạn như thao thao bất tuyệt về loài Ulmus Americana, rồi miêu tả mép lông rung trên cánh quả của nó cùng những thứ tương tự — thì các vị quả là ngây ngô như ngỗng, và tôi đành phải giới thiệu các vị đến gặp một anh bạn tẻ ngắt của tôi, người sẽ đàm đạo với các vị về những chuyện ấy. Các vị sẽ nghĩ sao về một chàng trai si tình dám miêu tả thần tượng của trái tim mình bằng thứ ngôn ngữ khoa học khô khốc thế này: Lớp Động vật có vú; Bộ Linh trưởng; Chi Người; Loài Europeus; Biến thể, Da nâu; Cá thể, Ann Eliza; Công thức răng
i(2—2 / 2—2)
c(1—1 / 1—1) p(2—2 / 2—2)
m(3—3/3—3’)
và cứ thế tiếp diễn?
Không, các bạn của tôi ơi, tôi sẽ nói về cây cối theo cách chúng ta vẫn chiêm ngưỡng, yêu thương và tôn sùng chúng giữa đồng nội, nơi chúng đang căng tràn nhựa sống, giương những chiếc lọng xanh che mát mái đầu ta, trò chuyện với ta bằng trăm ngàn chiếc lưỡi xào xạc thầm thì, dõi mắt nhìn xuống ta với vẻ hiền lành nhu mì của những sinh thể to lớn nhưng hữu hạn — nét nhu mì mà ta từng bắt gặp trong ánh mắt nâu của loài bò, nhưng rõ rệt nhất là trong dáng đứng nhẫn nại, trong đôi cánh tay vươn dài, và trong tà áo rủ nặng trĩu của những tạo vật khổng lồ mang sự sống nhưng không có linh hồn này — những tạo vật lớn vượt tầm ta và sống thọ hơn ta, nhưng lại đứng trơ trọi bất lực — thật tội nghiệp thay! — trong khi Mẹ Tự nhiên khoác áo rồi lại cởi áo cho chúng, hệt như chăm bẵm những đứa trẻ to xác nhưng khờ khạo.
Các vị đã bao giờ đọc tác phẩm của cụ già Gilpin chưa? Chậm chạp bậc nhất thiên hạ, ngay cả trong số những người Anh; ấy thế mà sự chậm rãi của cụ lại duyên dáng lạ lùng, tựa như ánh nhìn lơ mơ từ đôi mắt mơ màng của một trang giai nhân. Tôi vẫn đinh ninh tác phẩm “Tiến sĩ Syntax” được viết ra là để giễu nhại cụ. Tôi sở hữu trọn bộ tác phẩm của cụ và lấy làm hãnh diện lắm, với thứ giấy xám, kiểu chữ thoáng đãng, những chữ s dài ngoẵng như chữ f, cùng những bức tranh phong cảnh mang màu nước cam. Cụ Gilpin có lối tiếp cận khoa học mà tôi vô cùng tâm đắc khi khảo cứu Tự nhiên — bớt quan sát tỉ mỉ hơn White xứ Selborne một chút, nhưng lại đượm chất thi ca hơn một phần. — Cứ thử nghĩ xem, đem hệ thống phân loại của Linné mà áp cho một cây du thì còn ra thể thống gì! Nào có ai thèm bận tâm bông hoa nhỏ màu nâu hé nở trước mùa thay lá kia mang bao nhiêu nhị hay nhụy để mà xếp loại nó cơ chứ? Điều ta khao khát chính là ý nghĩa, là cá tính, là thần thái của một cái cây, xét như một giống loài và như một cá thể độc lập.
Mỗi loài cây đều mang một ý niệm cội rễ, và nếu ý niệm ấy đủ đậm nét, ắt hẳn nó đã được khắc họa trong nền thi ca của mọi ngôn ngữ. Lấy cây sồi làm ví dụ, ta thấy nó bao giờ cũng sừng sững như một biểu tượng của sức mạnh và lòng kiên cường. Tôi tự hỏi liệu các vị đã từng nghĩ đến dấu hiệu tối thượng duy nhất khu biệt loài cây này với mọi loài cây rừng khác chưa? Tất cả những cây khác đều trốn tránh nhiệm vụ kháng lại lực hấp dẫn; riêng chỉ có sồi là ngang nhiên thách thức nó. Nó chọn vươn cành theo phương ngang để toàn bộ trọng lượng của cành cây phát huy triệt để — rồi phóng chúng dài tới năm, sáu chục foot, ngõ hầu sức căng đạt đến độ mãnh liệt xứng tầm để cự lại sức hút đất trời. Các vị sẽ nhận thấy rằng, đi từ độ rủ sà xuống đất tột cùng của cành liễu rủ đến góc vươn thẳng đứng lên trời của cành dương, chúng quét nên gần nửa vòng tròn. Đến góc 90°, cây sồi dừng phắt lại; vươn chéo lên thêm một độ nữa sẽ bộc lộ ý chí dao động; trĩu xuống dưới sẽ thể hiện sự yếu ớt về cấu trúc. Cây du Mỹ thì để lộ đôi chút của cả hai đặc tính ấy; dẫu đôi khi, như ta sẽ thấy, nó cũng khoác lên mình đôi nét tương đồng với người láng giềng can trường hơn kia.
Thật chẳng nên hẹp hòi trong gu thẩm mỹ về cây cối. Hầu như chẳng có loài cây nào lại không sở hữu những nét kiều diễm riêng biệt khi được đặt đúng nơi chốn phù hợp với nó. Tôi còn nhớ một cây dương cao vút mang dáng vẻ và tầm vóc của một đài tưởng niệm, một cột trụ khổng lồ xanh bóng biếc ngự trị trên đỉnh ngọn đồi cao, như một ngọn hải đăng soi đường cho khắp cả vùng lân cận. Một người dân xứ ấy nảy ý cất nhà ngay sát cạnh nó, rồi vì ôm mối lo hão rằng cây có thể đổ ụp xuống bất cứ lúc nào, cướp đi sinh mạng của mình cùng bất kỳ người bà con nào tình cờ ghé qua “nghỉ chân” hay “tá túc” — lại thêm mê muội với ảo tưởng rằng mạng sống con người trong mọi hoàn cảnh đều phải được coi trọng hơn sự tồn tại của loài cỏ cây — nên đã cho đốn hạ cây đại dương ấy. Thật quá dễ dàng để buông lời: “Chỉ là một cây dương thôi mà!”, nhưng gây dựng lại hình chóp nón ngập tràn nhựa sống ấy còn khó hơn xây một cột đài tưởng niệm bằng đá granite gấp bội phần!
Tôi phải kể cho các vị nghe về vài người “vợ cây” của tôi mới được. Vào một thời kỳ trong đời, tôi từng dành nhiều tâm tư cho các thiếu nữ vùng Rhode Island, một tiểu bang nhỏ bé nhưng đáng yêu nằm gần Pawtucket. Do dân cư chẳng mấy đông đúc, nên trong những chuyến ghé thăm các đồn điền ở Providence, tôi có đủ thời gian rảnh rỗi để thưởng ngoạn cảnh sắc thôn dã giữa những lúc tạm ngơi các cuộc nghiên cứu nhân tướng học đầy mê hoặc. Tôi nghe người ta kháo nhau về một cây du đại thụ cách nơi vừa nhắc không xa. “Đi xem cây du khổng lồ ấy thôi,” — tôi tự nhủ, rồi lên đường tìm kiếm — biết rằng nó nằm trong một trang trại ở vùng đất mang tên Johnston, nếu tôi nhớ không lầm. Tôi sẽ chẳng bao giờ quên chuyến cưỡi ngựa cùng khoảnh khắc diện kiến cây du vĩ đại vùng Johnston năm ấy.
Bao giờ tôi cũng phấp phỏng âu lo cho một danh mộc khi lần đầu tiên tiếp cận nó. Thói thiển cận nơi thôn dã chẳng hề có một thang đo chuẩn mực nào cho con người hay cỏ cây; người ta chẳng bao giờ nhận biết được đâu là bậc tuyệt phẩm thượng thặng ở cả hai giới khi hữu duyên tao ngộ, mà cứ luôn lầm tưởng những thứ hạng hai, hạng ba là tinh hoa tuyệt đỉnh của Mẹ Tự nhiên. Tôi thường mường tượng ra cái cây cũng sợ hãi tôi, và một thoáng rùng mình ớn lạnh chạy dọc thân nó tựa như một trinh nữ sắp bước tới trước người xa lạ mà nàng đã được hứa gả. Đứng trước cuộn thước dây, ngay cả cái cây kiêu hãnh nhất cũng phải run rẩy và co mình lại. Mọi giai thoại về chuyện bốn, năm người đàn ông ôm quanh thân cây mà tay không chạm được ngón nhau, hay chuyện sải bước đo bóng râm lúc chính ngọ dài đến mấy trăm foot, thảy đều tắt ngấm trên vành môi lá biếc trước sự hiện diện của dải băng đáng sợ — thứ đã bóp nghẹt biết bao sự khoác lác rởm đời.
Khi tôi dong ngựa trên con đường êm ả, chăm chú ngóng đợi đích đến của chuyến hành trình, những tán du tròn trịa thi thoảng lại nhô lên bên vệ đường. Hễ thấy cây nào trông cao lớn và sum suê hơn hẳn phần còn lại, tôi lại tự hỏi: — “Có phải nó chăng?” Nhưng khi lại gần, chúng lại thu nhỏ dần — hoặc hóa ra là do hai cây mọc thẳng hàng trông tựa như một, khiến tôi bị đánh lừa. Rồi cuối cùng, bất thình lình, ngay lúc tôi chẳng ngờ tới nhất — tôi xin thề rằng giờ nghĩ lại da gà tôi vẫn còn nổi gai ốc — thoắt cái tôi trông thấy một đám mây xanh ngắt, khổng lồ cuồn cuộn nơi đường chân trời, bao la đến thế, cân đối đến thế, mang vẻ uy nghiêm tột đỉnh tựa đỉnh Olympus và phong thái đế vương lấn át giữa những loài cây rừng thấp bé xung quanh, khiến tim tôi ngừng đập một nhịp, rồi nẩy bật vào lồng ngực như một chú tuấn mã phi qua hàng rào năm gióng, và toàn thân tôi rúng động thấu suốt mà chẳng cần thốt nên lời: — “Chính là nó rồi!”
Các vị sẽ thấy cái cây này được miêu tả, cùng với nhiều cây khác, trong bản Báo cáo xuất sắc về Cây cối và Cây bụi vùng Massachusetts. Tác giả đã ghi nhận công lao của anh bạn Giáo sư của tôi vì một số số đo do anh cung cấp, nhưng riêng cây này thì đích thân ông đã cẩn thận đo đạc. Đó quả là một cây du hùng vĩ về kích thước thân, độ tỏa của cành nhánh và sự phát triển gân guốc — một trong những cây hàng đầu, có lẽ là đứng đầu trong hàng ngũ những cây du đệ nhất đẳng của vùng New England.
Vòng thân thực tế lớn nhất đo ở độ cao năm foot cách mặt đất mà tôi từng bắt gặp là ở cây du khổng lồ nằm cách trục đường chính chừng một hai tầm ném đá về phía bắc (nếu tôi định hướng phương vị chuẩn xác) tại Springfield. Nhưng cây này trông rất giống như được hình thành từ hai thân cây mọc sát cạnh nhau rồi quyện làm một.
Cây du ở West-Springfield và một cây trên đồng cỏ Northampton cũng thuộc vào hàng đệ nhất đẳng.
Tại Hatfield có một phế tích du cổ thụ tráng lệ, từng xòe những chiếc móng vuốt của bộ rễ ra một chu vi rộng tới ba mươi lăm foot hoặc hơn trước khi người ta lấp đất phủ kín gốc thân của nó. Đây là cây du Mỹ mang dáng dấp giống một cây sồi nhất trong số những cây tôi từng thấy.
Cây du ở Sheffield cũng lừng danh không kém về kích thước lẫn sự hoàn hảo của hình dáng. Tôi chưa từng thấy cây nào sánh kịp nó ở hạt Berkshire, và hiếm có cây nào ở bất kỳ đâu bì được với nó. Tôi không chắc mình còn nhớ cây du đệ nhất đẳng nào khác ở New England nữa hay chăng, nhưng hẳn là còn nhiều lắm.
— Điều gì làm nên một cây du đệ nhất đẳng ư? — Ồ, trước hết và chủ yếu nhất là kích thước. Bất cứ cây nào có chu vi thân thuần túy trên hai mươi foot đo ở độ cao năm foot cách mặt đất, và tán cành vươn rộng trăm foot qua hai bờ mép, đều có thể đàng hoàng nhận danh hiệu ấy theo thang đo của tôi. Mọi cây trong số đó, trừ trường hợp còn đôi chút hoài nghi của cây ở Springfield nhắc tới ở trên, theo kinh nghiệm của tôi, đều dừng lại ở khoảng hai mươi hai hoặc hai mươi ba foot chu vi và một trăm hai mươi foot độ tỏa bóng.
Những cây du hạng nhì, thường có chu vi từ mười bốn đến mười tám foot, thì tương đối phổ biến. Nữ hoàng của tất cả bọn chúng là cái cây tráng lệ đứng cạnh một nhà thờ ở Springfield. Vẻ kiều diễm và đường bệ của nàng vượt khỏi mọi lời ngợi ca. “Cây đại thụ” trên công viên Boston Common xếp vào hàng thứ hai, cũng như cây ở Cohasset vốn từng có, và có lẽ vẫn còn giữ, một vòm tán tròn vo như một cây táo, cùng cây ở Newburyport, cùng hàng tá cây khác có thể kể tên ra đây. Hai cây sau cùng này có lẽ đã được tán dương hơi quá lời. Dẫu vậy, cả hai đều là những thực thể thực vật rất ưa nhìn. Cây du Pittsfield già nua tội nghiệp thì chỉ còn sống bám vào danh tiếng quá khứ. Cần phải có một bộ tóc giả bằng lá giả thì trông nó mới tươm tất nổi.
[Tôi không hồ nghi rằng nơi một ngôi làng xa xôi hẻo lánh nào đó của New England, hẳn vẫn còn một cây du khổng lồ nào đấy đang sinh sôi xanh tốt nhưng âm thầm vô danh, chỉ mong mỏi một thi nhân tài hoa đến ngâm ngợi để lưu danh thiên cổ. Hãy gửi số đo của các vị cho chúng tôi — (nhớ xin xác nhận của viên trưởng bưu điện, để tránh chuyện gian lận có thể xảy ra) — bao gồm chu vi cách mặt đất năm foot, chiều dài dây đo từ đầu cành nọ sang đầu cành kia, rồi chúng tôi sẽ xem có thể làm được gì giúp các vị.]
— Ước gì có ai đó đứng ra thực hiện cho chúng ta công trình sau đây: —
RỪNG DU NEW ENGLAND.
Ảnh chụp các Cây du và Cây gỗ khác của New England, chụp theo Cùng một Tỷ lệ Kích thước. Kèm Lời bình Khảo cứu của một Văn hào Trứ danh. Boston — — & Đồng sự. 185..
Nên sử dụng cùng một ống kính máy ảnh — trong chừng mực có thể — ở một khoảng cách cố định. Người bạn của chúng ta, người từng cống hiến bao số liệu minh họa thú vị trong cuốn “Cây cối nước Mỹ”, chớ vội nghĩ rằng bản Đề cương này xâm phạm địa hạt của mình; một tá bức chân dung kèm những lời miêu tả sinh động sẽ là một sự bổ khuyết tuyệt vời cho công trình đồ sộ của ông, một công trình mà theo những gì đã xuất bản, tôi thấy vô cùng xuất sắc. Nếu dự định của tôi được thực hiện, rồi thêm một bộ ảnh chụp một tá cây gỗ nước Anh theo cùng tỷ lệ ấy nữa, thì cuộc đối chiếu sẽ diệu kỳ biết bao.
Đem đời sống của Cựu Thế giới và Tân Thế giới ra đối diện nhau bằng một cuộc so sánh chuẩn xác giữa các dạng thức tổ chức sinh học khác nhau của chúng vốn luôn là một ý tưởng tâm đắc của tôi. Tất nhiên chúng ta nên bắt đầu từ con người; thiết lập một cuộc đối chiếu quy mô và chuẩn xác về sự phát triển của la pianta umana — mầm cây nhân loại — như cách gọi của Alfieri, giữa các vùng miền khác nhau của mỗi quốc gia, qua các ngành nghề khác nhau, ở từng lứa tuổi khác nhau, ước tính chiều cao, cân nặng, sức lực qua lực kế và phế dung kế, rồi kết thúc bằng một loạt ảnh chụp điển hình lột tả các nhân tướng học quốc gia chủ yếu. Ông Hutchinson đã cung cấp cho chúng ta một số dữ liệu xuất sắc về nước Anh để bắt đầu.
Sau đó, tôi sẽ tiếp tục bằng cách đối chiếu các dạng sống song song đa dạng giữa hai lục địa. Các nhà tự nhiên học của chúng ta thường nhắc tới điều này một cách tình cờ hoặc minh nhiên; song tâm thức của Tạo hóa biểu hiện ở hai bán cầu của hành tinh là một chủ đề hệ trọng tột bực đối với giống loài chúng ta, đến mức nó xứng đáng trở thành một đề tài nghiên cứu chuyên sâu và công phu. Hãy cùng tôi rảo bước ra đại lộ dạo chơi mà ta gọi là the Mall, rồi ngắm nhìn những cây du Anh và du Mỹ. Cây du Mỹ thì cao ráo, duyên dáng, cành nhánh thanh mảnh và rủ xuống như thể vì mệt mỏi ươn hèn. Cây du Anh thì chắc nịch, vạm vỡ, vươn cao cành nhánh và giữ được sắc lá lâu hơn loài cây bản địa của chúng ta tới nhiều tuần lễ.
Liệu đây có phải là nét điển hình cho năng lực sáng tạo ở hai bờ đại dương hay chăng? Chỉ có một cuộc đối chiếu cẩn trọng xuyên suốt toàn bộ cõi sinh linh mới có thể giải đáp nổi câu hỏi này.
Tồn tại một sự song trùng nhưng không đồng nhất giữa đời sống động vật và thực vật của hai bờ đại lục, điều này tạo thuận lợi phi thường cho công cuộc so sánh. Hệt như việc ta có hai loài cây tương đồng về nhiều mặt nhưng không phải là một, đều là du nhưng dễ dàng phân biệt, ta cũng có một hệ động thực vật hoàn chỉnh, khởi đi từ cùng một ý niệm cội nguồn nhưng lại hiện thân qua muôn vàn biến thể. Sức sáng tạo dường như là phẩm chất duy nhất mà Trí tuệ Tạo hóa tỏ ra dè xẻn; cũng giống như nơi những bộ óc vĩ đại nhất của loài người, đó là năng lực thiêng liêng nhất, nhưng cũng là thứ vắt kiệt tâm trí kẻ vận dụng nó nhiều nhất. Bởi những khuôn mẫu tương tự thường được tái hiện, ta có thể nhận biết khuôn mẫu nào được hoàn thiện với tinh thần phóng khoáng hơn, và xác định ranh giới chuẩn xác mà Đấng Sáng tạo đã đặt để lên sự vận động của muôn loài trong mọi biểu hiện ở từng xứ sở. Chúng ta sẽ rơi vào một vị thế vô cùng bẽ bàng nếu người ta chứng minh được rằng người Anglo-Saxon không thể sinh tồn nơi đây, mà sẽ dần tuyệt diệt nếu không được tiếp tế nguồn máu mới mẻ, như Tiến sĩ Knox cùng các bậc thức giả uyên thâm khác từng quả quyết. Biết đâu sự tình lại diễn biến theo chiều hướng ngược lại, như tôi từng nghe một văn hào lừng lẫy của chúng ta lập luận — và dù tôi từng đứng ở phe đối lập, tôi vẫn ưng lập luận của ông hơn cả — rằng người Mỹ chính là phiên bản tăng cường đầy sung mãn của người Anh.
— Sau bữa sáng, cô có muốn cùng tôi ra ngoài ngắm những cây du ấy không? — tôi ngỏ lời với cô giáo.
[Tôi sẽ chẳng nói dối để bảo rằng cô ấy thẹn thùng đỏ mặt đâu — như đáng lẽ cô ấy phải thế trước một hành vi lịch thiệp đến sửng sốt nhường ấy trong cái quán trọ này. Ngược lại, nàng hơi tái mặt đi một chút — nhưng rồi mỉm cười rạng rỡ và đáp: — Vâng, tôi rất vui lòng, nhưng tôi phải tiện đường đi về phía trường học. — Nàng bước đi lấy mũ. — Ông cụ ngồi đối diện dõi mắt nhìn theo bóng nàng, rồi chép miệng ước gì mình còn trẻ. Lát sau cô giáo bước xuống, trông vô cùng xinh xắn trong chiếc mũ nửa tang, tay mang theo một cuốn sách giáo khoa.]