[Tôi đồ rằng mình sẽ chẳng còn nhiều dịp để đàm đạo cùng quý bạn nơi đây nữa, thành thử trong mỗi cuộc trò chuyện, tôi luôn cố gắng gửi gắm càng nhiều điều càng tốt. Đó là lý do vì sao quý vị sẽ bắt gặp ở đây đôi mẩu chuyện vặt vãnh, kỳ quặc mà tôi hằng muốn kể ra ít nhất một lần, bởi lẽ thường ngày bên bàn ăn sáng, tôi đâu mấy khi có cơ hội giãi bày. Chúng tôi vốn rất đỗi thoải mái và phóng khoáng, quý vị biết đấy; cái gì không thích thì chẳng việc gì phải đọc. Giáo xứ của chúng tôi rộng lớn nhường này, nào ai dám ôm đồm giảng đạo cho khắp các dãy ghế cùng một lúc. Người ta đâu thể lúc nào cũng căng hết sức mình ra mà làm điều hoàn hảo nhất; dẫu một toán lính cứu hỏa vận hành chiếc máy bơm hơi nước, họ cũng chẳng việc gì phải gồng mình suốt cả ngày chỉ để phun nước vọt qua đỉnh cột cờ. Cứ để họ thong thả xịt rửa mấy ô cửa sổ ở tầng dưới đôi chút đã. Vả lại, lúc này chúng ta tranh cãi nhau cũng bằng thừa, như quý vị sẽ sớm nhận ra khi đọc hết bài viết này.]
—Theo trải nghiệm của riêng tôi, việc đi đây đi đó chẳng mấy khi giống với những gì người ta hằng tưởng tượng qua sách vở du ký. Tôi đang nhớ lại những chuyến đi ngày xưa khi còn rong ruỗi khắp trời Âu trong chuyến Đại Du Lịch, nhất là những ngày ở Ý. Ký ức tựa như một chiếc lưới; lúc vớt lên khỏi dòng suối thì thấy cá đầy ăm ắp, nhưng hàng chục dặm nước đã chảy tuột qua mà chẳng đọng lại chút gì. Tôi có thể chứng minh vài sự thật về chuyện đi đường qua một hai mẩu chuyện. Có những nguyên lý buộc phải thừa nhận,—chẳng hạn như:—Kẻ nào phó thác thân mình cho ngựa kéo ắt phải đối phó với quân lừa đảo.—Bữa tối hôm nay bao giờ cũng choán tầm mắt lớn hơn cuộc cách mạng của ngày hôm qua. Một hạt bụi rơi vào mắt tôi còn to tát hơn cả hành tinh vĩ đại nhất do Tiến sĩ Gould phát hiện.—Bất cứ kẻ lữ hành nào cũng là một nhà côn trùng học tự học.—Những câu chuyện đùa xưa cũ chính là phong vũ biểu đo mức độ căng thẳng của trí não; một câu chuyện cười cũ rích kể giữa những người bạn đồng hành bao giờ cũng rôm rả hơn lúc ở nhà,—điều đó chứng tỏ tinh thần họ khi ấy đang ở trạng thái suy giảm chứ chẳng phải tăng cường sinh lực. Hồi đó có một câu chuyện về "dây đai quần", mà cánh chúng tôi thấy buồn cười đến lạ lùng—suốt dọc đường từ Milan tới Venice.—Cælum, non animum,—người ta đổi tiền chứ chẳng đổi nết. Kẻ dở hơi thì ngồi ăn chà là dưới bóng những rặng tuyết tùng xứ Liban cũng hệt như khi ngồi trước đĩa đậu hầm trên phố Beacon.—Những nhóm khách lữ hành thường có một bản năng kỳ quặc là thích "bới lông tìm vết", khơi gợi vết thương lòng của nhau.—Một người có thể ngồi cùng bạn mình dưới chân Đại Kim Tự Tháp, rồi họ lại lôi ra bàn tán cái chuyện từng tranh luận dưới gốc "cây đu lớn", mà quên bẵng đi toàn bộ xứ Ai Cập quanh mình. Khi tôi qua sông Po, cả bọn chúng tôi mải cãi cọ chí chết về việc liệu có hợp lẽ chăng khi một người bảo lập luận của kẻ khác là phi lý; người thì khăng khăng cho rằng đó là một thuật ngữ logic hoàn toàn chính đáng, minh chứng là cụm từ "reductio ad absurdum" (phản chứng quy mâu thuẫn); số còn lại thì xúm vào chỉ trích anh ta là kẻ chuyên bắt nạt người khác trong tranh luận. Chẳng ai trong chúng tôi mảy may bận lòng đến dòng Padus, tức sông Po, "một con sông rộng lớn và cuồn cuộn hơn cả sông Rhone", cũng chẳng đoái hoài gì đến cái thuở Hannibal dẫn đoàn quân Phi châu dữ dằn tới bờ sông này, thuở những thớt voi của ông dìm vòi xuống làn nước vàng đục—nơi chiếc phà con lắc đang đung đưa qua lại cứ mười phút một chuyến!
—Dưới đây là vài hồi ức như thế, với những bài học luân lý được gắn ở đầu, ghép ở đuôi, hoặc ẩn tàng bên trong.
Những xúc cảm mãnh liệt thường không ập thẳng vào mặt ta, mà lại len lỏi từ phía bên sườn; một cảnh tượng hay biến cố trong dáng vẻ mộc mạc đời thường lại thường khiến ta rung động hơn muôn phần so với những gì bày biện lộng lẫy.
“Đây là đại dương hùng vĩ đó ư?—chỉ có ngần này thôi sao?”
nàng Công chúa trong tập thơ Gebir từng thốt lên như vậy. Cơn trào dâng lẽ ra phải tràn ngập tâm hồn tôi giữa Đấu trường La Mã rốt cuộc lại chẳng hề tới. Thế nhưng một ngày nọ, khi tản bộ qua những cánh đồng quanh thành phố, tôi vấp phải một mảnh vỡ của bức tường thành đổ nát, và kìa! Bà Chúa của Thế giới trong chiếc thắt lưng bằng đá của mình—alta mænia Romæ—bỗng sừng sững hiện ra trước mắt, và cái bóng tái tê của nàng khiến má tôi thất sắc như chưa từng thấy trước đó hay mãi về sau này.
Trước kia, mỗi khi xong công việc buổi sáng tại một viện công ích ở Paris để trở về nhà, tôi thường hay ghé vào ngôi nhà thờ cổ kính thân thương St. Etienne du Mont. Nơi ấy có lăng mộ Thánh Genevieve vây quanh bởi nến cháy lung linh và những tấm bảng tạ ơn; có bia đá gắn tường tưởng niệm Jacobus Benignus Winslow; có cây đại phong cầm uy nghi chạm trổ những pho tượng; bục giảng kinh được nâng đỡ trên đôi vai gỗ sồi của một Samson đang còng lưng; và có cả chiếc cầu thang tuyệt mỹ uốn lượn tựa một dải đăng ten. Những điều ấy tôi kể lại bằng ký ức, nhưng tất cả gộp lại cũng chẳng gây ấn tượng sâu đậm bằng dòng chữ khắc trên một phiến đá cẩm thạch nhỏ gắn trên tường. Tấm bia kể về việc ngôi nhà thờ Thánh Stephen này được trùng tu và tôn tạo vào năm 16**, và trong dịp khánh thành, có hai cô gái trong giáo xứ (filles de la paroisse) đã ngã từ trên gác đàn xuống nền đá hoa cùng với một đoạn lan can bị gãy, nhưng nhờ phép màu mà sống sót chẳng hề sứt mẻ. Hai thiếu nữ vô danh, nhưng lại hiện diện sống động khôn cùng trong trí tưởng tượng của tôi, hệt như cái khoảnh khắc họ chao liệng rơi xuống nền gạch với tiếng thét xé toang cả nốt cao nhất của bài thánh ca Te Deum. (Hãy đọc bài viết của Carlyle về Boswell, để xem ông nói về người phụ nữ trẻ khốn khổ mà Johnson chuyện trò trên phố vào một buổi tối). Cả đám đông xưa kia đã biến tan, chỉ còn lại hai cô gái giáo xứ ấy—tan biến như những bộ váy họ từng mặc, như đôi giày từng mang dưới chân, như bánh mì và thịt cá bày bán ngoài chợ vào cái ngày hôm ấy.
Không phải những đại sự lịch sử, mà chính những biến cố cá nhân gợi lên hình ảnh sắc nét, đơn lẻ về một con người trong cơn quằn quại hay vật lộn mới là thứ chạm tới đáy lòng ta sâu sắc nhất. Tôi nhớ cái sân thượng ở Berne, nơi con ngựa bất kham của Theobald Weinzäpfli đã chồm qua bờ tường thành mang theo cả chàng, rồi rơi tọt xuống hơn một trăm bộ nơi thị trấn bên dưới; chàng không chết, nhưng mình mẩy gãy dập tan tành, và từ ngày hôm ấy không còn là chàng thanh niên ngỗ ngược nữa mà trở thành tôi tớ của Chúa. Tôi đã quên sạch những chú gấu trứ danh, cùng mọi thứ khác.—Tôi nhớ con sư tử nhà Percy trên cây cầu bắc qua dòng sông nhỏ ở Alnwick,—con sư tử bằng chì có cái đuôi duỗi thẳng đuột như cán cần bơm,—và vì sao ư? Vì câu chuyện về cậu bé làng nọ nhất quyết trèo lên cưỡi cái đuôi chì vươn ra ngoài mặt nước,—đuôi gãy, cậu rơi tọt xuống dòng nước sâu thẳm bên dưới, và khi được vớt lên thì đã trở thành một kẻ đần độn suốt phần đời còn lại.
Mũi tên muốn xuyên thấu thì phải chuốt thật nhọn, và lưỡi dao máy chém phải vát nghiêng. Một điều gì đó thật con người, thật nhỏ hẹp và cụ thể sẽ đâm thẳng vào cõi cảm thức của ta dễ dàng hơn nhiều so với những biến cố hay thảm họa kinh thiên động địa. Một chiếc đinh nhỏ có thể mở tung ổ khóa mà búa rìu đành chịu bó tay. Tàu “Royal George” chìm nghỉm mang theo toàn bộ thủy thủ đoàn, và thi sĩ Cowper đã viết nên một bài thơ mộc mạc tuyệt vời về thảm kịch ấy; thế nhưng trang giấy in bài thơ đó phẳng phiu, trong khi trang giấy mang những dòng thơ ông khóc bức chân dung của mẹ mình lại phồng rộp vì chan chứa nước mắt.
Kể lại những hồi ức này khiến tôi miên man nghĩ tới những câu chuyện khác cùng loại từng đánh mạnh vào trí tưởng tượng, nhất là khi người ta còn trẻ. Quý vị hẳn còn nhớ đài tưởng niệm ở chợ Devizes dành cho người đàn bà bị trời đánh chết tươi khi lời nói dối còn chưa ráo nơi đầu lưỡi. Tôi chưa từng tận mắt thấy, nhưng sách vở có ghi. Còn đây là chuyện tôi chưa từng nghe ai nhắc tới;—nếu ai trong giới "Hỏi và Đáp" biết được chuyện này, tôi rất mong họ chỉ giáo. Đài tưởng niệm này nằm ở đâu vậy? Dạo ấy tôi đang ngồi trên chiếc xe ngựa bưu chính ở nước Anh thì đi ngang qua một cột đá cẩm thạch tuyệt đẹp (theo như tôi nhớ) với kích thước và vẻ uy nghiêm đáng kể.—Cái gì thế kia?—tôi hỏi.—Đó,—bác xà ích đáp,—là cây cột của đao phủ. Rồi bác kể cho tôi nghe chuyện một kẻ nọ mò đi trộm cừu trong đêm hôm khuya khoắt nhiều năm về trước. Hắn bắt được một con, trói bốn chân nó lại, quàng dây qua cổ mình rồi rảo bước về nhà. Khi trèo qua một hàng rào, sợi dây trượt đi, siết chặt lấy cổ hắn rồi bóp nghẹt. Sáng hôm sau, người ta thấy hắn treo cổ chết lủng lẳng một bên rào, còn con cừu nằm ở bên kia; để ghi nhớ sự việc, vị lãnh chúa của thái ấp đã cho dựng cây cột này làm lời cảnh tỉnh cho tất cả những kẻ mê thịt cừu hơn đức hạnh. Tôi sẽ gửi tặng một bản sao ghi chép này cho bất kỳ ai là người đầu tiên chỉ dẫn chính xác cho tôi về cây cột ấy và địa điểm của nó.
Và việc kể lại những câu chuyện cũ này lại nhắc tôi nhớ rằng mình có đôi điều có thể khiến giới kiến trúc sư cùng một vài người khác quan tâm. Tôi từng trèo lên đỉnh tháp của Nhà thờ chính tòa Strasburg, nơi tôi cho là cao nhất châu Âu. Đó là một ngọn tháp bằng đá chạm lọng, thông thênh đến rợn người, đến nỗi người hướng dẫn phải vòng tay ra sau lưng bạn để giữ cho bạn khỏi ngã. Trèo lên đó quả là một cơn ác mộng giữa ban ngày, và nghĩ lại chuyện mình từng trèo lên đó cũng đủ làm quăn cả năm mươi sáu khớp xương của hai mươi ngón tay ngón chân. Khi tôi đứng trên đỉnh tháp, "chênh vênh mờ mịt giữa cõi thinh không dữ dội", một cơn gió mạnh thổi qua, và tôi cảm nhận rõ ràng ngọn tháp đang đung đưa. Nó lắc lư qua lại tựa hồ một nhánh lúa mạch hay một ngọn cỏ nến mang trên mình chú chim bobolink. Tôi nói điều đó với người hướng dẫn, và ông ta bảo rằng ngọn tháp quả thực có lắc lư qua lại,—tôi nhớ ông ấy bảo biên độ lên tới vài bộ.
Hãy cứ giữ một nhánh tri thức bất kỳ trong mười năm, rồi sẽ có một nhánh tri thức khác giao cắt với nó. Rất lâu sau đó, khi đang lùng tìm một bài báo của Dumeril trong một cuốn tạp chí cũ,—tờ “Magazin Encyclopédique” năm thứ ba (1795),—tôi tình cờ bắt gặp một bài viết ngắn về sự dao động của ngọn tháp Nhà thờ chính tòa Strasburg. Sức một người có thể làm lay chuyển nó đến mức tạo ra gợn sóng trong một chậu nước đặt cách đỉnh tháp gần bảy mươi bộ, còn càng lên cao thì sự rung lắc chẳng khác nào một trận động đất. Tôi từng thấy một trong những ngọn tháp bằng gỗ tồi tàn mà người ta dùng để kết thúc một cách cẩu thả những ngôi nhà thờ bằng đá của chúng ta (cứ ngỡ rằng con mắt xanh biếc không mi của trời cao chẳng thể nhận ra món hàng giả mạo mà ta toan lừa dối ngài) đung đưa như một cọng sậy trước gió, nhưng hiếm ai nghĩ điều đó lại xảy ra với một ngọn tháp bằng đá. Liệu Tượng đài Bunker-Hill có uốn mình trước cơn cuồng phong như một ngọn cỏ hay chăng? Tôi cho là có đấy.
Hẳn quý vị thấy tôi đang nói chuyện một cách tầm phào;—có lẽ chốc nữa chúng ta sẽ bàn đôi chút triết lý;—còn bây giờ hãy để tôi khai thác nốt cái mạch cơ giới nông cạn này.—Tôi còn đôi điều muốn nói về loài cây. Tôi có mang xuống đây một lát cắt của cây độc cần để cho quý vị xem. Cây bị gió quật đổ trong khu rừng (từng thuộc về tôi) vào năm 1852. Vòng gốc tròn mười hai bộ rưỡi, một kích thước khá tươm tất;—lên cao hơn, chỗ tôi lấy lát cắt này, là chín bộ. Đây là một miếng chêm ăn vào tận tâm, có hình dáng chung tựa như một miếng bánh táo trong một gia đình đông con mà chẳng mấy khá giả. Chiều dài chừng mười tám inch. Tôi đã nghiên cứu sự phát triển của cây này qua các vòng gỗ, và thấy thật kỳ thú. Ba trăm bốn mươi hai vòng. Như vậy nó bắt đầu mọc vào khoảng năm 1510. Độ dày của các vòng gỗ cho biết tốc độ sinh trưởng của nó. Trong năm sáu năm đầu, cây lớn chậm,—rồi lớn nhanh vùn vụt suốt hai mươi năm. Gần trước năm 1550, nó bắt đầu lớn rất chậm, và cứ thế duy trì trong khoảng bảy mươi năm. Đến năm 1620, nó trỗi dậy một sức sống mới và lớn nhanh cho tới năm 1714, rồi phần lớn lại lớn chậm cho đến năm 1786, khi nó bừng tỉnh lần nữa và phát triển khá tốt, đều đặn cho tới khoảng mươi mười hai năm trở lại đây, dường như nó bắt đầu trở nên trì trệ.
Hãy nhìn vào đây. Đây là một vài kiếp nhân sinh được đặt đối chiếu với những thời kỳ sinh trưởng tương ứng của cây. Đây là thời của Shakspeare. Cây có đường kính bảy inch khi ông chào đời; và mười inch khi ông nhắm mắt xuôi tay. Khi Milton sinh ra, cây chưa đầy mười inch; và đạt mười bảy inch khi ông qua đời. Tiếp đó là một khoảng dài, và sợi chỉ này đánh dấu cuộc đời của Johnson, trong suốt thời gian đó đường kính cây tăng từ hai mươi hai lên hai mươi chín inch. Còn đây là toàn bộ sự nghiệp của Napoleon;—dường như cái cây chẳng thèm bận tâm đến.
Tôi chưa từng thấy ai nhìn vào lát cắt này mà không khỏi giật mình. Tôi từng thấy nhiều nhà thuyết giáo bằng gỗ,—nhưng chưa từng thấy ai như chứng nhân này. Tấm lịch được tính đếm trên các vòng gỗ của một trong những đại thụ uy nghiêm từng sừng sững khi Chúa Jesus còn tại thế sẽ còn chấn động biết bao, nơi kiếp sống trần thế ngắn ngủi ấy được ghi lại bằng sự vô cảm thản nhiên của sinh vật cỏ cây, vốn coi toàn bộ lịch sử nhân loại chỉ như chuyện ngày hôm qua trong cõi tồn sinh vô tận vô hồi của chính nó!
Tôi còn đôi điều muốn nói về những cây đu. Một người bà con kể với tôi rằng có một cây đu tuyệt mỹ ở Andover, gần Bradford. Tôi có vài kỷ niệm về nơi chốn đầu tiên ấy, cả vui lẫn buồn. [Tôi tự hỏi chiếc đồng hồ Chủng viện cũ kỹ có còn điểm chuông chậm rãi như ngày nào chăng. Bạn cùng phòng của tôi, hồi mới tới, cứ ngỡ đó là tiếng chuông báo tử và điểm tuổi thọ người chết, như lệ thường ở các vùng quê. Cậu ta thề sống thề chết—(con trai các mục sư vốn quá quen thuộc với những lời thánh thiện nên đâm ra dùng chúng một cách bất cẩn)—rằng lũ trẻ con đang chết như rạ, đủ mọi lứa tuổi từ một đến mười hai, và hôm sau trong giờ ra chơi, khi chuông bắt đầu điểm mười một tiếng, cậu ta đã co giò bỏ chạy, nhưng bị bắt lại trước khi chiếc đồng hồ kịp điểm hết hồi chuông.] Dưới chân "ngọn đồi", phía dưới thị trấn, có—hoặc từng có—một cây đu già dáng hình ngay ngắn, nghe đâu từng được đóng đai sắt để bảo vệ khỏi những chiếc rìu tomahawk của thổ dân da đỏ, (Credat Hahnemannus—họa có Hahnemann mới tin), rồi cây đã lớn trùm lên những chiếc đai và vùi sâu chúng vào thân gỗ của mình. Dĩ nhiên, đây không phải là cái cây mà người bà con của tôi muốn nhắc tới.
Ngoài ra, tôi còn nhận được một bức thư rất nhã nhặn từ Norwich, thuộc bang Connecticut, kể về hai cây đu uy nghi sừng sững tại thị trấn đó. Một trăm hai mươi bảy bộ từ đầu cành này sang đầu cành kia! Quý vị thấy thế nào? Và dưới tán cây ấy là những quý cô tao nhã, những người yêu quý và ngợi ca vẻ đẹp của nó! Lại ở ngay tại một thị trấn mang vẻ kiều diễm tuyệt trần, táo bạo, ngút ngàn tựa vùng Alps như Norwich!—Chỉ có điều những người dân đáng mến nơi đây cần phải học cách gọi nó là Norridge, chứ đừng để sự ngẫu nhiên của mặt chữ đánh lừa.
Norwich.
Porchmouth.
Cincinnatah.
Một bức tranh thật đáng buồn cho nền văn minh của chúng ta!
Tôi đã không kể với quý vị về cái cây đại thụ từng ở trang trại Colman cũ, tại Deerfield, đơn giản là vì tôi đã không gặp lại nó nhiều năm rồi, và không muốn quá tin vào ký ức của mình. Nhưng tôi vẫn ghi nhớ nó, thậm chí còn chép lại, như một trong những cái cây có vóc dáng cân đối và đẹp đẽ nhất tôi từng thấy. Tôi vừa nhận được một văn bản có chữ ký của hai công dân ở thị trấn lân cận, được viên trưởng bưu điện cùng một vị ủy viên hội đồng thị trấn chứng thực, và những điều này lại được bảo chứng, củng cố và tuyên thệ bởi một thành viên của cái lớp đại học phi thường mà bạn tôi, ngài Giáo sư, may mắn có chân trong đó; vị này tuy từng là dân biểu Quốc hội, nhưng tôi tin là hoàn toàn đáng tin cậy. Cây có "vòng ôm" mười tám bộ rưỡi, tán xòe rộng hơn một trăm bộ, quả là một tuyệt tác mỹ miều. Tôi hy vọng sẽ có dịp tao ngộ bạn mình dưới những cành cây ấy; nếu chúng tôi không có "tuổi trẻ nơi đầu mũi thuyền", thì ắt sẽ có "niềm hoan lạc nơi bánh lái".
Và vừa mới đây thôi, tôi lại nhận được một bức thư kể về vài cây liễu đồ sộ ở Maine, cùng một lá thư khác về một cây đu ở Wayland, nhưng đã quá muộn để làm bất cứ điều gì ngoài một lời cảm tạ.
[Và điều này khiến tôi phải thưa rằng, tôi đã nhận được rất nhiều thư từ chia sẻ, cả văn xuôi lẫn thơ ca, kể từ khi bắt đầu cho in những ghi chép này. Bức gần đây nhất đến vào chính sáng nay, dưới dạng một bài thơ ngắn gọn, trang nhã gửi từ New Orleans. Tôi không thể công khai bất kỳ bức thư nào trong số đó, dù đôi khi có người thỉnh cầu. Vài bức trong số ấy đã mang lại cho tôi niềm vui to lớn, và khích lệ tôi tin rằng mình có những người bạn mà tôi chưa từng một lần diện kiến. Nếu quý vị thấy thích thú với bất cứ điều gì một người cầm bút viết ra, mà còn ngần ngại không biết có nên thổ lộ với tác giả chăng, thì xin đừng chần chừ; một lời khích lệ nhã nhặn tựa hồ một liều thuốc bổ đối với một kẻ có lẽ đang nghĩ mình làm phiền lòng quý vị, và vì thế tự chuốc lấy nỗi mệt mỏi. Tôi sẽ rù rì hoan hỷ như loài mèo khi nhận được một bức thư chân tình, tử tế với những lời lẽ tốt đẹp dành cho mình.]
—Đôi khi có những người còn rất trẻ gửi bài vở đến và muốn nhờ tôi chuyển tiếp cho các chủ bút; và những bạn trẻ này dường như không phải lúc nào cũng có những nhận thức đúng đắn về chính các vị chủ bút ấy, về công chúng, và về chính bản thân họ. Dưới đây là bức thư tôi từng viết gửi một trong những bạn trẻ như thế, nhưng xét cho cùng, tôi nghĩ tốt nhất là không nên gửi đi. Thật chẳng công bằng khi lại chọn riêng một người để trút những lời khuyên gay gắt đến vậy, trong khi có hàng trăm kẻ khác cũng đang cần đến nó.
Thưa bạn,—Xem chừng bạn có đôi chút, nhưng chẳng nhiều nhặn gì hơn, sự khôn ngoan so với tôi hồi trạc tuổi bạn. Tôi không muốn bị hiểu là nói quá lời, bởi tôi nghĩ, dù chẳng dám lạm bàn về tình trạng hiện tại của mình, thì ở giai đoạn phát triển ấy tôi cũng chẳng phải là một bậc hiền triết Solomon.
Bạn khao khát "chỉ một bước nhảy vọt là bước lên đài danh vọng". Chẳng có gì tầm thường bằng việc ước ao mình trở nên phi thường. Danh tiếng thường tìm đến những kẻ đang mải nghĩ về một điều gì khác,—rất hiếm khi gõ cửa những kẻ tự nhủ với lòng mình rằng: "Nào, bây giờ ta hãy trở thành một nhân vật lẫy lừng!" Cuộc đấu tranh vì danh vọng thuần túy thường kết thúc bằng tai tiếng;—nấc thang ấy rất dễ trèo, nhưng nó lại dẫn thẳng tới chiếc gông bêu đầu, nơi chen chúc những kẻ ngu si không biết giữ mồm giữ miệng và những quân lừa đảo chẳng giấu nổi mánh lừa.
Nếu bạn tự ý thức được mình có thiên tài, hãy làm điều gì đó để chứng minh đi. Ngày nay thiên hạ khá tinh đời trong việc nhận ra phong vị của sự độc đáo đích thực; nếu bạn viết ra được điều gì xuất sắc, các tạp chí và nhật báo sẽ tự tìm đến bạn, hệt như lũ học trò biết rõ nơi nào có táo chín lê thơm. Cứ tạo ra thứ gì thực sự giá trị, ắt một chủ bút sáng suốt sẽ vồ vồ lấy ngay. Đừng tự huyễn hoặc rằng bài viết của bạn bị từ chối chỉ vì tên tuổi bạn chưa ai hay. Chẳng có gì làm một chủ bút hoan hỷ hơn là nhận được một áng văn đáng giá từ một tay bút mới. Các tạp chí hạng nhất bao giờ cũng khan hiếm những bài viết thực sự đặc sắc; bởi lẽ cứ một trăm bài gửi đến thì có tới chín mươi bài chỉ xấp xỉ hoặc nằm dưới mực nước biển; có bài đủ nước nhưng chẳng có ngọn nguồn; có bài đủ ngọn nguồn nhưng lại cạn khô dòng nước; chỉ có hai hoặc ba bài là tuôn trào từ những hồ chứa đầy ăm ắp trên đỉnh ngọn đồi chót vót vốn quá đỗi gian nan để trèo lên kia.
Có thể bạn có thiên tài thật. Dĩ nhiên khả năng ngược lại dễ xảy ra hơn, nhưng điều đó chưa được chứng minh. Nếu bạn thực sự có tài, thế gian cần bạn hơn là bạn cần thế gian. Người đời không chỉ khao khát, mà còn say mê đến cuồng nhiệt từng đốm lửa thiên tài hé lộ giữa chúng ta; chẳng có chú bê đực nào trên đồng cỏ quốc gia biết be be lên một vần thơ mà giữa đám bạn bè nó lại không dám đánh cuộc mười ăn một, chẳng ai thèm bắt, rằng nó chính là thần Osiris đích thực, nguyên bản, không thể nào nhầm lẫn.
Qu’est ce qu’il a fait? Hắn đã làm được gì? Đó chính là thước đo của Napoleon. Bạn đã làm được gì nào? Hãy lật những quân bài ngửa của bạn lên đi, chàng trai! Bạn chẳng việc gì phải bĩu môi hờn dỗi công chúng chỉ vì họ không nhìn nhận bạn theo cái giá hoang tưởng mà bạn tự định cho mình. Hãy làm ra điều đẹp đẽ nhất trong khả năng của bạn rồi kiên nhẫn đợi thời.
Về những câu thơ bạn gửi cho tôi, tôi sẽ không bảo rằng chúng hoàn toàn vô vọng, nhưng tôi cũng chẳng dám khẳng định rằng chúng hứa hẹn điều gì. Tôi không phải là chủ bút, nhưng tôi hiểu tiêu chuẩn của vài vị chủ bút. Bạn chớ nên mong mỏi "chỉ một bước nhảy vọt" là bước vào hàng ngũ của những bậc mà gọi là tiền bối của bạn cũng chẳng phải lời tâng bốc. Chừng nào tờ “Pactolian” trả tiền nhuận bút cho bạn vì một bài thơ,—(tôi có thể cung cấp cho bạn một danh sách những bút danh điệp phụ âm, bắt đầu từ Annie Aureole cho đến Zoë Zenith,)—chừng nào tờ “Rag-bag” đánh cắp bài của bạn sau khi đã cẩn thận cạo sạch tên bạn đi,—chừng nào tờ “Nut-cracker” thấy bạn bõ công cắn vỡ lớp vỏ để xâu lấy hạt nhân từ bài thơ khéo léo nhất của bạn,—thì khi ấy, và chỉ đến khi ấy thôi, bạn mới có thể coi định kiến chống lại bạn, xuất phát từ cái xu hướng thích gieo vần của bạn, là điều đáng đem ra bàn lại, và khi ấy hãy để bạn bè chúng tôi nghe ngóng tin tức từ bạn, nếu bạn thấy điều đó là bõ công. Có thể bạn sẽ nghĩ tôi quá thẳng thừng, thậm chí trách tôi là vô lễ; nhưng xin cam đoan với bạn rằng tôi chưa bằng một nửa sự bộc trực của Tự nhiên, cũng chẳng thô bạo bằng một nửa của Thời gian. Nếu bạn thích sự xóc nảy dằn xóc kéo dài của dư luận hơn là cái chạm tay vỗ về êm ái của tình bằng hữu, thì hãy thử trải nghiệm như một đấng nam nhi. Chỉ xin nhớ cho một điều này,—rằng nếu một giạ khoai tây bị xốc lắc trên một chiếc xe thồ không có lò xo giảm xóc, thì những củ khoai tây nhỏ bao giờ cũng lọt xuống tận đáy cùng.
Kính thư, vân vân và vân vân.
Cứ mỗi khi rơi vào tâm trạng này, tôi lại nghĩ tới những kẻ làm thơ; bởi lẽ đây là hạng người văn chương đòi hỏi khắt khe nhất, nôn nóng nhất, hay tự cân đong đo đếm mình nhất, bồn chồn nhất, hay ca thán nhất và vô lý nhất mà người ta có thể gặp trên đời. Một thanh niên có thói quen làm thơ ư? Thế thì định kiến ban đầu là anh ta thuộc hạng xoàng xĩnh. Bởi vì, bạn thấy đấy, có tới chín mươi phần trăm khả năng là anh ta chỉ viết ra những vần thơ dở tệ. Mà cái thói quen nhai đi nhai lại những vần điệu rỗng tuếch không hồn không nghĩa, cũng giống như việc dùng bất kỳ chất gây nghiện nào khác, vừa là bằng chứng của sự nhu nhược, vừa là tác nhân làm thui chột tinh thần. Một người trẻ chỉ có thể gột rửa định kiến chống lại mình do tật làm thơ mang lại bằng cách thuyết phục chúng ta rằng đó là những vần thơ bõ công viết ra.
Tất cả những điều này nghe có vẻ cay nghiệt và thô ráp, nhưng xin lưu ý, nó không nhằm vào bất kỳ cá nhân cụ thể nào, và dĩ nhiên chẳng ám chỉ độc giả nào của những trang viết này. Tôi sẽ luôn đối đãi với bất kỳ một người trẻ tuổi nào đang bước qua những cơn mưa sao băng rào rạt trút xuống quãng đời thanh xuân ngắn ngủi bằng một sự dịu dàng to lớn. Xin Chúa tha thứ nếu chúng ta buông lời cay nghiệt với những tâm hồn non trẻ chỉ dựa vào những sự thật phũ phàng này, để rồi sớm muộn lại giáng một đòn chí mạng lên môi một nhà thơ hay nữ sĩ mang tâm hồn mỏng manh, người lẽ ra có thể cất tiếng hát ru thế gian vào những cơn mê đắm ngọt ngào, nếu như chúng ta không dập tắt khúc ca ban mai ngay từ những thanh âm thầm thì đầu tiên! Hệt như lòng tôi luôn thổn thức xót thương những kẻ không được yêu thương, tôi cũng đau lòng khôn xiết cho những kẻ kém tài nhưng lại bị đày đọa trong nỗi quằn quại của việc ngộ nhận về giá trị của chính mình. Tôi luôn cố gắng hòa nhã với những trường hợp vô vọng nhất. Dẫu vậy, trải nghiệm của tôi lại chẳng mấy khi đem lại niềm khích lệ.
—X. Y., mười tám tuổi, một gã trai dáng vẻ tầm thường quê mùa, hàm hẹp, bàn tay to bè, trơ xương, lạnh ngắt và đỏ hoe, sau khi bị mấy cô gái trong làng cười nhạo và "nhận quả đắng" bị cự tuyệt hai ba bận, bèn quay sang thở than sầu muộn, gửi gắm tâm hồn và chân lý, tuổi trẻ và sự thật lên các mặt báo. Gã gửi cho tôi mấy chuỗi vần vèo, tất cả đều đáng là bệnh nhân của Dưỡng đường Chỉnh hình, qua đó tôi được đọc đến lần thứ một triệu một trong những sự thật sau đây: hoặc là có điều gì đó về tiếng chuông ngân (chime) thật là siêu phàm (sublime), hoặc điều gì đó về thời gian (time) thật là siêu phàm, hoặc tiếng chuông ngân thì dính dáng tới thời gian, hoặc một vần thơ (rhyme) thì siêu phàm hay dính dáng tới thời gian hoặc tiếng chuông ngân. Gã muốn xin ý kiến của tôi về mớ thơ ấy, cùng lời khuyên cho đường hướng tương lai.
Tôi phải làm gì với gã đây? Nói cho gã toàn bộ sự thật, rồi dúi vào tay gã một tấm vé vào Viện dành cho Kẻ đần độn và Thanh thiếu niên Chậm phát triển chăng? Người ta chẳng nỡ tàn nhẫn,—nhưng lại ghét phải nói dối. Thành thử người ta đành làm giảm nhẹ đi cái sự thật trần trụi xấu xí về thói ngu ngơ tự mãn,—khuyên gã nên học tập các khuôn mẫu chuẩn mực,—rằng làm thơ chỉ nên là một thú vui phụ lúc rảnh rỗi, chớ để ảnh hưởng tới việc cầm cuốc, đường kim mũi chỉ, bàn kê đóng giày hay sổ sách kế toán,—và trên hết là đừng vội vàng đem in những gì mình viết ra. Chẳng có chút tác dụng nào hết. Kẻ làm thơ dở một khi đã nếm mùi chữ in là coi như hết thuốc chữa. Hắn hệt như kẻ từng một lần ra ứng cử Tổng thống. Suốt đời hắn gặm nhấm cái ảo tưởng điên rồ của mình, và ngay cả xương tủy hắn cũng đỏ rực lên vì hơi nóng của sự huyễn hoặc ngu xuẩn. Một trong những khối óc non nớt ấy tựa như một phong pháo thăng thiên Ấn Độ; một khi đã bén lửa thì tốt nhất là tránh xa ra cho đến khi nó nổ xong,—nếu như nó có bao giờ chịu dứt. Tôi còn lưu hai bức thư trong hồ sơ; một bức là mẫu mực của sự bợ đỡ xu nịnh, bức kia là đỉnh cao của sự xấc xược hỗn xược. Lời hồi đáp của tôi cho bức thứ nhất, chứa đựng lời khuyên tốt nhất tôi có thể đưa ra bằng ngôn từ nhã nhặn, đã đẻ ra bức thư thứ hai. Chuyện này cũng có đôi chút nực cười, nhưng thói Kém cỏi u muội thường chẳng phải là loài cá chịu cắn câu tử tế, mà chỉ biết hờn dỗi sau khi bị dính lưỡi. Quý vị có thể coi đây là một chân lý hiếm khi có ngoại lệ: những kẻ đến xin ý kiến của bạn thực chất chỉ thèm khát lời khen ngợi, và sẽ chẳng bao giờ bằng lòng với bất cứ điều gì kém hơn thế.
Lại còn một loại thỉnh cầu khác mà các chủ bút, hoặc những người được cho là có mối liên hệ với họ, thường phải gánh chịu, và điều đó thường đem lại nỗi xót xa cùng khó xử. Người ta đến cầu xin nhân danh một hoàn cảnh túng thiếu nào đó đang mong muốn kiếm sống bằng ngòi bút. Một bản thảo gửi kèm theo bức thư được tha thiết xin cho đăng báo. Nó thường chẳng có gì xuất sắc, nếu không muốn nói là quá đỗi non kém một cách đáng thương. Nếu lời của Rachel là đúng, rằng "tài sản là thước đo của trí tuệ", thì sự nghèo túng chính là bằng chứng cho năng lực hữu hạn—điều mà trên thực tế thường quá đúng, bất chấp đôi ba trường hợp ngoại lệ cao quý hiếm hoi. Thế nhưng một chủ bút là người mang giao kèo với công chúng để cung cấp cho họ những gì tốt nhất mà số tiền họ bỏ ra có thể mua được. Ban phát lòng từ thiện bằng cách cho đăng một bài viết kém cỏi thì chẳng khác nào sự hào phóng của Claude Duval cùng những tên tướng cướp mã thượng khác, những kẻ thương người nghèo đến mức đi cướp của người giàu để lấy phương tiện cứu tế cho họ.
Dù tôi không phải và chưa từng là chủ bút, tôi hiểu đôi chút về những thử thách mà họ phải trải qua. Họ chẳng có cách nào khác ngoài việc phải trui rèn những lớp chai sạn dày cộm tại mọi điểm tiếp xúc với giới tác giả. Công việc của họ không phải là chuyện của lòng trắc ẩn, mà là của lý trí. Họ buộc phải gạt bỏ những tác phẩm không đạt yêu cầu của những kẻ mà họ hằng tha thiết muốn cưu mang, bởi lẽ chấp nhận chúng sẽ là một thứ từ thiện phóng túng vô lối. Người ta đâu thể đốt rụi ngôi nhà của chính mình chỉ để sưởi ấm đôi bàn tay, dẫu đó là bàn tay của những đứa trẻ mồ côi hay những người góa phụ.