—Bác hẳn chưa nghe kể về lần đầu tiên anh bạn Giáo sư của tôi thử dùng thuốc mê, phải không?
Anh ấy lấy làm đắc ý vô cùng trước sự đón nhận nồng nhiệt dành cho bài thơ về chiếc xe ngựa độc mã. Anh từng đôi ba bận ngỏ ý muốn đọc cho tôi nghe một bài thơ khác cùng giọng điệu, và tôi cũng bảo sẽ sẵn lòng lắng nghe rồi góp ý.
Một ngày nọ, sau bữa ăn tối, anh bước vào phòng với chiếc khăn buộc quanh mặt, hai má đỏ bừng còn mí mắt thì trĩu nặng. —Khỏ-e không?— anh cất tiếng rồi tiến thẳng về phía chiếc ghế bành. Anh đặt chiếc mũ của mình lên ghế trước, rồi mới thả người ngồi xuống sau, thế là mông đâm toạc luôn đỉnh mũ một cách gọn ghẽ hệt như trò biểu diễn xiếc. Cú nổ toác ấy làm vị Giáo sư bật nảy người lên như thể vừa ngồi phải thứ chông sắt mà ông cha ta thuở trước vẫn rải ngoài bãi cỏ phòng ngừa thổ dân da đỏ,—những ngôi sao bằng sắt, mỗi cánh là một cái gai gỉ dài chừng tấc rưỡi,—đâm thủng cả giày da đanh cắm phập vào chân,—khiến nạn nhân tàn phế tại chỗ, rồi lên cơn co giật uốn ván mà chết chỉ sau một hai ngày.
Cùng lúc đó, anh buột miệng thốt ra một trong những tiếng chửi thề tục tĩu vốn chỉ nằm đáy sâu trong vốn từ của kẻ đàng hoàng nhất, thứ mà có lẽ cả đời người ta chẳng bao giờ thốt ra,—cũng tựa như tóc gáy ai nấy đều có thể dựng ngược, nhưng với phần lớn người đời thì chuyện đó chẳng bao giờ xảy đến.
Sau khi đã trấn tĩnh lại, anh rút ra một đôi tờ bản thảo, cùng một mẩu giấy nhỏ hơn mà theo lời anh nói là vừa mới chắp bút xong khúc dạo đầu, hay mở màn cho tiết mục chính. Trong thâm tâm tôi dấy lên chút nghi ngờ rằng đầu óc vị Giáo sư này có điều gì đó không ổn, một mối ngờ càng được củng cố qua cái cách anh ăn nói; dẫu vậy tôi vẫn để mặc anh bắt đầu. Anh đã đọc đoạn ấy như thế này đây:—
Khúc Dạo Đầu.
Ta là gã bữa nọ ba hoa
Chuyện cỗ xe độc mã diệu kỳ.
Muốn nghe chuyện khác nữa đi?
—Buồn cười, nhỉ? Làm ta cười ngất,—
Khiêm nhường quá, ta đây thành thật,—
Cười như thể muốn rách cả ruột,—
Gã chẳng ưng tài gã hay sao?—
—Thiên hạ cứ xì xào:—“Hay gớm;
Làm một lần, khó đặng lần hai.”
Chớ vội tin nồi đã cạn mỡ;
Bếp còn đầy mỡ béo ngon lành.
Một nước đổ tuyệt vời khôn xiết,—
Đưa xúc xắc ta lắc ván nữa;—
Biết sẽ thử, và tin ắt thắng;
Nào phóng tiếp cho trúng lần hai!
Tới đây tôi thấy cần phải can thiệp.—Giáo sư này,—tôi nói,—anh say khướt rồi. Lối hành văn trong cái mà anh gọi là “Khúc Dạo Đầu” cho thấy nó được viết ra trong cơn kích động thần kinh. Khẩu khí của anh thì nhịu cả lại. Anh đã nhắc đi nhắc lại đúng y một câu tới ba lần liền, rằng tôi là người bạn chân chính duy nhất trên đời này để anh dốc cạn bầu tâm sự. Người anh sặc sụa mùi rượu nồng nặc.—Tôi vừa dứt lời liền nín lặng; vẻ mặt đầy âu yếm nhưng cũng hết sức cương quyết.
Hai giọt lệ to tròn ngưng đọng dưới bờ mi vị Giáo sư,—tuân theo đúng quy luật vạn vật hấp dẫn từng được tán tụng trong đoạn văn sáo rỗng nực cười nọ: “Chính quy luật ấy đã nặn nên giọt lệ,” câu chữ mà tờ “Edinburgh Review” từng đem ra để dập tắt chàng George Gordon trẻ tuổi khi anh chàng này dại dột muốn làm mình nổi bật.
Một trong hai giọt lệ lấp ló nơi mép mi cho đến khi mất đà thăng bằng,—trượt xuống một đoạn ngắn rồi chững lại chờ giọt sau bồi tiếp,—lại phồng to lên,—lăn thêm một quãng ngắn nữa,—dừng lại,—rồi trườn tiếp,—và cuối cùng rơi tõm mu bàn tay vị Giáo sư. Anh giơ tay lên cho tôi nhìn, rồi ngước đôi mắt ngấn lệ lên chạm vào mắt tôi.
Tôi chẳng thể nào cầm lòng nổi,—hễ thấy ai khóc trước mặt là tôi lại mềm lòng ngay,—thế là tôi ôm chầm lấy anh, bảo anh quả là một lão bạn già đáng mến, rồi ân cần hỏi han xem anh có chuyện gì mà người ngợm lại nồng nặc mùi rượu đến thế.
Đổ cái đèn cồn,—anh nói,—và cồn bắn tung tóe vào chân. Té ra là vậy.—Nhưng rốt cuộc anh đã làm gì mà đầu óc lại ra nông nỗi ấy?—liệu có phải anh đã buông thả quá đà? Có chuyện gì xảy ra cơ chứ?—Thế rồi sự thật mới vỡ lở: anh vừa dùng thuốc mê chloroform để nhổ răng, thứ thuốc đã đẩy anh vào một trạng thái vô cùng kỳ quặc, chính là lúc anh viết nên “Khúc Dạo Đầu” kể trên, và hiển nhiên là đến giờ anh vẫn còn đương chịu tác động của nó.
Tôi đón lấy tập bản thảo từ tay anh và đọc tiếp những dòng thơ anh mới đọc dở cho tôi nghe, trong khi anh tranh thủ chợp mắt bù lại cho hai ba đêm mất ngủ bằng mọi cách có thể.