Bậc Thầy Bên Bàn Ăn

Lượt đọc: 125 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4

❊ ❊ ❊

[Tôi vô cùng vừa ý với chốn trọ của mình, đến nỗi có ý định sẽ còn ở lại đây thêm nhiều năm nữa. Lẽ dĩ nhiên tôi sẽ có vô số câu chuyện phiếm để thuật lại, và ắt hẳn chúng phải mang những sắc thái cùng đề tài muôn hình muôn vẻ. Những cuộc đàm đạo ấy cũng hệt như bữa điểm tâm vậy — khi thì như bánh mì nướng nhúng sữa ngậy mềm, lúc lại khô khốc như mẩu lương khô. Các bạn cứ việc đón nhận theo lẽ tự nhiên. Làm sao tôi có thể chiều lòng hết thảy những bức thư gửi về thế này? Thư số 1: đòi hỏi tư tưởng sâu sắc, nghiêm túc. Thư số 2 (lá thư sực nặc mùi xì gà dỏm): đòi phải thêm nhiều chuyện tiếu lâm, muốn tôi kể lại một "chuyện hay" mà chính tay anh ta đã chép gửi cho. (Tôi đồ rằng hai chữ cái viết tắt trước chữ "chuyện" là chỉ một vị Tiến sĩ Thần học nào đó đã kể câu chuyện này). Thư số 3 (nét chữ phụ nữ) — đòi nhiều thơ hơn. Thư số 4: muốn thứ gì đó hữu ích cho người thực tế. (Có lẽ gã này phát âm chữ "thực tế" bằng cái giọng đặc sệt vẻ bận rộn). Thư số 5 (viền mạ vàng, thơm nức mũi) — đòi "thêm nhiều tình cảm," "những nỗi niềm thổn thức của con tim." —

Hỡi những người bạn thân mến, tôi chẳng thể làm gì khác hơn ngoài việc thuật lại đôi điều ngẫu hứng thốt ra bên bàn điểm tâm. Tính chất của chúng phụ thuộc vào nhiều nỗi tình cờ — phần lớn là do đối tượng cụ thể mà tôi hướng tới trong bàn ăn. Dịp này, những lời lẽ tiếp theo đây cốt dành cho anh sinh viên thần học và cô giáo làng; dẫu rằng những kẻ khác, tôi chẳng buồn nhắc tên, cũng thấy cần phải chen ngang vào câu chuyện với chút ít nhã nhặn thừa thãi. Đó là một trong những đặc quyền của một kẻ hay chuyện như tôi; và dĩ nhiên, nếu tôi không nói cho toàn thể bàn ăn nghe, thì tôi cũng chẳng mong mỏi mọi độc giả của tờ nguyệt san này đều thấy hứng thú với mớ ghi chép ấy. Dẫu vậy, tôi nghĩ vẫn có vài người thích cái mạch văn này — thậm chí chuộng nó hơn giọng điệu hoạt bát thông thường — những chàng trai nghiêm túc và những thiếu nữ nói chung, đang ở vào cái khoảng đời hoa mộng tươi thắm từ — tuổi cho đến — trọn vẹn.

Một đặc quyền khác của việc đàm đạo là được phép trích dẫn sai. — Dĩ nhiên chẳng phải nàng Proserpina thực sự cắt món tóc vàng ấy — mà là thần Iris. (Như sau này tôi đã nói với các bạn) chuyện ấy vốn là phận sự thường lệ của vị nữ thần trước, nhưng Dido đã đối xử với bản thân quá đỗi thất thố, và bà Chúa Chốn Âm Ty thì lại câu nệ lễ nghi. Thế nên nàng Here ngực nở — tức Juno theo tiếng Latin — mới phái Iris xuống thay. Nhưng tôi lấy làm khoái chí vô cùng khi thấy một quý ngài chuyên viết những bài luận đao to búa lớn cho tờ "Hỗn đàm Đại dương" lừng danh lại trích dẫn sai một câu thơ của Campbell mà chẳng có lấy nửa lời tạ tội. Đúng ra phải là: "Hãy đưa tin nhắn ấy về quê hương ta." Liệu ông ta có biết ơn đúng mực vì lời sửa này chăng?]

— Càng nghiên cứu thân xác và tâm trí, ta lại càng nhận ra cả hai đều không phải được cai trị bởi các luật lệ, mà là vận hành đúng theo những quy luật hệt như những gì ta hằng quan sát trong cõi vũ trụ bao la. — Quý vị ngỡ mình thấu suốt chuyện đi đứng — phải thế không nào? Vậy quý vị nghĩ đôi chi dưới được gắn vào thân mình bằng cách nào? Chúng được giữ chặt nhờ hai ổ khớp hình chén (các khoang "hình chén" tức ổ cối), và bám chặt ở đó suốt đời quý vị, thậm chí còn lâu hơn thế. Dù sao thì, quý vị cũng tưởng mình vung chân tới lui với tốc độ do ý chí định đoạt, phải không? — Ngược lại hoàn toàn, chúng đung đưa hệt như những con lắc khác, với một nhịp độ cố định do chiều dài của chính chúng quyết định. Quý vị có thể dùng lực cơ bắp để biến đổi điều này, cũng như ta có thể giữ lấy con lắc đồng hồ mà bắt nó chạy nhanh hay chậm; nhưng bước đi thông thường của quý vị lại được điểm nhịp bởi chính cơ chế điều khiển sự vận hành của hệ thái dương.

[Bạn tôi, vị Giáo sư, đã kể cho tôi tất thảy điều này, dẫn chứng cho tôi các nhà sinh lý học người Đức họ Weber để làm bằng cho những sự thực mà ông bảo chính mình đã nhiều lần kiểm chứng. Tôi bèn mượn về dùng cho mình; một kẻ có thể làm gì hay hơn thế khi có được một người bạn biết nói những điều đáng nhớ?

Vị Giáo sư dường như cho rằng con người và những quyền năng phổ quát của vũ trụ vốn là đối tác làm ăn chung. Ai đó từng bảo rằng người ta đã tốn ngót nửa triệu bạc chỉ để dịch chuyển con tàu Leviathan một đoạn ngắn ngủi như hiện nay. — Ôi dào, — vị Giáo sư thốt lên, — ngần ấy tiền khéo thuê được cả một trận ĐỘNG ĐẤT còn rẻ hơn!]

Hệt như việc ta tìm thấy một quy tắc toán học nằm dưới đáy muôn vàn chuyển động của thân xác, tư tưởng cũng có thể được xem là mang những chu kỳ đều đặn của riêng nó. Ý nghĩ này hay ý nghĩ nọ cứ tuần tự tái hiện theo định kỳ. Dẫu vậy, những gợi ý ngẫu nhiên lại can thiệp sâu vào các chu kỳ này, đến nỗi trong thực tế ta khó lòng nhận biết được chúng. Cứ xem điều này đáng giá đến đâu tùy bạn, nhưng hẳn bạn sẽ đồng tình rằng có những ý nghĩ nhất định không xuất hiện mỗi ngày một lần, cũng chẳng phải mỗi tuần một lần, nhưng khó lòng trôi qua trọn một năm mà không lướt qua tâm trí bạn một đôi phen. Đây là một ý nghĩ thỉnh thoảng lại hiện về theo lối đó. Khi có ai nhắc tới, lập tức người nghe sẽ nở nụ cười đồng tình đầy sốt sắng. Quả đúng vậy; họ thường xuyên bị nó đánh động tâm can.

Bất chợt, một niềm tin chắc nịch lóe lên trong ta rằng mình đã từng ở vào đúng hoàn cảnh y hệt như giây phút hiện tại, một lần hay nhiều lần trước đây.

Ôi trời, đúng thế! — một người trong nhóm cất lời, — ai mà chẳng từng có cảm giác ấy.

Bà chủ nhà chẳng biết ất giáp gì về mấy quan niệm ấy; bà đoán đó chỉ là chuyện tưởng tượng vớ vẩn trong đầu thiên hạ.

Cô giáo làng ngập ngừng bảo rằng cô biết rất rõ cảm giác ấy, và chẳng thích nếm trải nó chút nào; thỉnh thoảng nó khiến cô ngỡ mình là một bóng ma.

Gã trai trẻ người ta hay gọi là John tuyên bố gã rành tẽ chuyện này; hôm nọ gã vừa châm một điếu xì gà cuốn thì bỗng dưng một niềm xác tín ghê gớm ập đến, rằng gã đã làm đúng cái việc y hệt thế này không biết bao nhiêu lần rồi. Tôi quắc mắt nhìn gã, và nét mặt gã lập tức ỉu xìu — phía bên quay về phía tôi; còn nửa mặt bên kia thì tôi chịu, bởi gã có thể nháy mắt và cười cợt bằng một bên mặt mà nửa bên kia chẳng hề hay biết.

— Tôi đã để ý thấy — tôi tiếp lời — những điều sau đây gắn liền với những ấn tượng bất chợt ấy. Thứ nhất, cái hoàn cảnh dường như bản sao của một lần trước đó thường rất đỗi tầm thường — một việc có thể diễn ra cả trăm lần. Thứ hai, ấn tượng ấy thoảng qua rất nhanh, và hiếm khi, thậm chí không bao giờ, có thể nhớ lại được bằng nỗ lực chủ ý, chí ít là sau khi một khoảng thời gian đã trôi qua. Thứ ba, ta thường ngại ghi chép lại hoàn cảnh ấy, và cảm thấy bất lực không thể diễn tả trạng thái tâm trí đó bằng lời. Thứ tư, tôi thường cảm thấy cái hoàn cảnh trùng lặp ấy không chỉ xảy ra một lần trước đây, mà nó rất đỗi thân thuộc, và dường như đã thành thói quen. Sau cùng, tôi cũng từng có những niềm xác tín y như vậy trong các giấc chiêm bao.

Tôi giải thích chuyện đó ra sao ư? — Ồ, có vài cách tôi có thể nêu ra, và quý vị tha hồ chọn lựa. Cách thứ nhất là điều cô gái trẻ vừa ám chỉ; — rằng những tia sáng lóe lên ấy là ký ức đột ngột về một tiền kiếp. Tôi không tin điều đó; bởi tôi nhớ có một anh sinh viên nghèo tôi quen từng kể rằng anh ta có niềm xác tín ấy vào một hôm đang đánh xi giày, và tôi chẳng thể tin nổi anh ta từng sống ở một thế giới khác mà người ta cũng dùng xi hiệu Day & Martin.

Vài người lại nghĩ rằng học thuyết của Bác sĩ Wigan về việc bộ não là một cơ quan kép, với hai bán cầu hoạt động phối hợp như hai con mắt, đã giải thích được điều này. Họ giả định rằng một bán cầu bị khựng lại, và khoảng cách ngắn ngủi giữa tri giác của nửa nhanh nhạy với nửa chậm chạp lại dường như dài ra vô tận, và do đó tri giác thứ hai xuất hiện như một bản sao của một ấn tượng nào đó xưa cũ lắm rồi. Nhưng dẫu cho trung khu tri giác có là kép đi nữa, tôi cũng chẳng thấy có lý do xác đáng nào cho cái sự kéo dài vô tận của thời gian ấy, cũng như chẳng có sự tương đồng nào minh chứng được cho nó. Đối với tôi, dường như có khả năng nhất là sự trùng hợp về hoàn cảnh chỉ mang tính phiến diện, nhưng ta lại ngộ nhận sự tương đồng phiến diện ấy là sự đồng nhất tuyệt đối, hệt như đôi khi ta nhìn nhầm diện mạo của người này ra người khác. Một thoáng sắp đặt của ngoại cảnh tình cờ giống một lần trước đó đến mức ta chấp nhận nó hoàn toàn y hệt, cũng như đôi khi ta cất lời chào một người lạ vì ngỡ đó là bạn mình. Sự tương đồng bề ngoài ấy, có lẽ, bắt nguồn từ chính trạng thái tinh thần lúc bấy giờ cũng nhiều ngang như từ hoàn cảnh bên ngoài.

— Đây lại là một lời nhận xét kỳ lạ khác cứ lặp đi lặp lại. Chính tôi đã nói ra và nghe thấy nó rất nhiều lần, và thỉnh thoảng lại bắt gặp điều tương tự trong sách vở — hình như ở đâu đó trong các tiểu thuyết của Bulwer, và chắc chắn là trong một tác phẩm của ngài Olmsted.

Ký ức, trí tưởng tượng, những cảm xúc và liên tưởng cũ xưa, dễ được đánh thức qua khứu giác hơn hầu hết mọi nẻo đường giác quan khác.

Dĩ nhiên, những mùi hương riêng biệt lay động xúc cảm của mỗi người mỗi khác. — Ồ, phải rồi! Để tôi kể cho quý vị nghe vài mùi của tôi. Mùi phốt pho là một trong số đó. Trong một hai năm thời niên thiếu, tôi từng bập bõm nghịch ngợm hóa học khá nhiều, và độ ấy tôi cũng nuôi những ước vọng cùng mối say mê nho nhỏ như bao kẻ khác, nên mấy thứ này cứ quyện lẫn vào nhau: những làn khói màu da cam của axit nitric, và những mộng tưởng rực rỡ nhưng cũng chóng tàn chẳng kém; mẩu giấy quỳ hóa đỏ, và đôi gò má ửng hồng; — ôi chao!

“Soles occidere et redire possunt,”

(Mặt trời lặn rồi mặt trời lại mọc,)

nhưng chẳng có thứ hóa chất nào làm thắm lại những đóa hồng đã úa tàn của năm một nghìn tám trăm lẻ... — xin hãy xót thương chúng! Nhưng, như tôi đang nói dở, phốt pho châm ngòi cho chuỗi liên tưởng này trong chớp mắt; làn khói phát sáng với mùi cay nồng của nó đẩy tôi vào cõi mộng ảo; nó đến với tôi theo hai tầng ý nghĩa của câu "kéo theo những đám mây vinh hiển." Chỉ có những que diêm Vienna chết tiệt, không mùi phốt pho, là làm cùn mòn đi đôi chút độ nhạy cảm của tôi.

Rồi còn có hoa cúc vạn thọ. Thuở tôi còn bé tí teo, thường được ngồi lọt thỏm giữa hai đầu gối của đôi song thân yêu dấu trên xe, đôi khi chúng tôi băng qua cây cầu để sang thị trấn làng bên và dừng lại trước một ngôi nhà tranh thấp lè tè màu nâu có "mái gãy." Từ trong nhà sẽ bước ra một người tên là Sally, em gái của người thuê nhà ngăm đen, bản thân cô cũng ngăm đen, môi thâm, giọng buồn buồn, và cúi mình bên luống hoa để hái một "bó hoa con," như cô vẫn gọi, tặng cho cậu bé con. Giờ đây Sally nằm nơi nghĩa địa với phiến đá phiến xanh nơi đầu mộ, rêu phong phủ bám, và đã hơi nghiêng đi trong vài năm qua. Ngôi nhà tranh, những luống hoa cảnh, những bó hoa dại, những rặng hành gieo hạt thẳng tắp như đội lính cận vệ — loài rau oai vệ nhất — tất cả đều tan biến, nhưng chỉ một hơi thở của cúc vạn thọ là mang trọn vẹn dĩ vãng ấy quay về.

Có lẽ cỏ bất tử, loài hoa cúc vĩnh cửu ngát hương trên những cánh đồng mùa thu của chúng ta, mang mùi hương gợi nhiều liên tưởng nhất đối với tôi trong số những thứ ru tôi vào mộng mị. Tôi khó lòng tả xiết những ý nghĩ và cảm xúc kỳ lạ ùa đến khi hít hà hương thơm từ những cánh hoa nhợt nhạt, khô xác và xào xạc của nó. Nơi nó phảng phất chút hương liệu của chốn mộ phần, như thể được mang ra từ tâm của một kim tự tháp vĩ đại nào đó, nơi nó từng nằm trên lồng ngực của một Pharaoh ướp xác. Nơi nó cũng có chút gì bất tử trong vị ngọt ngào u uất, thoang thoảng còn vương vấn mãi nơi những cánh hoa vô hồn. Thế nhưng điều đó vẫn chưa cắt nghĩa được vì sao nó lại làm mắt tôi nhòa lệ và đưa tâm trí tôi bay bổng trong niềm hoan lạc tới những bờ hoa bất tử ven Dòng Sông Sự Sống.

— Đáng lẽ tôi đã chẳng nói quá nhiều về những xúc cảm riêng tư này, nếu như tôi không có một nhận xét mà tôi tin là hoàn toàn mới mẻ. Đó là thế này: có thể có một nguyên nhân thể chất cho mối liên hệ kỳ lạ giữa khứu giác và tâm trí. Dây thần kinh khứu giác — theo như bạn tôi, vị Giáo sư, bảo vậy — là dây thần kinh duy nhất kết nối trực tiếp với các bán cầu đại não, những bộ phận mà chúng ta có đầy đủ lý do để tin là nơi thực hiện các tiến trình trí tuệ. Đúng ra mà nói, "dây" thần kinh khứu giác chẳng phải là một dây thần kinh nào cả, ông bảo, mà là một phần của bộ não, liên kết mật thiết với các thùy trước trán. Liệu sự sắp đặt giải phẫu này có phải là cội nguồn của những điều tôi vừa kể hay không, tôi sẽ không võ đoán, nhưng nó đủ kỳ lạ để đáng nhớ. Hãy thử đối chiếu vị giác, như một nguồn tạo ấn tượng gợi nhớ, với khứu giác mà xem. Giáo sư đoan chắc với tôi rằng quý vị sẽ thấy dây thần kinh vị giác không có kết nối trực tiếp với phần não chính, mà chỉ nối với phần nối dài của tủy sống.

[Quý ông lớn tuổi ngồi đối diện, tôi nghĩ, chẳng mấy bận tâm đến giả thuyết này của tôi. Nhưng trong lúc tôi thao thao bất tuyệt về khứu giác, ông cứ cựa quậy trên ghế, rồi lát sau cũng rút ra được một chiếc khăn tay chấm hoa lớn màu đỏ. Kế đó ông nghiêng người sang bên kia, và sau muôn vàn trầy trật cuối cùng cũng lôi ra được một chiếc hộp đựng thuốc hít to tròn. Tôi nhìn ông mở nắp và lần tìm nhúm thuốc quen thuộc. Thuốc hít đen ẩm, với một hạt đậu Tonka nằm bên trong. Tôi làm cử chỉ tay mà bất kỳ ai dùng thứ bụi quý giá ấy đều hiểu, và chẳng mấy chốc não bộ của tôi cũng hưởng ứng theo chất kích thích đã lâu không dùng tới — Hỡi những chàng trai thời ấy, — nay đã là các ông bố thực thụ và có thể là những ông ông ngoại tương lai, — vài người trong các bạn đầu đã nhẵn thín như bóng bi-a, — vài người tóc hoa râm lốm đốm, kẻ lại bạc phơ điểm vài sợi đen, — các bạn có còn nhớ, khi thiu thiu ngủ trên trang sách này, những buổi tàn tiệc tại quán Ba Anh Em khi chiếc hộp thuốc hít kẻ ca-rô kiểu Scotland chuyền tay nhau, và thứ thuốc Lundy-Foot khô khốc cù vào trung khu cảm giác ngây ngất của chúng ta? Ấy là lúc chai Chambertin hay Clos Vougeot được mang ra, ngủ say sưa trong chiếc nôi rơm. Và một người trong số các bạn, — bạn có nhớ anh ấy luôn đòi thả một mẩu đá vào ly rượu Burgundy, rồi ngồi gõ leng keng vào thành ly mỏng manh như bong bóng, bảo rằng anh đang lắng nghe tiếng chuông bò như thuở nào, khi đàn bò thở phì phò trở về nhà lúc hoàng hôn từ đồng cỏ việt quất, nơi mái nhà xưa cách xa ngàn dặm về hướng mặt trời lặn?]

Khốn khổ thân tôi! Những giai điệu và khúc ca của vần thơ chưa từng viết cứ rạo rực chảy qua tâm hồn khi tôi mở một chạn tủ trong ngôi nhà cổ nơi tôi chào đời! Trên những kệ tủ ấy từng chất những bó kinh giới ngọt, ngải đắng, oải hương, bạc hà và bạc hà mèo; nơi những trái táo được ủ cho đến khi hạt của chúng đen nhánh, cái thời điểm hạnh phúc mà những chiếc răng sữa nhỏ xíu sắc nhọn luôn chực chờ tợp lấy trước; nơi những quả đào nằm trong bóng tối, ngẫm nghĩ về ánh nắng chúng đã đánh mất, cho đến khi thơm ngát như hơi thở thiên thần, tựa lòng các bậc thánh nhân mơ về cõi trời giữa cơn hoạn nạn. Dư vị ngát hương của hai mươi mùa hè đã khuất vẫn còn vương vấn mãi nơi những góc tối tăm ấy.

— Tôi có nhớ câu thơ của Byron về việc "chạm vào sợi dây điện" chăng? — Hẳn nhiên là nhớ chứ. Đôi khi tôi nghĩ rằng cái manh mối khuấy động cỗ máy liên tưởng tự động càng nhỏ bé bao nhiêu, nó lại càng dễ làm ta xúc động bấy nhiêu. Còn gì có thể tầm thường hơn câu chuyện xưa về việc mở cuốn Shakspeare khổ lớn từng nằm trong một dinh thự cổ kính ở nước Anh và bắt gặp những mẩu vụn bánh ngọt Giáng sinh kẹp giữa những trang sách, bị giam giữ trong đó có lẽ đã cả trăm năm? Và kìa! Khi người ta nhìn vào những di vật tội nghiệp ấy của một thế hệ đã qua, cả vũ trụ biến đổi trong chớp mắt; vua George Đệ Nhị già nua lại quay về, vị Pitt cha đang bước lên nắm quyền, Tướng Wolfe là một chàng trai trẻ đầy triển vọng, bên kia eo biển người ta đang dùng ngựa hoang phanh thây ngài Damiens, và bên kia bờ Đại Tây Dương thổ dân da đỏ đang vung rìu bổ xuống đầu những chàng Hiram, Jonathan và Jonas tại Pháo đài William Henry; tất cả những người đã khuất nằm dưới lớp bụi bặm bấy lâu nay — cho đến tận bà đầu bếp cánh tay hộ pháp đã làm ra chiếc bánh — đều sống lại; hành tinh mở ra hàng trăm vòng xoắn sáng lòa của nó, và hiện tượng tuế sai được vẽ lại trên mặt đồng hồ của thiên đường! Và tất thảy những điều ấy chỉ nhờ một mẩu vỏ bánh nướng!

— Làm ơn cho tôi xin đĩa bánh nướng kia với, — gã trai trẻ khiêu khích mà tôi đã nhiều lần nhắc tên cất lời. Gã nhìn chiếc bánh một thoáng, rồi đưa tay lên dụi mắt như thể xúc động lắm. — Tôi đang nghĩ, — gã nói lí nhí —

— Sao cơ? Cái gì đấy? — bà chủ nhà hỏi.

— Tôi đang nghĩ — gã nói — ai là vua nước Anh khi cái bánh nướng cổ lỗ sĩ này được nướng ra, — và nghĩ đến việc ông ấy hẳn đã chết từ đời nào khiến tôi thấy xót xa quá.

[Bà chủ nhà của chúng tôi là một người đứng đắn, nghèo khó, và dĩ nhiên là một góa phụ; đó là lẽ tất nhiên. Bà từng kể cho tôi nghe câu chuyện đời mình; tựa như một hạt ngô đã bị nghiền nát và rây sạch lại cố định danh bản thân bằng một câu chuyện kể riêng biệt. Nào là chuyện dạm ngõ rồi cưới xin, — bước khởi đầu cuộc sống, — những nỗi thất vọng, — những đứa con bà đã chôn cất, — cuộc vật lộn với số phận, — sự tước đoạt dần dần của cuộc đời, thoạt đầu là những xa xỉ phẩm nhỏ nhoi, rồi đến những tiện nghi tối thiểu, — tinh thần suy sụp, — tính nết đổi thay của người mà bà từng nương tựa, — và cuối cùng là cái chết ập đến buông bức màn đen tối giữa bà và mọi niềm hy vọng trần gian.

Tôi chẳng bao giờ cười nhạo bà chủ nhà sau khi nghe bà kể câu chuyện của mình, mà tôi thường khóc, — không phải những giọt nước mắt lộp độp chảy tràn qua mái hiên sang đất nhà hàng xóm, thứ nước nhỏ giọt của thứ tình cảm làm màu, mà là những giọt nước mắt âm thầm len lỏi qua các mạch dẫn cho đến khi chạm tới những bể chứa nằm quanh quẩn con tim; những giọt lệ mà ta khóc thầm bên trong với nét mặt không hề đổi khác; — những giọt lệ như thế tôi đã thường nhỏ vì bà khi lũ quỷ sứ nơi Hỏa ngục nhà trọ giằng xé linh hồn bà bằng những chiếc kìm nung đỏ.]

Này chàng trai trẻ, — tôi nói, — miếng bánh ngọt cậu nói bằng giọng bỡn cợt kia chẳng cũ kỹ đâu, nhưng lòng lịch thiệp đối với những người lao tâm khổ tứ phục vụ ta, nhất là khi họ thuộc phái yếu, thì đã có từ xa xưa lắm rồi, và vẫn rất đáng để gìn giữ. Tôi xin phép khuyến cáo cậu lời dặn dò sau đây, như một kim chỉ nam, mỗi khi cậu đối đãi với một phụ nữ, một nghệ sĩ, hay một thi sĩ — nếu cậu giao thiệp với một chủ bút hay một chính khách thì lời khuyên này quả là thừa thãi. Tôi trích nó từ mặt sau của một trong những món đồ chơi nhỏ của Pháp chứa các hình nhân bằng bìa cứng chuyển động nhờ một dòng cát mịn chảy nhỏ giọt; Benjamin Franklin sẽ dịch hộ cậu câu này: "Quoiqu’elle soit très solidement montée, il faut ne pas brutaliser la machine." (Dẫu máy móc được lắp ráp vô cùng chắc chắn, cũng chớ nên mạnh tay thô bạo). — Làm ơn chuyển cho tôi đĩa bánh nướng, nếu cậu không phiền.

[Tôi đã ăn nhiều hơn mức tốt cho mình — chừng một góc 85 độ của chiếc bánh, tôi đồ là thế — và hậu quả là bị khó tiêu. Trong lúc quằn quại vì đau bụng, tôi đã viết mấy bài thơ buồn thảm não nề, cùng một tiểu luận thần học nhìn nhận cuộc sáng thế bằng con mắt hết sức u sầu. Khi đỡ hơn, tôi bèn dán nhãn tất cả chúng là "Vỏ bánh nướng," rồi cất đi làm bù nhìn rơm và lời cảnh báo nghiêm trang. Tôi có một số cuốn sách trên giá mà tôi rất muốn dán lên chúng cái nhãn tương tự; nhưng vì trên trang bìa của chúng có những cái tên lẫy lừng — vài vị trong số đó là Tiến sĩ Thần học — nên làm thế thì chẳng tiện.]

— Bạn tôi, vị Giáo sư mà tôi đã đôi lần nhắc tới, hôm qua có bảo với tôi rằng có kẻ đã thóa mạ ông trên vài tờ báo chuyên ngành. Tôi bảo với ông rằng tôi chẳng nghi ngờ gì việc ông đáng bị như thế; rằng tôi hy vọng thỉnh thoảng ông cứ chuốc lấy chút ít lời thóa mạ, và sẽ còn như thế trong nhiều năm tới; rằng chẳng ai có thể làm gì để giúp đồng loại khôn ngoan hơn hay tốt đẹp hơn mà lại không phải chịu đòn thóa mạ; đặc biệt là người đời ghét cay ghét đắng việc những lỗi lầm nho nhỏ của họ bị đem ra làm trò cười, và có lẽ ông đã làm một điều tương tự như thế. — Giáo sư mỉm cười. — Này nhé, tôi bảo, hãy nghe điều tôi sắp nói đây. Chẳng bao năm nữa đâu là anh sẽ bước tới cái giai đoạn của cuộc đời mà con người ta, chí ít là đa số những người cầm bút và diễn thuyết, chẳng làm gì ngoài việc ban phát lời khen ngợi. Con người, cũng như đào và lê, trở nên ngọt ngào một thời gian ngắn trước khi bắt đầu thối rữa. Tôi chẳng biết đó là gì, — liệu đó là sự biến đổi tự phát về tâm trí hay thể xác, hay đó là trải nghiệm thấu đáo về sự vô ơn của thói ngay thẳng trong phê bình, — nhưng có một thực tế là hầu hết các nhà văn, trừ những kẻ cay cú và thất bại, đều chán ngấy việc bới lông tìm vết vào khoảng thời gian họ bắt đầu già đi. Nói chung, tôi sẽ chẳng trả giá cao cho những lời tốt đẹp của một nhà phê bình, nếu bản thân ông ta là một tác giả đã ngoài năm mươi tuổi. Ở tuổi ba mươi, tất cả chúng ta đều cố khắc tên mình bằng những chữ thật lớn lên bức tường của ngôi nhà trần thế này; hai mươi năm sau, ta hoặc đã khắc xong, hoặc đã gập con dao gấp lại. Khi ấy ta sẵn lòng giúp đỡ kẻ khác, và ít bận tâm đến việc cản trở ai, bởi chẳng còn cùi chỏ của ai huých vào lối ta đi nữa. Thế nên tôi mừng vì anh vẫn còn chút nhuệ khí; vài năm nữa thôi anh sẽ ngọt như đường phèn cho mà xem.

— Vài tác động làm mềm tính của tuổi tác đã khiến tôi hết sức kinh ngạc qua những gì tôi nghe thấy hoặc chứng kiến ở đây và nơi khác. Tôi vừa mới nói về quá trình hóa ngọt mà các tác giả phải trải qua. Quý vị có biết rằng trong bước chuyển dần từ độ chín muồi sang sự bất lực, những tính cách cay nghiệt nhất đôi khi cũng có một giai đoạn mà họ trở nên dịu dàng và bình thản như con trẻ? Tôi từng nghe người ta nói, dẫu chẳng thể đứng ra bảo chứng cho sự thực, rằng vị tù trưởng lừng danh Lochiel từng được đung đưa trong nôi như một đứa bé lúc về già. Một ông lão, cả đời gắn liền với những nghiên cứu kinh viện khắt khe nhất, lại thích được nghe đọc đi đọc lại những câu chuyện đồng thoại con trẻ. Một người từng thấy Công tước Wellington trong những năm cuối đời đã miêu tả ông có diện mạo và phong thái hết sức hiền từ. Tôi nhớ có một người mang dáng vẻ nghiêm nghị và kiêu hãnh khác thường, nhưng lại trở nên đôn hậu và dễ gần một cách đáng kinh ngạc trong chặng đường cuối của cuộc đời.

Và điều đó dẫn tôi đến nhận định rằng con người thường làm tôi liên tưởng đến những trái lê trong cách chúng đi đến độ chín. Có những người chín ở tuổi đôi mươi, như giống lê Jargonelle hình người, và phải tận dụng tối đa, bởi thời của họ qua đi rất nhanh. Có những người đạt đến độ hoàn hảo muộn màng, như các giống lê mùa thu, và họ bền bỉ hơn thứ quả mùa hè. Và có những người, hệt như giống lê Winter-Nelis, cứ cứng nhắc và chẳng màng chào đón ai cho đến khi mọi thứ khác đã qua mùa, rồi mới khoác lên mình sắc thắm và hương thơm rất lâu sau khi sương giá cùng tuyết lạnh đã tàn phá các vườn cây. Hãy coi chừng những lời phê bình vội vã; thứ quả sần sùi và chát xít mà quý vị chê bai có thể là một trái lê mùa thu hay mùa đông, và thứ mà quý vị nhặt được dưới cùng một cành cây ấy vào tháng Tám có thể chỉ là những quả rụng sâu đục mà thôi. Milton là một trái Saint-Germain được ghép với giống Early-Catherine ửng hồng. Còn Chaucer già nua đượm đà, mọng nước, tràn đầy sức sống, ngát hương với lớp vỏ màu nâu xám là một trái Easter-Beurré; những mầm nụ của một mùa hè mới đang đâm chồi khi ông chín rộ.

— Chẳng có năng lực nào tôi thèm muốn bằng — anh sinh viên thần học nói — khả năng nhìn ra những nét tương đồng và đưa ra những so sánh. Tôi không hiểu làm thế nào mà một số trí tuệ lại liên tục ghép nối những ý nghĩ hay sự vật dường như chẳng mảy may liên quan đến nhau, cho đến khi bất chợt chúng được đặt dưới một luồng sáng nhất định, và ta phải kinh ngạc tự hỏi sao mình không thấy từ trước rằng chúng giống nhau như hai giọt nước. Đối với tôi, dường như đó là một ân tứ màu nhiệm.

[Anh ta là một chàng trai khá dễ thương, và tôi nghĩ anh có sự lĩnh hội các phẩm chất trí tuệ bậc cao đáng nể so với lứa tuổi và sự đào tạo của mình. Thỉnh thoảng tôi lại thử đầu óc anh ta như các bà nội trợ thử trứng, — khẽ lắc nhẹ về mặt trí tuệ rồi đưa lên soi trước ánh sáng, có thể nói như vậy, để xem nó có mầm sống bên trong chăng, dù là hiện hữu hay tiềm tàng, hay chỉ chứa toàn thứ lòng trắng vô hồn.]

Cậu gọi đó là màu nhiệm ư, — tôi đáp, — hất cái phần nhô ra trên mặt tôi lên, e rằng có hơi đanh đá một chút. — Hai người cùng dạo bước bên bờ đại dương trùng điệp sóng vỗ, một người cầm chiếc cốc thiếc nhỏ có thể múc lên một chén nước biển bất cứ khi nào anh ta muốn, còn người kia chẳng có gì ngoài đôi bàn tay, vốn khó lòng giữ nổi nước, — thế mà cậu lại gọi chiếc cốc thiếc là một báu vật màu nhiệm! Chính đại dương mới là điều màu nhiệm, hỡi vị tông đồ thơ dại của tôi! Chẳng có gì rõ ràng hơn việc vạn vật đều nằm trong vạn vật, và tùy theo độ sâu sắc cùng tầm rộng mở của bản thể tinh thần, ta sẽ thấy cái nhiều trong cái một và cái một trong cái nhiều. Ngài Isaac có suy nghĩ về điều mình nói chăng khi ông phát biểu về đại dương, — chuyện đứa trẻ và những viên sỏi ấy, cậu biết đấy? Có phải ông có ý nói nhẹ về một viên sỏi chăng? Về một khối cầu đặc đã đứng gác trên khoang không gian của nó trước cả khi tảng đá tạo nên các kim tự tháp kịp đông cứng lại, và đã canh giữ nơi đó cho đến tận bây giờ! Một thực thể thấu suốt mọi dòng năng lượng chạy dọc địa cầu; gắn kết bằng những sợi tơ vô hình với vành đai Thổ Tinh và thắt lưng Lạp Hộ! Một thực thể mà từ việc chiêm nghiệm nó, một tổng lãnh thiên thần có thể suy ra toàn bộ cõi vũ trụ vô cơ như một hệ quả tất yếu đơn giản nhất! Một ngai vàng của Đấng Tối Cao ngự khắp muôn nơi, Đấng đã dẫn lối cho từng nguyên tử của nó kể từ khi chuỗi tràng hạt thiên đường được xâu bằng những vì sao kết chuỗi!

Thế nên, — trở lại với chuyến dạo bước bên đại dương của chúng ta, — nếu tất thảy những gì thơ ca từng mơ ước, tất thảy những gì cơn điên loạn từng gầm rú, tất thảy những gì chất gây nghiện mê man từng dồn đuổi qua bộ não con người, hay niềm đam mê kìm nén từng ấp ủ trong mộng tưởng của nữ nhi, — nếu những giấc mơ nơi giảng đường, tu viện và trường nội trú, — nếu mọi cảm xúc con người biết thở dài, mỉm cười, nguyền rủa, thét gào, hay than vãn, gom góp lại muôn vàn hình tượng của chúng, những thứ ùa đến theo từng nhịp tim hối hả, — thì thiên sử thi ôm trọn tất cả chúng, dẫu các con chữ có phủ kín hoàng đạo, cũng chỉ là một chén nước múc ra từ đại dương vô tận của những sự tương đồng và ẩn dụ đang cuộn sóng khắp cõi càn khôn.

[Anh sinh viên thần học đã tự làm rạng danh mình qua cái cách anh tiếp nhận điều này. Anh không nuốt chửng nó ngay, cũng chẳng hề gạt bỏ; mà anh đớp lấy nó như con cá chó đớp mồi, rồi tha về cái hang của mình (tận tầng bốn) để nghiền ngẫm lúc rảnh rỗi.]

— Đây là một nhận xét khác dành riêng cho sự thụ giáo của anh ta. — Có một khuynh hướng tự nhiên ở nhiều người là hay ghép các tính từ lại thành bộ ba, như tôi từng nghe người ta gọi, — chẳng hạn: Chàng là người đáng kính, nhã nhặn, và quả cảm; nàng là người duyên dáng, dễ mến, và tiết hạnh. Tiến sĩ Johnson nổi tiếng về điều này; tôi nghĩ chính Bulwer từng nói rằng bạn có thể tách một bài viết trên tờ "Kẻ lang thang" thành ba bài tiểu luận riêng biệt. Nhiều nhà văn của chúng ta cũng bộc lộ khuynh hướng tương tự, — đặc biệt là người bạn Giáo sư của tôi. Vài người nghĩ đó là sự bắt chước Johnson một cách khiêm nhường, — số khác lại cho rằng chỉ cốt lấy cái âm hưởng trang trọng mà thôi. Tôi không nghĩ họ đã chạm tới đáy của vấn đề. Tôi ngờ rằng đó là một nỗ lực bản năng và vô thức của tâm trí nhằm trình bày một ý nghĩ hay hình ảnh với đủ ba chiều kích vốn thuộc về mọi vật thể rắn, — một sự thao diễn ý niệm trong vô thức như thể nó có chiều dài, chiều rộng và chiều dày. Nói ra điều này thì dễ hơn chứng minh nhiều, và tranh cãi về nó cũng dễ hơn bác bỏ nhiều. Nhưng hãy nhớ lấy điều này: ta càng quan sát và nghiên cứu, ta càng thấy phạm vi của các nguyên lý tự động và bản năng mở rộng ra trong thể xác, tâm trí và đạo đức, còn giới hạn của chuyển động ý thức tự quyết thì ngày một thu hẹp lại.

— Tôi thường thấy các nghệ sĩ dương cầm và ca sĩ làm những cử chỉ kỳ quặc bên nhạc cụ hay tập nhạc phổ đến nỗi tôi muốn bật cười vào mặt họ. "Những người bạn của chúng ta học lỏm đâu ra cái điệu bộ ngây ngất mỹ miều ấy thế nhỉ?" tôi tự nhủ. Rồi tôi lại nhớ đến Phu nhân trong vở "Hôn nhân Hợp thời," và tự tiêu khiển với ý nghĩ rằng sự làm bộ làm tịch ở thời Hogarth cũng chẳng khác gì thời của chúng ta. Nhưng rồi một ngày nọ, tôi mua một con chim yến hót và treo lồng nó bên cửa sổ. Chẳng bao lâu sau, nó thấy quen nhà và bắt đầu cất lên những giai điệu nho nhỏ; và quả nhiên, nó cũng uốn éo lượn lờ, với tất cả những cái rũ cánh, vươn mình cùng cái nghiêng đầu lả lơi mà tôi từng cười nhạo. Và giờ đây tôi muốn hỏi, ai đã dạy cho nó tất thảy những điều ấy? — và qua nó dạy cho tôi biết rằng cái đầu ngu ngốc không phải là cái đầu đang lắc lư sang hai bên, cúi chào và gật gù theo điệu nhạc, mà chính là cái đầu khác đang buông lời phán xét nông cạn và tự mãn về một sinh linh được nhào nặn từ chất đất mịn màng hơn cái khung xương đang đội chính cái đầu ấy trên đôi vai mình?

— Quý vị có muốn một hình ảnh về ý chí con người, hay nguyên lý tự quyết, khi so sánh với những giới hạn bất di bất dịch đã an bài của nó chăng? Một giọt nước bị cầm tù trong khối pha lê; quý vị có thể thấy một vật như thế trong bất kỳ bộ sưu tập khoáng vật nào. Một hạt chất lỏng bé nhỏ nằm trong lăng kính pha lê của vũ trụ rắn rỏi!

— Làm suy yếu các bổn phận đạo đức ư? — Không, chẳng phải làm suy yếu, mà là định nghĩa chúng. Khi tôi giảng bài thuyết giáo mà hôm nọ tôi nhắc tới, tôi sẽ phải đặt ra vài nguyên tắc chưa được công nhận đầy đủ trong mấy cuốn sách giáo khoa của quý vị.

Tôi sẽ phải bắt đầu bằng một khúc dạo đầu hết sức đáng gờm. Hôm nọ có lẽ quý vị đã thấy một bài báo trên một tờ tạp chí, trong đó có một ông Bác sĩ già nào đó thản nhiên bảo rằng các bệnh nhân thường hay là những kẻ ngu ngốc và hèn nhát. Nhưng rất nhiều con chiên của các mục sư không chỉ là những kẻ ngu ngốc và hèn nhát, mà còn là những kẻ dối trá nữa.

[Cả bàn ăn rúng động dữ dội. — Người phụ nữ xương xẩu trong bộ váy lụa bom-ba-din xỉn màu đột ngột rời đi. Một cử chỉ tán thành — như cách người ta hay nói ở Viện Dân biểu — từ phía gã trai trẻ mang tên John. Hàm dưới của quý-ông-lớn-tuổi-đối-diện trễ xuống — (lực hấp dẫn bắt đầu thắng thế rồi đấy). Bà chủ nhà quay sang Benjamin Franklin, đanh giọng: — Đi học ngay đi con, ngoan nào! Cô giáo làng tò mò, — liếc nhanh về phía anh sinh viên thần học. Anh sinh viên thần học hơi đỏ mặt, khẽ rụt vai lại, như thể một lời nói dối tày đình — hay một sự thật — vừa giáng thẳng vào trán anh. Bản thân tôi vẫn bình thản.]

— Quý vị biết đấy, tôi sẽ chẳng buông một lời như thế nếu không có những kẻ bảo chứng khá vững chắc để tựa vào, phòng khi uy tín của tôi bị nghi ngờ. Benjamin Franklin, cháu chạy lên lầu (bởi dĩ nhiên B.F. chưa đi học ngay) và mang xuống cho ta một cuốn sách nhỏ ở góc trên bên trái của dãy kệ bên tay phải được không?

[Hãy ngắm nhìn cuốn sách khổ 32 bé nhỏ quý giá với gáy có gân đen, chữ in rõ nét, giấy da bê. "Desiderii Erasmi Colloquia. Amstelodami. Typis Ludovici Elzevirii. 1650." Vài cái tên được viết trên trang nhan đề. Nổi bật nhất là cái tên này: Gul. Cookeson E. Coll. Omn. Anim. 1725. Oxon.

— Hỡi William Cookeson, thuộc Trường All-Souls, Oxford, — người thuở ấy cũng viết như tôi đang viết lúc này, — nay đã nằm dưới lớp bụi đất nơi tôi rồi cũng sẽ nằm, — phải chăng dòng chữ này là tất cả những gì còn lại của ông để trần gian tưởng nhớ? Ít nhất thì tên ông lại được người sống xướng lên một lần nữa; — điều đó có làm ông vui lòng chăng? Ông sẽ cùng tôi chia sẻ hớp nước bất tử nho nhỏ này, — một tuần, một tháng, hay một năm, — dẫu là bao lâu đi nữa, — rồi chúng ta sẽ cùng nhau bước vào văn khố trang nghiêm của Thư viện Vô danh nơi Miền Lãng quên!]

— Nếu quý vị nghĩ tôi dùng từ ngữ hơi nặng nề, tôi sẽ phải đọc cho quý vị nghe một đoạn trong cuốn sách của học giả sắc sảo và hóm hỉnh này — đại văn hào Erasmus, người đã "đẻ ra quả trứng Cải cách mà Luther đã ấp nở." Ồ, quý vị chưa từng đọc thiên Naufragium, hay "Đắm thuyền," của ông bao giờ ư? Dĩ nhiên là chưa rồi; bởi nếu đã đọc, tôi chẳng nghĩ quý vị lại cho tôi cái vinh dự — hay sự chê trách — về tính nguyên bản tuyệt đối trong lời nói ấy của tôi đâu. Rằng con người ta hèn nhát khi đối diện với tương lai mai hậu, ông đã minh họa bằng những trò hề quái đản của nhiều kẻ trên con tàu đắm; rằng họ ngu ngốc, bằng việc họ cầu nguyện với biển cả, và hứa hẹn với những mẩu gỗ lấy từ cây thánh giá thật, cùng đủ thứ chuyện vô lý tương tự; rằng họ vừa ngu ngốc, hèn nhát, lại dối trá cùng một lúc, qua câu chuyện này đây: Tôi sẽ diễn giải nôm na sang tiếng Anh cho quý vị nghe. — "Tôi không khỏi bật cười khi nghe một gã gào tướng lên, cốt để người ta chắc chắn nghe thấy, một lời hứa với Thánh Christopher thành Paris — bức tượng khổng lồ trong ngôi giáo đường lớn nơi đó — rằng gã sẽ dâng cho ngài một cây nến sáp to bằng chính người gã. 'Liệu hồn mà hứa đấy!' một người quen đứng gần huých cùi chỏ vào gã bảo; 'anh có bán tống bán tháo hết đồ đạc đi cũng chẳng trả nổi đâu.' 'Ngậm mồm lại, đồ lừa!' gã kia đáp, — nhưng nói khẽ thôi, kẻo Thánh Christopher nghe thấy, — 'mày tưởng tao nói thật đấy à? Hễ tao đặt được chân lên đất ráo, đố mà bắt tao dâng cho ngài dẫu chỉ một mẩu nến mỡ bò!'"

Bởi thế cho nên, khi nhớ rằng những kẻ từng ăn to nói lớn nhất về chủ đề vĩ đại mà chúng ta đang bàn luận không nhất thiết là những người thông tuệ, quả cảm và chân thật, mà trái lại, thường thiếu thốn một, hai, hoặc tất cả những phẩm chất mà các từ ngữ ấy hàm chứa, tôi đoán chắc sẽ tìm thấy không ít giáo lý đang thịnh hành nơi các học phái mà tôi buộc lòng phải gọi là ngu xuẩn, hèn nhát và giả trá.

— Thế ra ông thóa mạ đức tin của người khác, thưa ngài, mà lại chẳng chịu cho chúng tôi biết tín điều của chính ông! — anh sinh viên thần học nói, mặt đỏ bừng lên với một nhuệ khí khiến tôi càng thêm quý mến anh.

— Tôi có một tín điều chứ, — tôi đáp; — chẳng có tín điều nào tốt hơn, và cũng chẳng có tín điều nào ngắn hơn. Nó được gói gọn trong hai chữ, — hai chữ đầu tiên của Kinh Lạy Cha. Và khi nói những lời ấy, tôi thực lòng tin tưởng. Và khi tôi so sánh ý chí con người với một giọt nước trong khối pha lê, và bảo rằng tôi muốn định nghĩa các bổn phận đạo đức chứ không làm suy yếu chúng, ấy là điều tôi muốn biểu đạt: rằng cái năng lực tự quyết trôi chảy của con người là một tác nhân bị giới hạn hết sức ngặt nghèo trong cõi vũ trụ. Những mặt phẳng chính của khối rắn bao bọc nó, dĩ nhiên, là thể tạng, giáo dục, và hoàn cảnh. Thể tạng có thể triệt tiêu năng lực của ý chí về con số không, như ở vài kẻ thiểu năng; và từ điểm số không này, cái thang bậc nhích dần lên từng nấc nhỏ. Giáo dục chỉ đứng sau tạo hóa. Thử tưởng tượng tất thảy những đứa trẻ sinh ra trong năm nay tại Boston và Timbuctoo đổi chỗ cho nhau mà xem! Hoàn cảnh ít tác động hơn, nhưng lời cầu nguyện của Agur: "Xin chớ cho con nghèo khổ, cũng đừng cho con giàu sang" là có lý do xác đáng cả. Nếu có bất kỳ sự tiến bộ nào trong nền thần học hiện đại, thì đó chính là việc bước ra khỏi vùng đất của những khái niệm trừu tượng thuần túy để tính đến những lực lượng tác động hàng ngày này. Câu hỏi thần học lớn lao hiện đang dâng trào và thổn thức trong tâm trí những người theo Kitô giáo là thế này: —

Thôi, tôi sẽ không bàn về những chuyện này lúc này. Lời tôi nói có thể bị truyền ra ngoài, và bạn bè tôi sẽ đau lòng khi thấy tôi phải gánh chịu những lời lẽ thất lễ mang tính thóa mạ cá nhân. Hơn nữa, một kẻ trọ tầm thường thì có quyền hành gì mà lại bàn về những chuyện như thế nơi bàn điểm tâm? Cứ để hắn chơi chữ đi. Quả thực, hắn được nuôi dưỡng giữa các giáo phụ Kitô giáo, và học bảng chữ cái từ một cuốn "Công đồng Trent" khổ bốn. Hắn cũng từng nghe hàng ngàn bài giảng thần học của các học giả thuộc nhiều giáo phái khác nhau; và thật chẳng vẻ vang gì cho các bậc thầy ấy nếu đến giờ phút này hắn vẫn chưa đủ tư cách để bày tỏ một ý kiến về các vấn đề thần học.

Tôi thừa biết có vài người trong số quý vị thà thấy tôi trồng cây chuối còn hơn là dùng cái đầu ấy cho bất kỳ mục đích suy tưởng nào. Chẳng phải bạn tôi, vị Giáo sư, mỗi tuần nhận được ít nhất hai lá thư thỉnh cầu ông làm... — dựa trên một trò nghịch ngợm thời trai trẻ nào đó của ông, thứ chắc hẳn đã cho phép đám đông những kẻ săn chữ ký thông thái được quyền gọi ông là một anh hề đó sao?

— Thôi nào, tôi chẳng thể gay gắt với quý vị chỉ vì quý vị muốn cười, và tôi cũng rất thích chọc cười quý vị mỗi khi có thể. Nhưng xin hãy lưu ý điều này: nếu khiếu hài hước chỉ là một khía cạnh của một bản tính dễ rung cảm, thì điều đó rất tốt; nhưng nếu đó là tất cả những gì có trong một con người, thì thà anh ta làm một con khỉ cho xong, để chí ít còn đứng đầu trong cái nghề của mình. Tiếng cười và giọt nước mắt được sinh ra để xoay vần những bánh xe của cùng một cỗ máy cảm xúc; cái này chạy bằng sức gió, còn cái kia bằng sức nước; chỉ có thế thôi. Tôi thường nghe Giáo sư nói về chứng cuồng loạn như một minh họa tài tình nhất của Tự nhiên về khả năng chuyển hóa lẫn nhau giữa hai trạng thái mà các hành vi này là biểu hiện; Nhưng quý vị có thể thấy điều đó mỗi ngày ở trẻ thơ; và nếu muốn nghẹn ngào với những giọt lệ kìm nén trước cảnh tượng chuyển giao ấy khi nó xuất hiện ở những năm tháng xế chiều, hãy đi xem ông Blake diễn vai Jesse Rural.

Thật là một điều vô cùng nguy hiểm cho một văn nhân khi buông thả theo niềm say mê sự khôi hài. Người đời cười với anh ta chừng nào anh ta còn làm họ vui; nhưng hễ anh ta cố làm ra vẻ nghiêm túc, họ vẫn cứ phải cười, và thế là họ cười vào mũi anh ta. Tuy nhiên, còn có một lý do sâu xa hơn cho điều này so với những gì thoạt nhìn thấy. Quý vị có biết rằng quý vị luôn cảm thấy mình có chút bề trên trước bất kỳ kẻ nào làm quý vị bật cười, dẫu bằng cách làm trò hề hay làm thơ chăng? Quý vị có nhận ra rằng mình có một cảm giác ban ơn đầy thú vị, khi quý vị hạ mình đến mức cho phép anh ta nhào lộn, theo nghĩa đen hay nghĩa bóng văn chương, cho quý vị thưởng lãm như bậc đế vương? Giờ đây, nếu một người chỉ được phép đứng trên bục cao, hay một khán đài nâng cao, mà nhìn xuống người láng giềng đang trổ tài phục vụ mình, ồ, thế thì tuyệt vời! — màn trình diễn hạng nhất! — cùng đủ thứ mỹ từ khác. Nhưng nếu bất thình lình người biểu diễn yêu cầu quý ngài bước xuống sàn, còn anh ta bước lên bục và bắt đầu nói vọng xuống, — à, điều đó đâu có nằm trong chương trình!

Tôi chưa từng quên những gì đã xảy ra khi Sydney Smith — người mà ai nấy đều biết là một đấng trượng phu vô cùng sáng suốt, và là một quý ông đến từng chân tơ kẽ tóc — dám thuyết một bài giảng về Bổn phận của Giới Vương quyền. Tờ "Điểm báo Hàng quý," "hung tợn và cay nghiệt làm sao," đã giáng xuống đầu ông bằng cái giọng khinh miệt nhất, coi ông là "kẻ pha trò tiếu lâm," một "tay ăn chực thượng thặng," theo chính một cụm từ của ông; chế giễu ông, lăng mạ ông, như cách mà chỉ có một kẻ bợ đỡ chốn cung đình, lẩn trốn sau bức màn ẩn danh, mới đủ đê tiện để làm với một người có địa vị và thiên tài như ông, hay thậm chí với bất kỳ một người đứng đắn nào. — Nếu tôi đưa ra lời khuyên cho một chàng trai trẻ có tài, với một trí tuệ đa diện, tôi sẽ bảo anh ta bằng mọi giá hãy giấu sự hóm hỉnh của mình về phía sau cho đến khi đã tạo dựng được danh tiếng bằng những phẩm chất vững chắc hơn. Và đối với một diễn viên cũng vậy: trước tiên hãy đóng Hamlet, rồi sau đó đóng Bob Logic nếu thích; nhưng đừng nghĩ, như người ta vẫn bảo về Liston tội nghiệp, rằng công chúng sẽ sẵn lòng thừa nhận anh có thể làm được điều gì vĩ đại với thanh đoản kiếm của Macbeth sau khi đã múa may với chiếc ô của Paul Pry. Quý vị có biết chăng, đa số người đời nhìn nhận tất cả những ai đòi hỏi sự chú ý của họ — chí ít là trong một thời gian — như những kẻ ăn mày và những mối phiền toái? Họ luôn cố thoái thác một cách rẻ mạt nhất có thể; và thứ rẻ mạt nhất trong tất cả những thứ họ có thể ban cho một văn nhân — xin thứ lỗi cho lời bông đùa tuyệt vọng này! — chính là cái cùi chỏ khôi hài. Điều đó rất tốt trong chừng mực của nó, nhưng chẳng làm thỏa mãn ai, và khiến không ít người nổi giận, như tôi từng nói với quý vị trong một dịp trước đây.

— Ồ, thực sự là không! — Tôi chẳng hề xấu hổ khi thỉnh thoảng chọc cười quý vị. Tôi nghĩ mình có thể đọc cho quý vị nghe vài thứ tôi cất trong bàn viết mà có lẽ sẽ làm quý vị mỉm cười. Có thể tôi sẽ đọc nó vào một ngày nào đó, nếu quý vị kiên nhẫn với tôi khi tôi đa cảm và trầm tư; chứ không phải lúc này. Sự lố bịch có vị trí riêng của nó trong vũ trụ; nó không phải là một phát minh của con người, mà là một trong những ý niệm của Thượng đế, được minh họa qua những trò đùa nghịch của mèo con và khỉ vượn từ rất lâu trước Aristophanes hay Shakspeare. Thật kỳ lạ làm sao khi chúng ta luôn coi sự trang nghiêm cùng sự vắng bóng của mọi niềm bất ngờ vui tươi và những cuộc đối đáp sắc sảo là điều cốt yếu đối với ý niệm về cuộc sống mai hậu của những người mà ta đã tước đoạt đi một nửa năng lực rồi gọi họ là những bậc diễm phúc! Không ít kẻ, ngay trong cõi đời này, dường như đang chuẩn bị cho sự vĩnh hằng không nụ cười mà họ mong đợi, bằng cách xua đuổi mọi niềm hân hoan khỏi trái tim và mọi nét tươi vui khỏi khuôn mặt. Tôi không hiếm khi bắt gặp một kẻ như thế trên đường phố, một người có học thức và trí tuệ, nhưng lại ném cho tôi (và tất cả những ai ông ta đi ngang qua) một ánh nhìn chào hỏi lạnh lẽo và tăm tối đến mức — tựa như ông ta là một viên phán quan của Thiên đình, giáng trần để "định tội" mỗi người quen ông ta gặp — khiến tôi đôi khi hắt hơi ngay tại chỗ, và về nhà với một trận cảm lạnh dữ dội, bắt đầu từ chính giây phút ấy. Tôi chẳng nghi ngờ gì việc ông ta sẽ chặt phăng đuôi con mèo con của mình, nếu bắt gặp nó đang đùa nghịch với cái đuôi ấy. Xin hãy nói cho tôi biết, ai đã dạy nó chơi đùa với cái đuôi của mình?

Không, không! — hãy cho tôi một cơ hội để trò chuyện với quý vị, những bạn trọ của tôi, và quý vị không cần phải e sợ rằng tôi sẽ có chút đắn đo nào trong việc giúp quý vị giải khuây, nếu tôi có thể làm được điều đó, cũng như sẻ chia vài suy nghĩ nghiêm túc, và có lẽ cả những mộng tưởng đượm buồn của tôi. Tôi không biết có điều gì trong văn học Anh hay bất kỳ nền văn học nào khác đáng ngưỡng mộ hơn nhận định ấy của Ngài Thomas Browne: "Mỗi người chỉ thực sự sống, chừng nào anh ta còn hành động theo bản tính của mình, hay bằng cách nào đó phát huy trọn vẹn những năng lực của bản thân."

Tôi nhận thấy điều trọng đại trên cõi đời này không hẳn là ta đang đứng ở đâu, mà là ta đang tiến về hướng nào: Để cập bến thiên đường, ta phải giương buồm khi thì xuôi gió lúc lại ngược gió, — nhưng ta phải căng buồm mà đi, chứ không thể trôi giạt, hay buông neo nằm một chỗ. Có một điều hết sức đau lòng trong những tình bạn xưa cũ, đối với bất kỳ tâm hồn nào thực sự đang tiến bước. Đó là: người ta không thể không dùng những người bạn thuở thiếu thời như người thủy thủ dùng dây tiêu để đo tốc độ con tàu. Cứ chốc chốc ta lại thả một người bạn học cũ qua đuôi tàu với một sợi dây tư tưởng buộc vào anh ta, rồi nhìn — tôi e là với một thứ lòng trắc ẩn đầy thỏa thuê và đạo mạo — xem sợi dây tuôn đi với tốc độ nào, trong khi anh ta nằm đó dập dềnh lên xuống, tội nghiệp thay! còn chúng ta thì đang lao vút đi với bọt sóng trắng xóa và ánh lấp lánh nơi mũi tàu; — vòm ngực gợn sóng của sự thịnh vượng và tiến bộ, với một nhành kim cương cài trên đó! Nhưng đây chỉ là khía cạnh ủy mị của vấn đề; bởi ta buộc phải lớn lên, dẫu cho ta có lớn vượt khỏi tất cả những gì ta hằng yêu dấu.

Xin đừng hiểu lầm phép ẩn dụ thả dây tiêu ấy, tôi tha thiết van nài. Đó chỉ là một cách nói khéo léo rằng ta không thể tránh khỏi việc đo đạc tốc độ vận động của mình qua những người mà ta từng có thói quen so sánh bản thân với họ từ lâu; và một khi họ đã dậm chân tại chỗ, ta có thể tính toán vị trí của mình từ họ với độ chính xác đến nhức nhối. Ta thấy rõ mình từng là ai khi họ còn ngang hàng với ta, và có thể cân đong sự cách biệt giữa quá khứ ấy với bất kỳ điều gì ta cảm thấy mình đang là lúc này. Dĩ nhiên đôi khi ta có thể lầm lẫn. Nếu đổi hình ảnh so sánh sau cùng của chúng ta thành hình ảnh hết sức cũ kỹ và quen thuộc về một đoàn tàu rời cảng và cùng nhau giương buồm đến một vùng đất xa xôi, ta có thể rút ra điều ta mong muốn. Kìa một bạn đồng hành của chúng ta; — những dải cờ đuôi nheo của nàng đã bị xé rách tả tơi trước khi nàng kịp ra tới biển khơi, rồi dần dà những cánh buồm của nàng bị gió thổi bạt khỏi dây chằng hết chiếc này đến chiếc khác, sóng biển quét qua boong, và khi màn đêm buông xuống, chúng tôi bỏ lại nàng như một xác tàu hoang phế, trong khi chúng tôi lướt đi dưới kim tự tháp buồm căng của mình. Nhưng kìa! Đến lúc rạng đông nàng vẫn còn trong tầm mắt, — thậm chí có thể đang vượt lên trước chúng tôi. Một dòng hải lưu ngầm sâu thẳm nào đó đã đẩy nàng tiến bước, mạnh mẽ nhưng lặng lẽ, — phải, mạnh mẽ hơn những cơn gió ồn ào đang thổi phồng buồm chúng tôi căng tròn như đôi má của các thiên thần hoan ca. Và khi cuối cùng chiếc tàu kéo hơi nước đen ngòm với những cánh tay trơ xương, thứ sớm muộn gì cũng hiện ra từ màn sương để dắt tất cả chúng tôi đi, móc lấy nàng và phì phò rên rỉ kéo nàng đi, ấy là tới bến cảng nơi mọi xác tàu đều được sửa sang lại, và là nơi, than ôi! chúng tôi, ngạo nghễ trong niềm kiêu hãnh của mình, có thể chẳng bao giờ tới được.

Thế nên quý vị sẽ không nghĩ rằng tôi có ý nói nhẹ về những tình bạn cũ, chỉ vì ta không thể không lập nên những phép so sánh giữa bản thân hiện tại và quá khứ nhờ sự trợ giúp của những người từng là những gì ta từng là, nhưng nay không còn là những gì ta đang là. Chẳng có gì đánh động tâm can người ta hơn, trong cuộc đua đường đời, bằng việc chứng kiến biết bao kẻ bỏ cuộc ngay ở nửa đầu chặng đua. "Ngày lễ Tốt nghiệp" luôn gợi tôi nhớ đến vạch xuất phát của cuộc đua "Derby," khi những chú ngựa ba tuổi thuần chủng tuyệt đẹp của mùa giải được đưa ra thử sức. Ngày hôm ấy là vạch xuất phát, và cuộc đời là trường đua. Đây, chúng ta đang ở Cambridge, và một lớp học vừa mới "tốt nghiệp." Harry tội nghiệp! Lẽ ra cậu ấy cũng có mặt ở đó, nhưng cậu đã phải chịu phạt bỏ cuộc; hãy bước ra bãi cỏ phía sau nhà thờ này; à! nó đây rồi: —

“Hunc lapidem posuerunt

Socii mœrentes.”

(Phiến đá này được dựng nên bởi

Những người bạn đau buồn.)

Nhưng đây mới là lúc xuất phát, và họ đang ở đây, — những bộ lông bóng bẩy như lụa, và bờm mượt mà như thể được chải chuốt bằng thứ nước thơm thượng hảo hạng. Vài chú ngựa non cừ khôi nhất được cho phi nước kiệu vòng quanh, mỗi con vài phút, để phô diễn những sải chân. Vị quý ông lớn tuổi kia đang khóc vì lẽ gì thế? Và bà cụ bên cạnh ông, cùng ba cô con gái, sao tất cả đều ôm mặt? Ồ, đó là chú ngựa non của họ vừa mới được dẫn lên sân khấu. Họ thực sự nghĩ rằng đôi chân khẳng khiu mỏng mảnh kia có thể làm nên trò trống gì trong một cuộc đua quét giải khốc liệt đến thế sắp diễn ra trong bốn mươi năm tới ư? Ôi, cái khả năng thấu thị khủng khiếp này lại ập đến với vài người trong chúng ta khi ta bắt đầu nhìn đời qua những chiếc vòng bạc của vòng cung lão hóa!

Mười năm trôi qua. Khúc quanh đầu tiên của cuộc đua. Một vài con đã gục ngã; hai hay ba con đã phóng trệch đường đua. Vài con vượt lên trước đám đông hỗn độn. Cassock, một chú ngựa non màu đen, dường như đang dẫn đầu đoàn; những chú ngựa đen ấy thường chiếm ưu thế xuất phát trước những con khác, tôi để ý thấy thế, trong một phần tư chặng đầu. Meteor đã phải ghìm cương dừng lại.

Hai mươi năm. Khúc quanh thứ hai đã vượt qua. Cassock đã rớt khỏi tốp đầu, và Judex, một con ngựa màu xám sắt, đang vươn lên dẫn trước. Nhưng nhìn kìa! Chúng đã thưa thớt đi biết bao! Ngã gục thẳng cẳng, — năm, — sáu, — bao nhiêu con cả thảy? Chúng nằm im lìm quá đỗi! Chúng sẽ chẳng gượng dậy nổi trong cuộc đua này nữa đâu, hãy tin chắc là thế! Và số còn lại, quả là một cảnh "rớt lại đằng đuôi" thảm hại! Bất kỳ ai cũng có thể thấy ai sắp sửa giành chiến thắng, — có lẽ vậy.

Ba mươi năm. Khúc quanh thứ ba đã vượt qua. Dives, con ngựa màu hồng sắc sảo do gã mặc áo gi-lê vàng cưỡi, bắt đầu tăng tốc nhanh chóng; đang dần trở thành con ngựa được nhiều người đặt cược nhất. Nhưng ai là kẻ kia, kẻ đã kéo dài sải chân ngay từ đầu, và giờ đây đang bám sát ngay phía trước? Quý vị không nhớ chú ngựa non màu nâu trầm lặng Asteroid, với đốm sao trên trán đó sao? Chính nó đấy; nó thuộc cái giống bền sức; hãy coi chừng nó! Chú "ngựa non" màu đen, như chúng tôi vẫn thường gọi, nay đã tụt lại phía sau, ung dung chạy nước kiệu nhẹ nhàng. Lại có một con người ta từng gọi là Ngựa Cái Nhỏ, vì cái vẻ yểu điệu thục nữ của nó; đang bám sát tốp đầu đấy, quý vị thấy không; chớ có coi thường Ngựa Cái Nhỏ, chàng trai của tôi!

Bốn mươi năm. Thêm nhiều kẻ bỏ cuộc, — nhưng thứ hạng vẫn gần như trước.

Năm mươi năm. Cuộc đua kết thúc. Tất cả những ai còn lại trên đường đua đều đang chầm chậm đi bộ về đích; chẳng còn ai chạy nữa. Ai đang dẫn đầu? Dẫn đầu ư? Cái gì cơ! Khi mà cột mốc đích đến lại là một phiến đá trắng hay xám nhô lên từ đám cỏ xanh mướt nơi chẳng còn trò gian lận của nài ngựa hay sự gắng gượng để giành giật chiến thắng nữa! Chà, thế gian ghi lại thứ hạng của họ trong cuốn sổ cá cược của nó; nhưng hãy tin chắc rằng những điều ấy chẳng mấy quan trọng, miễn là họ đã chạy hết sức bình sinh!

— Chẳng phải ban nãy tôi đã nói với quý vị rằng vũ trụ đang bơi trong một đại dương của những sự tương đồng và ẩn dụ đó sao? Tôi sẽ không trích dẫn Cowley, hay Burns, hoặc Wordsworth lúc này, để cho quý vị thấy những tư tưởng nào đã được gợi lên trong họ bởi những vật thể tự nhiên giản dị nhất, chẳng hạn như một bông hoa hay một chiếc lá; nhưng tôi sẽ đọc cho quý vị nghe vài dòng thơ, nếu quý vị không phản đối, được gợi cảm hứng từ việc ngắm nhìn mặt cắt của một trong những vỏ ốc nhiều ngăn mang cái tên Ốc Anh Vũ. Chúng ta chẳng cần bận tâm về sự phân biệt giữa loài này với Ốc Anh Vũ Vỏ Giấy, tức loài Argonauta của người xưa. Cái tên áp dụng cho cả hai cho thấy mỗi loài từ lâu đã được ví như một con tàu, như quý vị có thể thấy rõ hơn trong Từ điển Webster, hoặc cuốn "Bách khoa toàn thư" mà ông dẫn chiếu. Nếu quý vị xem qua Luận văn Bridgewater của Roget, quý vị sẽ tìm thấy hình vẽ một trong những chiếc vỏ này, cùng mặt cắt của nó. Mặt cắt ấy sẽ cho quý vị thấy chuỗi các ngăn mở rộng dần mà sinh vật cư trú trong vỏ đã lần lượt sinh sống, chiếc vỏ được xây theo hình xoắn ốc ngày càng rộng mở. Quý vị không tìm thấy bài học nào trong đó sao?

ỐC ANH VŨ

Đây con thuyền ngọc bích, thi nhân từng ví von,

Lướt trên cõi trùng khơi rực rỡ chẳng bóng tròn, —

Cánh buồm nâu quả cảm

Dang đôi cánh thắm hồng đón gió hè êm ả

Giữa những vịnh mê hồn vọng khúc hát tiên nga,

Nơi rạn san hô trơ đáy sỏi,

Mỹ nhân ngư buốt giá hong mái tóc buông dài.

Lớp màng sống mong manh thôi giương buồm đón gió;

Đắm chìm rồi, con thuyền ngọc ngàn xưa!

Từng ngăn ốc quanh co,

Nơi mảnh đời mộng ảo tối tăm từng trú ngụ,

Khi kẻ ngụ cư gầy gò đẽo gọt chiếc vỏ lớn dần lên,

Nay phơi bày trước mắt, —

Vòm trần ngũ sắc toác toang, hầm tối không mặt trời mở toang!

Năm lại qua năm chứng kiến nỗi nhọc nhằn thầm lặng

Dệt nên những vòng xoắn sáng ngời rực rỡ;

Cứ mỗi vòng xoắn nở nang,

Nó lại từ bỏ chốn nương thân năm cũ để dọn sang nhà mới,

Khẽ khàng lách qua vòm cửa lấp lánh sáng ngời,

Bịt kín ô cửa cũ không dùng nữa,

Rồi ngả lưng nơi mái ấm vừa tìm, chẳng còn đoái hoài chốn xưa.

Đội ơn thông điệp cõi trời mi đã mang lại cho ta,

Đứa con của đại dương phiêu bạt,

Bị ruồng bỏ khỏi lòng mẹ xót xa!

Từ đôi môi đã chết của mi vang lên thanh âm trong trẻo

Hơn tiếng tù và kết hoa của thần Triton từng thổi thuở nào!

Trong khi tiếng vang ấy còn văng vẳng bên tai ta,

Từ sâu thẳm hang cùng tâm tưởng, ta nghe một giọng hát cất lời: —

Hãy xây cho mình những dinh thự nguy nga hơn, hỡi linh hồn ta,

Khi năm tháng vần xoay vội vã trôi qua!

Hãy rời bỏ quá khứ mái vòm thấp bé!

Để mỗi ngôi đền mới dựng nên, tráng lệ hơn ngôi đền trước,

Ngăn cách ngươi với trời xanh bằng một mái vòm bát ngát hơn,

Cho đến khi cuối cùng ngươi được tự do thanh thản,

Bỏ lại chiếc vỏ đã chật chội bên bờ biển đời không bao giờ yên nghỉ!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.