Bậc Thầy Bên Bàn Ăn

Lượt đọc: 125 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 7

❊ ❊ ❊

[Bản ghi chép kỳ này đáng chú ý trước hết vì có chứa một tiểu luận của bạn tôi, vị Giáo sư, kèm theo một hoặc hai bài thơ được đính kèm hoặc xen kẽ vào. Tôi mạn phép khuyên các bạn trẻ lúc này hãy tạm bỏ qua phần này mà đọc câu chuyện về chàng trai trẻ đem lòng yêu một thiếu nữ, trải qua bao nỗi truân chuyên suốt chừng chín trang giấy rồi kết thúc bằng một đám cưới êm thắm ở khoảng trang thứ mười; tôi tin chắc rằng tờ tạp chí đăng bài này hẳn sẽ có một câu chuyện như thế, trừ phi nó khác biệt hoàn toàn với mọi ấn phẩm cùng loại. Có lẽ, nếu các bạn trẻ ấy chịu gác số báo này lại và giở ra đọc sau mười năm nữa, hoặc lâu hơn một chút, họ sẽ tìm thấy đôi điều bổ ích. Còn bây giờ, họ chẳng thể nào hiểu hết được đâu.]

Một ngày nọ, bạn tôi, vị Giáo sư, mở lời trò chuyện với tôi bằng một giọng rầu rĩ lạ thường. Mãi một hồi lâu tôi mới vỡ lẽ ra nguyên cớ, thì ra có kẻ vừa gọi ông là một ông già. — Ông bảo ông chẳng hề bận lòng khi đám sinh viên gọi mình là “ông già”. Đó chỉ là một cách gọi cửa miệng trong giới học thuật, và hình như ông nhớ mình từng nghe người ta gọi như thế từ thuở mới chừng hăm lăm. Đó có thể coi là một cách xưng hô thân mật, đôi khi còn mang vẻ âu yếm. Một người phụ nữ Ireland gọi chồng là “ông già”, và ông chồng cũng đáp lại bằng cách gọi bà là “bà già” đầy trìu mến. Nhưng bây giờ, ông nói, thử tưởng tượng một tình cảnh thế này xem. Tình cờ anh nghe thấy một người trẻ tuổi lạ mặt nhắc đến anh như một “lão trượng rất dễ mến”. Hay một nhà phê bình hòa nhã, niềm nở nói về “tuổi già quắc thước” của anh như một minh chứng sống động cho chân lý của câu cách ngôn nào đó mà chính anh từng thốt ra về giai đoạn ấy của đời người. Cái mà tôi gọi là một ông già, là một kẻ có cái đầu hói nhẵn thín bóng loáng viền quanh bởi mấy sợi tóc bạc lơ thơ, chỉ thấy xuất hiện ngoài phố vào những ngày nắng ráo, vừa đi vừa còng lưng, tay chống gậy, bước đi chậm chạp và dè dặt; mở miệng ra là kể chuyện xưa tích cũ, mỉm cười trước những trò ngông cuồng của hiện tại, sống thu mình trong một thế giới chật hẹp của những thói quen xơ cứng; một kẻ vẫn chong chong thức khi người khác đã chìm vào giấc ngủ, và gìn giữ ngọn đèn dầu le lói của sinh mệnh cháy cầm chừng qua năm này tháng khác, chừng nào chiếc đèn chưa bị xô đổ và luôn có một bàn tay cẩn trọng che chắn cho ngọn lửa khỏi bị những cơn gió vô tình thổi tắt. Đó mới là cái tôi gọi là một ông già.

Nào, Giáo sư tiếp lời, chẳng lẽ anh lại bảo tôi đã đến nông nỗi ấy rồi sao? Kìa, lạy Chúa, tôi còn cách cái tuổi ấy vài năm nữa cơ mà — [tôi biết tỏng điều gì sắp tới và suýt nữa thì phì cười; hai mươi năm trước ông từng trích dẫn câu này như một trong những phát ngôn ngớ ngẩn của các bậc thiên tài, thế mà giờ đây ông lại đem nó ra làm bình phong lý lẽ] — còn kém vài năm nữa mới tới cái tuổi mà Balzac bảo rằng đàn ông trở nên... nguy hiểm nhất... đối với... trái tim của... tóm lại là đáng sợ nhất đối với những bà giám hộ trông nom các trinh nữ đa cảm. — Thế đó là tuổi nào? Tôi hỏi, với vẻ của một nhà thống kê. — Năm mươi hai tuổi, Giáo sư đáp. — Balzac hẳn phải rành chuyện đó, tôi bảo, nếu đúng như lời Goethe từng nhận xét về ông rằng mỗi câu chuyện của ông đều như được moi ra từ chính trái tim của một người đàn bà. Nhưng năm mươi hai là một con số cao đấy.

Giáo sư đứng ra chỗ ánh sáng cửa sổ xem nào, tôi bảo. — Vị Giáo sư liền đứng vào vị trí được yêu cầu. — Tóc ông có sợi bạc rồi kìa, tôi nói. — Đầy cả hai mươi năm nay rồi, Giáo sư đáp. — Lại cả vết chân chim nữa, — đúng hơn là pes anserinus. — Vị Giáo sư mỉm cười đúng như tôi mong muốn, và những nếp nhăn tỏa ra như những nan quạt xòe một nửa, chạy từ khóe mắt ngoài đến tận thái dương. — Lại cả chiếc com-pa nữa chứ, tôi bảo. — Com-pa nào cơ? Ông tò mò hỏi. — Thì là cái dấu ngoặc đơn ấy, tôi đáp. — Dấu ngoặc đơn á? Giáo sư ngơ ngác, thế là nghĩa làm sao? — Thì khi nào muốn cười, ông cứ nhìn vào gương mà xem khóe miệng mình có bị đóng khung bởi hai đường cong hình lưỡi liềm không, — thế này này, bạn hiền ( ). — Toàn chuyện vớ vẩn, Giáo sư gạt đi; cứ nhìn cơ bắp tay tôi đây này; — rồi ông bắt đầu cởi áo khoác để khoe cánh tay. Cẩn thận đấy, tôi can; ở tuổi của ông, phơi mình ra trước gió máy không còn chịu nổi như xưa đâu. — Tôi sẵn sàng đấu quyền anh với anh, chèo thuyền với anh, đi bộ với anh, cưỡi ngựa với anh, bơi với anh, hoặc ngồi tỉ thí trên bàn tiệc với anh, cá cược năm mươi đô-la mỗi bên! Giáo sư thách thức. — Khí phách thì còn, nhưng thể lực đã mòn rồi, tôi đáp.

Vị Giáo sư bỏ đi, lòng đôi chút bực bội. Vài tuần sau, ông quay lại với vẻ mặt hết sức hòa nhã và mang cho tôi một tập bản thảo mà tôi đang cầm trên tay đây, và nếu quý vị không phiền, tôi xin phép được đọc cho quý vị nghe vài đoạn. Ông bảo mình đã suy nghĩ thấu đáo về chuyện này, — đã đọc tập De Senectute của Cicero, và quyết định nghênh đón tuổi già một cách chủ động. Dưới đây là đôi điều suy ngẫm được ông ghi chép lại; xin trân trọng giới thiệu cùng quý vị.

BÀI TIỂU LUẬN CỦA VỊ GIÁO SƯ.

Chẳng có gì phải hoài nghi về thời điểm tuổi già bắt đầu. Thân thể con người là một lò luyện kim rực lửa chừng bảy mươi năm, xê xích đôi chút. Theo ước tính của một nhà hóa học lỗi lạc, khi hoạt động bình thường, cỗ máy ấy đốt cháy khoảng ba trăm pound các-bon mỗi năm (chưa kể các loại nhiên liệu khác). Khi ngọn lửa tàn dần, sinh lực suy giảm; khi ngọn lửa tắt hẳn, ấy là lúc ta lìa đời.

Một số nhà thực nghiệm lừng danh người Pháp đã chỉ ra rằng mức độ tiêu hao năng lượng tăng dần cho tới khoảng năm ba mươi tuổi, giữ nguyên ở mức bình ổn cho đến tuổi bốn mươi lăm, rồi sau đó bắt đầu sụt giảm. Mốc cuối cùng này chính là điểm xuất phát của tuổi già. Quy luật vĩ đại của đời sống thể xác là sự trao đổi vật chất không ngừng nghỉ với các nguyên tố tự nhiên, và ngọn lửa nội sinh chính là thước đo cho tiến trình ấy.

Vào khoảng thời gian này của cuộc đời, nếu nơi bạn sống lương thực dồi dào — bởi lẽ điều đó, như bạn biết đấy, chi phối chuyện hôn nhân — thì một sớm mai đẹp trời nào đó, bạn rất có thể sẽ thấy mình đã lên chức ông; một thứ diễm phúc gia đình mà chỉ nghĩ đến thôi cũng đủ khiến người ta rùng mình vì một niềm hân hoan ớn lạnh, bởi nó là một viễn cảnh chẳng còn xa xôi gì nữa.

Tôi chẳng mấy bận tâm đến những dòng thơ cẩu thả mà Tiến sĩ Johnson viết gửi bà Thrale, bảo rằng đời người bắt đầu xế bóng từ tuổi ba mươi lăm; lò lửa vẫn còn rực cháy suốt mười năm nữa, như tôi đã nói. Người La Mã mới thật gần với chân lý; độ tuổi tòng quân của họ kéo dài từ mười bảy cho đến tận bốn mươi sáu tuổi.

Nào có ích chi mà chống lại bốn mùa, chống lại những con nước thủy triều, chống lại sự vận hành của các thiên thể, hay chống lại bước thoái trào của làn sóng sinh mệnh đang cuộn chảy trong huyết quản chúng ta? Chúng ta đã là những kẻ già nua kể từ khoảnh khắc ngọn lửa bắt đầu tàn lụi. Vậy thì hãy luôn cư xử như những bậc quý ông lịch thiệp khi được giới thiệu với một người quen mới.

Khởi sự câu chuyện ngụ ngôn về Tuổi Già.

Bác Tuổi Già, xin giới thiệu đây là Giáo sư; thưa Giáo sư, đây là bác Tuổi Già.

Tuổi Già. — Chào Giáo sư, mong rằng ngài vẫn khỏe. Tôi đã quen biết ngài từ lâu, dẫu tôi đồ rằng ngài chẳng nhận ra tôi. Chúng ta cùng rảo bước dạo phố chút chứ?

Giáo sư (hơi lùi lại một bước). — Có lẽ chúng ta trò chuyện trong thư phòng của tôi sẽ yên tĩnh hơn. Bác có thể cho tôi hay, cớ sao dường như bác quen biết mọi người ngay khi vừa được giới thiệu, dẫu họ rõ ràng coi bác như một kẻ hoàn toàn xa lạ?

Tuổi Già. — Tôi có một nguyên tắc là không bao giờ ép người ta phải nhận ra mình cho đến khi tôi đã quen họ được ít nhất năm năm.

Giáo sư. — Ý bác là bác đã biết tôi lâu đến thế rồi ư?

Tuổi Già. — Đúng vậy. Tôi đã để lại danh thiếp nơi ngài từ lâu hơn thế nhiều, nhưng e rằng ngài chưa từng thèm đọc; thế nhưng tôi thấy ngài vẫn luôn mang nó bên mình đấy thôi.

Giáo sư. — Ở đâu cơ?

Tuổi Già. — Kìa, ngay giữa hai hàng lông mày của ngài — ba vạch thẳng đứng chạy dọc; mọi tòa án thừa kế đều nhẵn mặt dấu hiệu ấy, — “Tuổi Già, thủ bút”. Ngài hãy đặt ngón trỏ lên đầu chân mày này, và ngón giữa lên đầu chân mày kia; rồi tách hai ngón tay ra, ngài sẽ làm phẳng dấu ấn của tôi; đó chính là diện mạo của ngài trước khi tôi để lại tấm danh thiếp đấy.

Giáo sư. — Người ta thường nhắn lại lời gì khi bác đến gõ cửa lần đầu?

Tuổi Già. — “Không có nhà”. Thế là tôi để lại danh thiếp rồi đi. Năm sau tôi lại ghé; vẫn nhận được câu trả lời cũ; lại để lại một tấm danh thiếp khác. Cứ thế suốt năm, sáu năm, — đôi khi mười năm hoặc lâu hơn. Cuối cùng, nếu họ nhất quyết không chịu mở cửa, tôi sẽ phá cửa chính hoặc trèo qua cửa sổ xông vào.

Chúng tôi trò chuyện theo lối ấy một hồi lâu. Rồi Tuổi Già lại bảo, — Nào, chúng ta cùng xuống phố dạo bộ đi, — rồi đưa cho tôi một cây gậy, một chiếc kính một tròng, một chiếc khăn quàng cổ và một đôi giày đi tuyết. — Ồ không, đa tạ bác, tôi đáp. Tôi chẳng cần mấy thứ đó, và tôi muốn ở lại đây trò chuyện riêng với bác trong thư phòng hơn. Thế là tôi bèn ăn vận thật bảnh bao rồi một mình dạo bước ra ngoài; — bị trượt ngã một vệt, cảm lạnh một trận, đau lưng nằm liệt giường, và có khối thì giờ để nghiền ngẫm lại toàn bộ sự đời.

Hết câu chuyện ngụ ngôn về Tuổi Già.

Chúng ta đã xác định được khi nào tuổi già bắt đầu. Giống như mọi quy luật của Tự nhiên, nó tiếp cận ta một cách êm đềm và từ tốn, rải đầy những ảo ảnh ru ngủ, và mọi nỗi muộn phiền nhỏ nhoi đều được xoa dịu bởi những liều thuốc an thần của tạo hóa. Nhưng bàn tay sắt chẳng vì mang găng nhung mà bớt đi phần nghiệt ngã. Cây tiêu huyền trút bỏ lớp vỏ từng mảng lớn, người ta có thể thấy chúng nằm rải rác dưới gốc cây, bị xô đẩy ra ngoài và cuối cùng tróc hẳn bởi sự chuyển dịch âm thầm từ bên dưới — một chuyển dịch quá đỗi chậm chạp để mắt thường nhận biết, nhưng lại quá dũng mãnh để có thể ngăn chặn. Người ta luôn thấy những mảnh vỏ ấy, nhưng hiếm khi thấy được khoảnh khắc chúng rơi. Tuổi trẻ của chúng ta cũng rời bỏ ta theo cách ấy, — bong tróc từng mảng, khô kiệt nhựa sống, trơ trọi và để lộ ra mầm sống mới non nớt, chưa kịp vững vàng của tuổi già. Nhìn một cách tổng thể, những biến đổi của tuổi già tựa như một chuỗi sỉ nhục và lăng mạ giáng xuống nhân phẩm, để rồi cuối cùng kết thúc bằng cái chết — điều mà Ngài Thomas Browne từng gọi là “nỗi ô nhục và sự sỉ nhục tột cùng của bản tính con người chúng ta”.

Đôi má nàng nay phai sắc thắm,

Sắc trắng hồng nam việt còn đâu;

Đường ngôi rẽ giữa mái đầu,

Rộng thênh sợi bạc dãi dầu tháng năm—

Không, không, — thế này thì chẳng được chút nào. Muốn nói chuyện đàn ông thì cứ nói, nhưng xin hãy nương tay cho những người phụ nữ tội nghiệp.

Chúng ta từng có một đoạn miêu tả ngắn gọn về bảy giai đoạn của đời người do một bậc quan sát kỳ tài chấp bút. Thật là ngạo mạn nếu muốn bổ sung vào đó, thế nhưng tôi vẫn không khỏi ngạc nhiên khi thấy đời người hoàn toàn có thể phân chia một cách tự nhiên thành không dưới mười lăm thời kỳ rõ rệt. Lấy năm phân kỳ chính gồm: ấu thơ, nhi đồng, thanh xuân, tráng niên và tuổi già; mỗi phân kỳ ấy lại chia thành ba giai đoạn nhỏ: chưa trưởng thành, phát triển trọn vẹn và suy tàn. Tôi có thể nhận ra một “đứa bé già đời” ngay tức khắc, — với “tẩu thuốc và vại bia” của nó (một que kẹo và một bát cháo), — ai ai cũng thấy thế; và một đứa trẻ bắt đầu thay răng sữa chẳng qua chỉ là hình bóng thu nhỏ sơ khai của một ông già đang rụng dần những chiếc răng vĩnh viễn. Năm mươi tuổi hay ngấp nghé độ ấy thực chất mới chỉ là thời thơ ấu của tuổi già; gã thiếu niên râu hoa râm lúc này buộc phải cai những bữa ăn khuya là vừa. Thành thử bạn sẽ thấy rằng dù thế nào ta cũng phải chia ra mười lăm giai đoạn, và thậm chí lập thành hai mươi lăm giai đoạn cũng chẳng khó khăn gì: năm kỳ chính, mỗi kỳ gồm năm nấc phụ.

Thời kỳ ấu thơ và nhi đồng của buổi đầu tuổi già cũng mang nét hồn nhiên mộc mạc và sự vô tư thú vị hệt như giai đoạn chập chững của những năm tháng đầu đời. Ảo tưởng lớn nhất của nhân loại là cứ ngỡ những gì mang tính quy luật phổ quát lại là điều mang tính cá biệt và ngoại lệ đối với riêng mình. Một người bao giờ cũng giật mình thảng thốt khi lần đầu tiên nghe người khác nghiêm túc gọi mình là một ông già.

Tự nhiên đưa ta từ tuổi thanh xuân sang tuổi tráng niên chẳng khác nào cách người ta lùa những thủy thủ say khướt lên boong tàu. Ta bị đẩy vào ngưỡng cửa trưởng thành trong cơn chếnh choáng của đam mê và mộng tưởng, để rồi trôi dạt ra xa tít ngoài khơi trước khi kịp bừng tỉnh khỏi cơn mê. Nhưng để dẫn ta từ tuổi tráng niên sang miền đất của tuổi già mà không hay biết mình đang đi về đâu, tạo hóa lại chuốc cho ta những liều thuốc phiện cực mạnh, khiến ta lảo đảo bước đi với đôi mắt mở trừng trừng mà chẳng thấy gì, cho đến khi tuyết phủ trắng đầu mới đủ sức đánh thức bộ não đang hôn mê ra khỏi cơn mộng mị ngu ngơ.

Có một dấu hiệu của tuổi tác khiến tôi ấn tượng sâu sắc hơn bất kỳ biểu hiện thể chất nào khác; — tôi muốn nói đến sự hình thành của những Thói quen. Một ông già thu mình vào vỏ ốc sẽ rơi vào những nếp sinh hoạt cố định và nằm ngoài mọi ảnh hưởng của thế giới bên ngoài, tựa như chúng được vận hành bởi một cỗ máy đồng hồ. Các chức năng động vật, như cách gọi của giới sinh lý học để phân biệt với các chức năng thực vật, trong quá trình suy thoái do tuổi tác cộng hưởng với sự chểnh mảng dần dà đưa đẩy, có xu hướng vận động theo nhịp điệu chu kỳ tuần hoàn. Trái tim của mỗi người (cơ quan này, như quý vị biết, thuộc về hệ thống thực vật) đều có một nhịp đập đều đặn; nhưng tôi biết rất nhiều người mà khối óc của họ, cùng toàn bộ đời sống ý chí bắt nguồn từ khối óc ấy, cũng co bóp và giãn nở nhịp nhàng y hệt như quả tim vậy. Thói quen chính là sự thoái hóa của hệ thống động vật tiệm cận về hệ thống thực vật. Đó là sự thừa nhận thất bại trong chức năng tối cao của sự sống — một chức năng đòi hỏi quyền tự quyết không ngừng nghỉ trước toàn bộ hoàn cảnh thực tại. Nhưng thói quen, bạn thấy đấy, lại là hành động trong hiện tại bắt nguồn từ những động cơ trong quá khứ. Đó là sự thay thế một lực đẩy cơ học từ phía sau cho sự phát triển của một sinh lực sống động.

Khi một người, thay vì đốt cháy ba trăm pound các-bon mỗi năm, nay giảm xuống chỉ còn hai trăm năm mươi pound, thì rõ ràng anh ta phải tiết kiệm năng lượng ở một khâu nào đó. Thói quen chính là một phát minh tiết kiệm sức lao động, giúp con người ta tồn tại với ít nhiên liệu hơn, — chỉ đơn giản có vậy; bởi nhiên liệu chính là năng lượng, quý vị thừa biết điều đó, trong trang giấy tôi đang viết cho quý vị cũng như trong đầu máy xe lửa hay đôi chân mang nó đến tay quý vị. Các-bon vẫn là một thứ, dẫu quý vị gọi nó là củi, là than, hay bánh mì và pho mát. Một mục sư khả kính từng phản bác luận điểm này của tôi, — cứ như thể việc khẳng định sự đốt cháy là điều kiện tiên quyết của tư duy đồng nghĩa với việc coi tư duy thuần túy là một phản ứng hóa học. Tôi bảo ông rằng, thực tế hóa học là một chuyện, còn thực tế của ý thức lại là chuyện khác. Có thể chứng minh cho ông thấy, bằng một phân tích hóa học đơn giản từ các chất bài tiết, rằng mỗi Chủ nhật khi ông tận tụy làm tròn bổn phận giảng đạo, lượng phốt-pho tiêu hao từ não bộ và hệ thần kinh của ông nhiều hơn hẳn những ngày thường. Nhưng khi ấy ông hoàn toàn có quyền lựa chọn: hoặc là tận tụy với bổn phận, hoặc là chểnh mảng bỏ bê để tiết kiệm lượng phốt-pho và các chất cháy khác của mình.

Từ tất cả những điều này, có thể rút ra rằng sự hình thành các thói quen đương nhiên phải là, và thực tế đúng là, nét đặc trưng điển hình của tuổi tác. Còn về sức mạnh cơ bắp, chúng đã vượt qua đỉnh cao từ rất lâu trước khi sự suy tàn thực sự của đời người bắt đầu, nếu ta nhìn vào kinh nghiệm của giới võ đài. Trong ngôn ngữ của họ, tôi nghĩ một võ sĩ bị coi là “xuống sức” ngay sau tuổi ba mươi, — và chắc chắn thường sớm hơn thế nhiều, bởi các quý ông theo nghiệp đấm bốc này thường có xu hướng mở hết ống bễ để ngọn lửa sinh lực của mình cháy bùng lên quá mức.

— Đến đây là những suy nghĩ chưa viện đến Tully. Nhưng trong thời gian đó, tôi đã đọc tập tiểu luận De Senectute. Tác phẩm không dài, nhưng là một áng văn nhàn nhã. Lão trượng ấy đã sáu mươi ba tuổi khi gửi gắm những dòng này cho người bạn của mình, T. Pomponius Atticus, một kỵ sĩ danh giá, hơn ông đôi ba tuổi. Chúng ta đọc nó thuở còn là học trò, quên bẵng đi suốt ba mươi năm, rồi tìm đọc lại theo một bản năng tự nhiên, — với điều kiện là ta phải đọc tiếng Latinh như uống nước lã, chẳng cần dừng lại để nếm láp từng ngụm, đúng như cung cách mà tất cả những ai từng học thứ tiếng này ở trường phổ thông hay đại học đáng lẽ phải làm được.

Cato là nhân vật đàm thoại chính trong tác phẩm. Phần lớn nội dung là những điều mà thói đời bình dân sẽ gọi là “dài dòng chậm chạp”. Tác phẩm bày biện và mở rộng những minh họa phụ mà một nhà văn hiện đại chỉ liếc qua mặt sau rồi vứt ngay vào ngăn kéo. Tôi nghĩ các tác phẩm cổ điển xưa và những con người thời cổ đại đều có chung cái khuynh hướng dàn trải này.

Có lần một bác sĩ già tìm đến tôi (đây là chuyện có thật một trăm phần trăm) mang theo một thứ dụng cụ sáng chế dành cho những người bị vỡ xương bánh chè. Vì bệnh nhân sẽ phải nằm bất động một thời gian khá dài, họ có thể thấy buồn chán khi cứ phải ngồi khoanh tay rỗi việc. Nhà sáng chế tài ba gợi ý rằng đọc sách sẽ là một cách giết thời gian thú vị. Trong bản thuyết minh viết tay về sáng chế của mình, ông có liệt kê vài cuốn sách có thể giúp tiêu khiển những giờ khắc mỏi mòn. Tôi chỉ còn nhớ có ba cuốn, — Don Quixote, Tom Jones, và cuốn Bàn về Trí tuệ của Watts.

Người ta thường không hiểu rằng bài luận của Cicero vốn được thuyết giảng như một bài diễn thuyết trước công chúng (concio popularis) tại Đền Mercury. Các nhật báo (papyri) thời bấy giờ (tờ Thời báo Hằng ngày, tờ Hộ dân quan Đồi Quirinal, tờ Sứ giả La Mã, và những tờ khác) đã đăng các bản tóm tắt, một trong số đó tôi đã dịch và hiện đại hóa, xem như một giải pháp thay thế cho bài phân tích mà tôi từng định thực hiện.

Ngày 4 trước Lịch tháng Ba . . . .

Buổi thuyết giảng tại Đền Mercury tối qua đã thu hút đông đảo giới tinh hoa của thành phố vĩ đại chúng ta tham dự. Ước tính có tới hai trăm nghìn đồng sesterce hiện diện trong khán phòng. Các cửa ra vào bị vây hãm bởi một đám đông rách rưới (illotum vulgus), cuối cùng đám này cũng chịu giải tán sau khi có hai hoặc ba kẻ bị đối xử có phần mạnh tay (gladio jugulati). Diễn giả là kỵ sĩ lừng danh Mark Tully, — chủ đề là Tuổi Già. Ngài T. có vóc dáng gầy gò khẳng khiu, với một cục u bướu hết sức khó coi trên mũi, thứ mà một số người cho là nguồn gốc của biệt danh đậu gà (Cicero) của ngài. Vì một diễn giả là tâm điểm của công chúng, chúng tôi mạn phép nhận xét rằng áo choàng ngoài (toga) của ngài làm bằng chất vải rẻ tiền và đã hơi sờn rách, còn phong thái ăn mặc và cử chỉ nói chung (habitus, vestitusque) thì có phần quê mùa.

Bài thuyết giảng bao gồm một cuộc đối thoại tưởng tượng giữa Cato và Lælius. Chúng tôi thấy phần đầu khá nặng nề, nên đã lui ra ngoài ít phút để giải khát (pocula quædam vini). — Ai cũng muốn sống đến tuổi già, Cato nói, nhưng khi chạm tới nó thì lại cằn nhằn than vãn; vì thế họ là những kẻ ngu si như lừa. — Xin diễn giả cho phép chúng tôi nói rằng chính ngài mới là đồ ngốc nghếch; chúng tôi biết mình rồi sẽ cằn nhằn khi về già, nhưng chúng tôi vẫn muốn nếm trải qua thời thanh xuân và tráng niên, bất chấp những nỗi truân chuyên mà ta sẽ phải rên xiết. — Có khá nhiều lời lẽ dông dài bàn về việc tuổi già có thể làm được gì và không thể làm được gì. — Đúng, nhưng chẳng có gì mới mẻ. Lẽ dĩ nhiên, người già chẳng thể nhảy nhót, — nhảy là gãy cổ xương đùi (femorum cervices) ngay; chẳng thể cắn vỡ hạt dẻ bằng răng; chẳng thể leo cột mỡ (malum inunctum scandere non possunt); nhưng họ có thể kể chuyện xưa và cho bạn những lời khuyên hữu ích; nếu như họ biết tỏng bạn đã định làm gì khi mở miệng hỏi họ. — Tất cả những điều này nghe cũng được đấy, nhưng chẳng thể nào đốt cháy nổi dòng sông Tiber (Tiberim accendere nequaquam potest).

Cũng có vài câu nói khá thông minh (dicta haud inepta), một vài câu trong đó rất đáng ghi lại. — Người già hay bị chê là lú lẫn; nhưng họ chẳng bao giờ quên nơi mình cất giấu tiền bạc. — Chẳng có ai già đến mức không nghĩ rằng mình có thể sống thêm được một năm nữa. — Diễn giả trích dẫn một câu cách ngôn cổ, — Hãy già sớm nếu muốn sống già được lâu, — nhưng ngài bác bỏ nó. — Uy quyền, theo ngài, là đặc quyền lớn nhất của tuổi già. — Có tiền chẳng có gì ghê gớm, nhưng cai quản được những kẻ có tiền mới là điều tuyệt diệu. — Tuổi già bắt đầu từ năm bốn mươi sáu tuổi, theo quan niệm thông thường. — Không phải thứ tuổi già nào hay loại rượu nào cũng bị chua đi theo năm tháng. — Có một số nhận xét xuất sắc về sự bất tử, nhưng chủ yếu được mượn từ Plato và ghi nhận công lao cho ông. — Vài giai thoại thú vị cũng được kể lại. — Lão Milo, nhà vô địch hạng nặng thuở nào, nhìn vào hai cánh tay mình mà than thở: “Chúng chết mất rồi”. Chưa chết bằng ông đâu, lão già ngốc ạ, — Cato bảo; — đời ông ngoài đôi vai và cặp mông ra thì chẳng được tích sự gì. — Pisistratus hỏi Solon điều gì khiến ông dám ngoan cố đến thế. Tuổi già, Solon đáp.

Nhìn chung buổi thuyết giảng có thể chấp nhận được, và là một vinh dự cho nền văn hóa cùng văn minh của chúng ta. — Phóng viên tường thuật thêm rằng tuần tới sẽ không có buổi thuyết giảng nào, do bận chuẩn bị cho trận đấu được mong đợi giữa gấu và võ sĩ man tộc. Tỷ lệ cá cược (sponsio) là hai ăn một (duo ad unum) nghiêng về phía con gấu.

— Rốt cuộc, điều khích lệ nhất mà tôi tìm thấy trong tập tiểu luận De Senectute lại là những câu chuyện về những con người tìm thấy những công việc mới khi tuổi đã xế chiều, hoặc tiếp tục duy trì những theo đuổi quen thuộc ở chặng cuối cùng của cuộc đời. Cato học tiếng Hy Lạp khi đã về già, và có nhắc đến ước muốn học đàn fiddle, hay một nhạc cụ tương tự (fidibus), noi theo gương của Socrates. Solon mỗi ngày học thêm một điều mới mẻ khi tuổi đã cao, như ông vẫn thường tự hào tuyên bố. Cyrus chỉ cho mọi người thấy với niềm kiêu hãnh và thỏa nguyện những cái cây do chính tay ông vun trồng. [Tôi nhớ lại một cây cột trên điền trang của Công tước xứ Northumberland tại Alnwick, có khắc một dòng chữ với ý tứ tương tự, nếu không muốn nói là y hệt. Thú vui điền viên ấy, cũng như những thú vui thôn dã khác, chẳng bao giờ tàn phai. Không ai quá giàu, không ai quá nghèo, không ai quá trẻ, và cũng chẳng ai quá già để tận hưởng nó.] Tuy nhiên, có một câu chuyện vùng New England tôi từng nghe còn xác đáng hơn bất kỳ câu chuyện nào của Cicero. Một chàng nông dân trẻ được khuyên nên trồng vài cây táo. — Không, anh ta đáp, chúng lâu lớn lắm, và tôi chẳng muốn trồng cho người khác hưởng. Người ta lại đem chuyện ấy nói với cha anh ta, nhưng ông cụ, với lý lẽ xác đáng hơn, bảo rằng cây táo thì lớn chậm mà đời người lại phù du. Cuối cùng, có người nhắc chuyện đó với ông nội của chàng nông dân trẻ. Cụ chẳng có việc gì khác để làm, — thế là cụ cắm mấy cái cây xuống đất. Cụ sống thọ đến mức uống hết thùng này đến thùng khác rượu táo ép ra từ những cây táo trồng năm ấy.

Về phần tôi, sau chuyến thăm một người bạn gần đây, — [Xin quý vị hãy luôn nhớ cho rằng đây là bài viết của vị Giáo sư.] — tôi tự nghiệm thấy tốt hơn hết mình nên chấp nhận một sự thật rằng — những người cùng thời với tôi chẳng còn trẻ trung như xưa nữa, — và rằng, — dẫu có bẽ bàng đến đâu, — khoa học và lịch sử đều đồng thanh bảo tôi rằng tôi có thể đòi hỏi những đặc quyền và buộc phải chấp nhận những nỗi bẽ bàng của giai đoạn đầu của sự già nua. Than ôi! nhưng tất cả chúng ta đều đang cùng nhau bước xuống dốc cuộc đời. Những chàng công tử bảnh bao thời tôi nay đã rách toạc cả cạp quần và phải xỏ chân vào những đôi giày bốt cổ lửng. Những trang tuyệt sắc trong ký ức của tôi — giờ họ ở đâu? Họ cũng phải chịu trận trước đòn roi của năm tháng chẳng khác gì tôi. Ban đầu năm tháng ném vào họ những đóa hồng đỏ thắm cho đến khi đôi má họ bừng bừng như lửa cháy. Dần dà năm tháng bắt đầu ném những đóa hồng trắng, và nét ửng hồng ban mai ấy tan biến mất. Cuối cùng, một năm nọ ném tới một quả cầu tuyết, và kể từ đó chẳng năm nào để các thiếu nữ tội nghiệp đi qua mà không ném tuyết vào người họ. Rồi đến những thứ vũ khí thô bạo hơn, — băng giá và sỏi đá; và thi thoảng lại có một mũi tên vút qua, thế là một trong những cô gái tội nghiệp gục ngã. Vì vậy chỉ còn lại vài người; và chúng ta chẳng gọi vài người ấy là các cô gái nữa, mà gọi là—

Khốn khổ thân tôi! Giờ đây tôi đang than thở y như người Hy Lạp cổ từng thở dài Aï, aï! và người La Mã cổ thốt lên Eheu! Tôi tin chắc chúng ta sẽ chết vì xấu hổ và đau buồn trước những nỗi sỉ nhục mà tuổi tác giáng xuống, nếu như ta không nhìn thấy biết bao kẻ khác cũng chịu chung cảnh ngộ khốn khổ hay thậm chí tồi tệ hơn mình. Ta luôn so sánh bản thân với những người cùng trang lứa.

[Đến đây thì bài đọc của tôi bị gián đoạn. Trước khi tiếp tục vào bữa sáng hôm sau, tôi đã đọc cho họ nghe những vần thơ này; — tôi hy vọng quý vị sẽ thích chúng, và rút ra được một bài học bổ ích.]

NỤ HOA CUỐI CÙNG.

Dẫu xuân sắc đã rời xa vĩnh viễn,

Vẫn mơ màng mộng ảo nét kiều thơm;

Dặm đời trôi với kẻ bạc mái đầu,

Ngỡ ngắn ngủi hơn dặm dài thơ ấu.

Ai thấu hiểu lòng đàn bà son trẻ?

Từng cợt đùa mái tóc bạc Goethe,

Bao “cháu gái” của Đức Cha khả kính,

Khẽ vuốt ve êm ái ngai Giáo hoàng.

Khi sáu mươi thở dài trong vô vọng,

Chẳng làm mềm tim trinh nữ trăng tròn,

Ta lại nhớ bóng hình hai thục nữ,

Yêu say nồng Viện trưởng gắt gao xưa.

Ta trông thấy dung nhan Người Tộc trưởng,

Bên sắc ngăm nồng ấm ả Ai Cập,

Mơ Xuân - Lão ôm nhau trong ghì xiết,

Như tuyết dày phủ kín đóa hoa xuân.

Say đắm nụ cười Chúa tể ngút ngàn,

Nàng Memphis nép mình bên hoa súng,

Gái sông Nile ngạt ngào hương xạ ngát,

Tóc tết bím cùng mắt ngọc bồ đào.

Ước gì được một lần si mê siết,

Trước khi tàn hoa rụng ánh thu phai,

Để Đất Mẹ bờ môi nâu ghì chặt,

Hôn nụ hôn lạnh giá đợi muôn người!

Lòng thổn thức, ta vẫn còn ghi nhớ,

Sớm mai nào của ngày ấy tràn vui,

Khi hội ngộ nàng Rose, hoa xuân sắc,

Dâng trọn cả linh hồn say ngất ngây.

Phóng ra từ đôi mắt biếc thanh trong,

Dải thòng lọng với vòng xích chao lượn,

Nhẹ tựa hồ cánh hoa phi yến biếc,

Xiết tâm hồn, trí óc lẫn con tim.

Nàng đã đến sưởi ấm tuổi tàn ta,

Hỡi ảo ảnh hằng khát khao trông đợi!

Cánh bồ câu tìm về lồng thi sĩ,

Bởi mê say làn hơi thở thi ca!

Nàng thẹn đỏ! Ôi thiếu nữ ngập ngừng,

Cờ hồng yêu đã tỏ bày sự thật!

Vượt chiến lũy ngập ngừng trang trinh nữ,

Lá cờ thắm của Thần San phẳng bay!

Đến bên ta! — tình nào màng năm tháng,

Mầm yêu thương chẳng sợ tuyết sương phong. —

Kìa! Điên dại nghe điều chi văng vẳng?

Một giọng trầm sau lưng khẽ gọi: — Rose!

Nàng mỉm cười dịu ngọt, — chẳng vì ta;

Hỡi ôi, khi mỹ nhân nhìn quá đỗi đa tình,

Hãy quay cái đầu ngu ngơ lại mà xem, —

Có chàng trai trẻ đang rảo bước ngay sau!

Còn về chuyện buông xuôi chỉ vì cuốn lịch hay cuốn Kinh Thánh Gia Đình bảo rằng đã đến lúc phải làm thế, tôi tuyệt nhiên không có ý định làm điều gì tương tự. Tôi thừa nhận với quý vị rằng tôi đốt cháy ít các-bon hơn mấy năm trước. Tôi thấy những kẻ trạc tuổi mình thực sự chẳng còn tích sự gì, tàn tạ, suy kiệt, la lèvre inférieure déjà pendante (môi dưới đã trễ xuống), với chút sinh khí ít ỏi còn lại chủ yếu dồn cả vào vùng thượng vị. Nhưng vì căn bệnh tuổi già là thứ bệnh dịch lan tràn khắp nơi, mang tính địa phương và thỉnh thoảng lại bộc phát, và bất kỳ ai sống đủ lâu cũng chắc chắn sẽ mắc phải, nên tôi xin chia sẻ, nhằm khích lệ những ai đang cần đến nó, về cách tôi đối phó với chứng bệnh này ở chính bản thân mình.

Thứ nhất. Vì tôi cảm thấy rằng, mỗi khi có việc gì cần làm, thời gian dành cho nó không còn nhiều như thuở tôi còn trẻ, nên tôi nhận thấy mình tập trung chú ý cao độ hơn và sử dụng thời gian tiết kiệm hơn bao giờ hết; nhờ đó tôi có thể học bất cứ điều gì dễ dàng gấp đôi so với những ngày son trẻ. Bởi vậy, tôi chẳng ngại ngần dấn thân vào một môn học mới. Cách đây vài năm, tôi đã bắt đầu học một ngôn ngữ khó và gặt hái kết quả khả quan, và đang dự tính sẽ học thêm toán học và siêu hình học trong nay mai.

Thứ hai. Tôi đã mở mắt để nhìn ra biết bao đặc quyền và thú vui bấy lâu bị bỏ quên ngay trong tầm tay mình, những thứ chỉ đòi hỏi một chút can đảm là có thể tận hưởng được. Quý vị hẳn có thể hình dung tôi đã vui sướng thế nào khi phát hiện ra rằng cụ Cato xưa kia từng nghĩ đến chuyện học đàn fiddle, trong khi chính tôi đã chủ tâm cầm lấy cây đàn ấy khi tuổi đã già, và tự thấy thỏa mãn rằng mình có thể tìm thấy nhiều niềm an ủi, dẫu chẳng thu lượm được bao nhiêu ngón đàn tuyệt kỹ.

Thứ ba. Tôi nhận thấy một vài môn vận động thể chất mà người ta thường ngỡ chỉ dành riêng cho giới trẻ, lại có thể được tận hưởng ở một độ tuổi muộn màng hơn nhiều.

Một người bạn trẻ gần đây có viết một bài báo rất đáng khen trên một tạp chí, mang tựa đề “Các vị Thánh và Thể xác của họ”. Tán đồng với những quan điểm chung của anh và biết ơn những ghi chép về trải nghiệm cá nhân của anh, tôi không thể từ chối việc bổ sung thêm sự chứng thực từ trải nghiệm thực tế của chính mình cho lời ca ngợi của anh về một hình thức vận động và giải trí cụ thể: môn chèo thuyền. Suốt chín năm qua, trong phần lớn mùa hè, tôi thường chèo thuyền trên làn nước ngọt hay nước mặn. Hạm đội hiện tại của tôi trên sông Charles gồm ba chiếc thuyền chèo. 1. Một chiếc thuyền đáy bằng nhỏ có hình dáng như một chiếc bàn là, giữ lại chủ yếu để cho lũ trẻ con mượn. 2. Một chiếc thuyền “dory” kiểu cách dành cho hai đôi mái chèo, thỉnh thoảng tôi dùng để đưa đám thanh niên đi dạo mát. 3. Chiếc xe đua trên nước đặc biệt của riêng tôi, một chiếc thuyền đua dạng “bộ khung” hay “vỏ sò”, dài hai mươi hai foot, với những gọng đỡ mái chèo khổng lồ vươn ra ngoài, chiếc thuyền này tôi chèo bằng đôi mái chèo dài mười foot, — dĩ nhiên là đi một mình, vì nó chỉ chở được một người, và sẽ hất cẳng anh ta xuống nước ngay nếu không cẩn thận chú ý. Trên chiếc thuyền này, tôi lướt quanh vịnh Back Bay, xuôi theo dòng nước, ngược dòng Charles đến Cambridge và Watertown, ngược dòng Mystic, lượn quanh các bến tàu, bám theo vệt sóng của những con tàu hơi nước để lại những đợt sóng nhấp nhô lắc lư thật thích thú; tôi nán lại dưới những cây cầu, — những “cây cầu sâu róm”, như người bạn giáo sư của tôi từng gọi một cách thật đắc địa; cọ sát vào mạn đen sì của những chiếc thuyền buồm chở gỗ cũ kỹ; làm mát cơ thể dưới phần đuôi nhô ra của một con tàu buôn Đông Ấn cao sừng sững; phóng qua xưởng đóng tàu Hải quân, nơi người lính gác cất tiếng xua tôi ra khỏi tàu Ohio, — cứ như thể tôi có thể làm tổn hại đến nó chỉ bằng việc nằm nép dưới bóng râm của nó vậy; rồi lao thẳng ra hải cảng, nơi làn nước trở nên trong vắt và không khí thoảng nồng mùi vị đại dương, — cho đến khi chợt nhớ ra rằng, nếu một cơn gió tây bất thần nổi lên, tôi sẽ bị trôi giạt qua các hòn đảo, khuất khỏi tầm mắt của tòa Nhà Quốc hội thân thương — đĩa, cốc, dao và dĩa đều đang chờ sẵn ở nhà, nhưng chiếc ghế bên bàn ăn vẫn trống trơn — tất cả những người thân yêu đang đợi chờ, đợi chờ, đợi chờ, trong khi chiếc thuyền cứ trôi, trôi, trôi mãi vào sa mạc mênh mông, nơi không bóng cây và không mạch nước. Vì tôi chẳng muốn xác tàu đắm của mình dạt vào một bờ biển nào đó cùng với những đám rong tạp, tảo bóng nước, những mai cua móng ngựa chết và những vỏ cua bạc phếch, tôi bèn quay đầu và đập đôi cánh dài hẹp của mình để trở về nhà. Khi thủy triều rút nhanh, tôi phải trải qua một trận chiến tuyệt vời để vượt qua những gầm cầu, nhưng bao giờ tôi cũng đặt ra nguyên tắc là phải chiến thắng, — dẫu đôi khi tôi bị kẹt vào những khe hẹp hiểm nghèo, và có lần từng bị kẹp giữa một con tàu đang quay mũi với cầu tàu, cho đến khi xương cốt của chúng tôi (tức là của con thuyền) kêu răng rắc như thể đang nằm trong hàm của quái thú Behemoth. Sau đó quay về chỗ buộc thuyền dưới chân công viên Common, trút bỏ bộ đồ chèo thuyền, lao mình dưới làn nước xanh biếc trong vắt, mặc lại y phục của thế giới văn minh, rảo bước qua Khu vườn của tôi, ngắm nhìn những cây đu của tôi trên bãi Common, và khi về đến chốn ngụ cư của mình, tự thưởng cho tuổi tác đã cao bằng cách thả mình đầy khoái lạc chốn bồng lai vào chiếc ghế bành ngả lưng êm ái.

Khi trên ngón tay cái của tôi đã hình thành những vết chai sần rõ rệt do kỹ thuật xoay mái chèo, khi tôi đã rèn luyện đến mức có thể chèo một mạch mười lăm dặm mà chẳng hề hấn gì, khi tôi có thể hoàn thành một dặm trong tám phút hoặc ít hơn một chút, thì lúc ấy tôi cảm giác như mình đã kẹp chặt được đầu của Lão Thời Gian vào thế khóa, và có thể thong thả nện cho lão một trận ra trò.

Tôi không phủ nhận sức hấp dẫn của việc đi bộ. Tôi đã đi xuyên dọc xé ngang thành phố cổ kính này trong những chuyến bách bộ hằng ngày, đến mức tôi hiểu rõ nó như một cư dân lâu năm xứ Cheshire am tường từng miếng pho mát của mình. Kìa, chính tôi, trong những chuyến tản bộ ấy, đã phát hiện ra đại lộ kỳ thú mang tên Phố Myrtle, trải dài một vệt thẳng tắp từ phía đông Hồ chứa nước đến một vách đá dốc đứng lát đá thô kệch nhìn xuống chốn ngụ cư ảm đạm của Khoa học, và xa hơn nữa là những ngọn đồi xa xăm; một lối đi dạo thật êm đềm trong vẻ tĩnh lặng, thật vui mắt với những khoảng mở nhìn xuống sườn dốc phía bắc dẫn vào Phố Cambridge nhộn nhịp với dòng sông sắt của tuyến đường sắt xe ngựa kéo, cùng những cỗ xe ngựa dạng sà lan trượt đi trượt lại trên đó, — kết thúc một cách thú vị ở đầu phía tây nơi những khoảng sân và ngõ hẻm ngập tràn ánh nắng mà tôi biết sự bình yên, vẻ đẹp, đức hạnh và tuổi già thanh thản hẳn là những cư dân vĩnh cửu, — một chốn đầy lôi cuốn cho bất kỳ ai muốn thực hiện chuyến tản bộ hằng ngày, nói theo lời của Tiến sĩ Watts, —

“Vừa chẳng biết ai, lại chẳng ai hay biết”, —

đến nỗi chỉ có ý thức về bổn phận mới thôi thúc tôi tiết lộ bí mật về sự tồn tại của nó. Do đó, tôi thừa nhận rằng đi bộ là một phát minh tuyệt vời khôn xiết mà tuổi già nên thường xuyên tận dụng.

Yên ngựa xét về một số khía cạnh thậm chí còn thích hơn đế giày. Trở ngại lớn nhất của nó nằm ở vấn đề tài chính. Nhưng quý vị có thể tin chắc rằng Bacon và Sydenham chẳng phải ngẫu nhiên mà tán dương nó. Bộ gan của người ta, hay nói theo cách bình dân là lá gan, — một cơ quan nặng nề, nặng chừng ba đến bốn pound, — cứ nảy lên nảy xuống như cái dập của thùng đánh bơ giữa những cơ quan nội tạng khác sau mỗi bước chân của con ngựa chạy nước kiệu. Bộ não cũng được lắc đều như những đồng xu leng keng trong hộp tiền. Cưỡi ngựa rất tốt, cho những ai sinh ra đã ngậm dây cương bịt bạc trong tay, và có thể cưỡi bao nhiêu tùy thích, bao lâu tùy ý, mà không phải luôn miệng nghĩ rằng mình đang nghe thấy tiếng nghiền ngẫm đều đặn khi hàm răng ngựa nghiến nát những tờ giấy bạc ngân hàng và những tờ hối phiếu bằng một chuyển động ngang điềm tĩnh — thứ thức ăn mà loài động vật trác táng này nổi tiếng là tiêu ngốn suốt ngày đêm.

Tuy nhiên, thay vì nhìn nhận các hình thức vận động này theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa như vậy, tôi xin dành một khoảng ngắn để xem xét chúng dưới một góc độ khoa học hơn.

Khoái cảm của việc vận động trước hết bắt nguồn từ một ấn tượng thuần túy thể chất, và thứ hai là từ cảm giác về quyền năng trong hành động. Nguồn khoái cảm thứ nhất dĩ nhiên thay đổi tùy theo thể trạng của chúng ta và hoàn cảnh xung quanh; nguồn thứ hai thay đổi tùy theo lượng và loại quyền năng, cũng như quy mô và tính chất của hành động. Trong mọi hình thức vận động tích cực, luôn có ba nguồn lực đồng thời hoạt động: ý chí, cơ bắp và trí tuệ. Mỗi yếu tố này chiếm ưu thế trong các loại hình vận động khác nhau. Khi đi bộ, ý chí và cơ bắp đã quá quen phối hợp với nhau và thực hiện nhiệm vụ với sự tiêu hao năng lượng ít ỏi đến mức trí tuệ được tương đối tự do. Khoái cảm tinh thần khi đi bộ, tự bản thân nó, nằm ở cảm giác làm chủ toàn bộ cỗ máy vận động của ta. Nhưng khi cưỡi ngựa, tôi có thêm niềm khoái lạc được điều khiển một ý chí khác, và cơ bắp của tôi vươn dài tới tận chóp tai và bốn móng guốc của con vật, thay vì dừng lại ở bàn tay và bàn chân tôi. Giờ đây, trong sự mở rộng ý chí và thể xác của tôi sang một con vật khác, bản năng độc đoán và khát vọng về một sức mạnh phi thường của tôi lập tức được thỏa mãn. Khi con ngựa không còn ý chí riêng và các cơ bắp của nó không đòi hỏi sự chú ý đặc biệt nào từ phía bạn nữa, thì bạn có thể sống trên lưng ngựa như Wesley từng làm, vừa cưỡi ngựa vừa viết bài giảng đạo hoặc chợp mắt tùy thích. Nhưng bạn sẽ nhận thấy rằng, khi cưỡi ngựa, bạn luôn có cảm giác rằng rốt cuộc không phải bạn đang làm việc mà chính là con vật, và điều đó ngăn cản sự thỏa mãn đạt đến mức trọn vẹn.

Bây giờ chúng ta hãy xem xét các điều kiện của môn chèo thuyền. Tôi sẽ không giả định rằng quý vị tự làm mất thể diện mình trong một chiếc thuyền thùng thảm hại, nơi việc gắng sức chèo kéo chẳng khác nào cưỡi một con bò so với việc cưỡi một con tuấn mã Ả Rập trên một chiếc thuyền đua thực thụ. Quý vị biết chiếc thuyền kayak của người Eskimo (nếu đó đúng là tên gọi của nó) rồi chứ? Hãy nhìn mô hình treo trên cửa phòng tôi kia. Trông khá thanh mảnh phải không? — Ngược lại, nó hãy còn vụng về cục mịch lắm so với chiếc thuyền mà quý vị và tôi phải có; nó như một mụ bán cá Hà Lan thô kệch đứng cạnh nàng Psyche kiều diễm, nếu so với chiếc thuyền mà tôi sắp kể cho quý vị nghe đây. — Thuyền của chúng ta có hình dáng hơi giống một con cá nhồng, khi quý vị nhìn từ trên lưng nó xuống, lúc nó đang nằm phơi mình dưới ánh nắng ngay nơi mép nước sắc lẻm lách qua những tán lá súng. Có thể nói nó tựa như một quả đậu khổng lồ, — kín mít mọi chỗ, trừ một khoảng trống nhỏ ở giữa nơi quý vị ngồi. Chiều dài của nó từ bảy đến mười yard, và vì chỗ rộng nhất cũng chỉ từ mười sáu đến ba mươi inch, nên quý vị sẽ hiểu tại sao ta lại cần những chiếc “outrigger”, tức là những khung sắt nhô ra ngoài mang cọc chèo để mái chèo tựa vào đó mà vận hành. Các cọc chèo của tôi cách nhau năm foot; gấp đôi chiều rộng lớn nhất của con thuyền.

Thế là quý vị đã nổi bồng bềnh trên mặt nước với một thân thuyền dài một rod rưỡi, với đôi cánh tay, hay đôi cánh nếu quý vị muốn gọi như thế, sải rộng hơn hai mươi foot từ đầu này sang đầu kia; từng ý chí của quý vị truyền vào chúng một cách hoàn hảo như thể tủy sống của quý vị chạy dọc theo sống thuyền, và các dây thần kinh trên cánh tay quý vị râm ran truyền đến tận những lưỡi chèo bản rộng, — những mái chèo bằng gỗ vân sam, được cân bằng, bọc da và đóng đai khuyên dưới sự chỉ dẫn tỉ mỉ của chính quý vị. Nói một cách nghiêm túc, đây là trải nghiệm gần nhất với việc bay lượn mà con người từng đạt tới hoặc có lẽ sẽ từng đạt tới. Như con chim ưng lượn lờ mà chẳng cần đập cánh, quý vị trôi theo dòng nước khi quý vị muốn, trong một hình thức chuyển động xa hoa nhất dành cho một linh hồn mang thể xác. Nhưng nếu huyết quản quý vị muốn sục sôi, hãy quay vòng quanh chiếc cọc tiêu trên sông mà quý vị nhìn thấy cách đây một dặm; và khi quý vị cập bến sau mười sáu phút (nếu quý vị làm được, bởi quý vị nên nhớ chúng ta là những lão già chứ chẳng phải những tay chèo vô địch), thì hãy nói xem liệu quý vị đã bắt đầu cảm thấy ấm người lên đôi chút hay chưa! Quý vị có thể chèo thuyền nhẹ nhàng và êm ả suốt cả ngày, và quý vị cũng có thể chèo đến mức hoa mắt chóng mặt và tối tăm mặt mũi chỉ trong mười phút, hoàn toàn tùy ý quý vị. Người ta từ lâu đã đồng thuận rằng không có cách nào giúp con người phát huy được nhiều công năng cơ bắp như trong môn chèo thuyền. Như vậy, chính trên chiếc thuyền mà con người tìm thấy sự mở rộng lớn nhất cho sự tồn tại của ý chí và cơ bắp của mình; ấy thế mà người ta lại có thể tiêu hao cả hai thứ đó một cách nhẹ nhàng đến mức, trong bài tập thể dục thú vị bậc nhất ấy, tâm trí anh ta vẫn có thể ung dung phác thảo bài giảng đạo, tứ thơ, hay hồi tưởng lại những lời đàm đạo trong đám đông để biên soạn lại cho công chúng, chẳng khác nào khi đang ngồi trên chiếc ghế bành êm ái.

Tôi chẳng dám công khai gọi tên những niềm hân hoan hiếm có, những khoái lạc vô biên làm tôi say đắm vào một sớm tháng Sáu ngọt ngào, khi mặt sông và vịnh phẳng lặng như một tấm lụa màu ngọc bích, và tôi lướt đi rạch đôi mặt nước bằng chiếc thuyền mỏng như lưỡi dao, vết rách khép lại sau lưng tôi tựa như những vết thương của các thiên thần mà Milton từng kể, nhưng đường khâu vẫn lấp lánh trải dài hàng dặm phía sau. Nằm bất động trên bãi cạn, nơi làn nước nông choắt, ngắm nhìn lũ cua bò lê và những chú cá sculpin lướt đi bận rộn và lặng lẽ bên dưới đáy thuyền, — lách mình xào xạc qua đám cỏ rậm rạp dẫn vào một con lạch thanh bình, — trốn tránh những tia nắng gay gắt dưới bóng của một cây cầu ngàn chân, và phóng tầm mắt nhìn dọc theo hàng cột dài bất tận phủ đầy rêu phong và rong rêu trơn trượt, điểm xuyết những con hà nhỏ xíu và quấn quanh bởi những vành trai đen thẫm, trong khi ngay trên đầu là dòng chảy ầm vang sấm sét của một dòng sông khác mà mỗi con sóng là một linh hồn con người đang trôi về cõi vĩnh hằng như dòng sông bên dưới đang chảy ra biển cả, — nằm đó thả neo ẩn mình, trong một sự cô tịch sâu thẳm đến mức những cây cột của thành Tadmor giữa sa mạc cũng chẳng thể xa rời sự sống hơn thế, — làn gió mát rượi mơn man trên trán, dòng nước thì thầm vỗ vào những cột trụ nửa chìm nửa nổi, — cớ sao tôi phải kể ra những điều này, để rồi một ngày kia phải chứng kiến những chốn yêu dấu của mình bị xâm lấn và mặt nước đen kịt những thuyền bè như một đàn bọ nước? Thành phố chúng ta hẳn phải là một lũ ngốc nghếch thì mới không phủ kín vịnh biển tráng lệ này bằng những chiếc thuyền gondola và thuyền chèo nhẹ, như cái cách chúng ta vừa học được để phủ kín mặt băng mùa đông bằng những người trượt băng!

Tôi tin chắc rằng một thế hệ thanh niên áo đen, khớp xương cứng ngắc, cơ bắp mềm nhũn, da dẻ nhợt nhạt như bột tẩm mà chúng ta đang thấy ở các thành phố ven bờ Đại Tây Dương chưa từng xuất hiện từ huyết thống Anglo-Saxon bao giờ. Về những người phụ nữ là bạn đời của đám đàn ông này, tôi xin không bàn tới ở đây. Tôi đã thuyết giảng từ bục giảng thế tục về vấn đề này cách đây khá lâu rồi. Dĩ nhiên, nếu quý vị từng nghe, hẳn quý vị biết tôi tin rằng tổng thể các ảnh hưởng khí hậu ở đây đang tạo ra một số kiểu mẫu nhân loại mới, trong đó có những kiểu mẫu chẳng hề là sự cải tiến so với khuôn mẫu cũ. Với thân tàu đóng theo kiểu tàu clipper, mũi nhọn hoắt, cột buồm dài, dáng vẻ mảnh khảnh và lướt đi vun vút, con tàu — vốn là khí quan vĩ đại trong đời sống quan hệ quốc gia của chúng ta — chẳng qua chỉ là sự tái hiện lại hình mẫu điển hình mà các yếu tố tự nhiên đã in hằn lên chính người thợ đóng tàu. Tất cả những điều này chúng ta không thể cưỡng lại được; nhưng chúng ta có thể tận dụng tối đa những ảnh hưởng ấy, dẫu chúng có ra sao. Chúng ta có vài tay chèo cừ khôi, — chẳng có kỵ sĩ giỏi nào theo như tôi được biết, — tôi không dám lạm bàn về môn cricket, — nhưng đối với bất kỳ kỳ tích điền kinh vĩ đại nào do một quý ông thực hiện ở những vĩ độ này, xã hội sẽ tẩy chay ngay một kẻ nào dám chạy quanh công viên Common trong vòng năm phút. Một vài kiếm thủ nghiệp dư, đấu thủ gậy đơn và võ sĩ quyền anh của chúng ta thì ta chẳng có lý do gì phải hổ thẹn. Đấm bốc là một trò chơi thô bạo, nhưng không quá thô bạo đối với một chàng trai trẻ khỏe mạnh. Bất cứ thứ gì cũng đều tốt hơn sự thoái hóa máu trắng mà tất cả chúng ta đang hướng tới.

Mới tối qua thôi, tôi có ghé vào xem một buổi biểu diễn đấu quyền của các quý ông. Lòng tôi thấy vui sướng khi thấy vẫn còn sót lại một vài thanh niên trẻ và trạc tuổi thanh niên có khả năng tự bảo vệ cái đầu của mình khi hữu sự. Thật là một cảnh tượng đẹp mắt khi chứng kiến một quý ông tự phân rã về những thành tố nguyên thủy của nhân tính. Đây, một chàng trai mảnh khảnh với gương mặt trí thức, vóc dáng nhỏ nhắn, nước da hơi tái, phong thái hết sức khiêm nhường, thực sự là một thiếu niên hòa nhã mà bất kỳ anh chàng Hiram hay Jonathan nào vừa bước ra từ luống cày cũng ngỡ rằng có thể hạ gục dễ như bỡn. Ồ, anh ta đang tháo cặp kính gọng vàng ra kìa! Chà, anh ta đang cởi chiếc cà vạt! Kìa, anh ta cởi phăng cả áo khoác! Chà, anh ta đây rồi, đích thị là trong chiếc áo lụa bó sát, và với hai thứ trông như bánh pudding bột quấy thế vào chỗ hai nắm đấm. Giờ hãy nhìn gã kia với một đôi bánh pudding khác xem, — gã to lớn với bờ vai vạm vỡ; gã chắc chắn sẽ đấm bay đầu chàng trai nhỏ bé kia nếu ra đòn trúng đích. Nhử đòn, né tránh, đỡ gạt, đấm tỉa, phản công, — cái đầu của chàng trai nhỏ bé vẫn nguyên vẹn trên cổ. Bạn thà nhảy lên cái bóng của chính mình còn dễ hơn là đấm trúng những đường nét trí thức của anh chàng nhỏ thó ấy. Lẽ ra anh ta chẳng cần phải tháo cặp kính gọng vàng ra làm gì. Nhanh nhẹn, thận trọng, biến ảo, thoăn thoắt, điềm tĩnh, anh ta đón đỡ mọi cú lao vào hung hãn hoặc né ra ngoài tầm với, cho đến khi thời cơ đến, và rồi, bốp một phát, một chiếc bánh pudding thúc thẳng vào mạn sườn gã to xác, và chát một cái, chiếc kia giáng thẳng vào mặt gã, và loạng choạng, lê bước, trượt chân, vấp ngã, sụp đổ, nằm sóng soài, gã to xác ngã vật xuống thành một đống hỗn độn. — Nếu người bạn trẻ của tôi, tác giả của bài báo xuất sắc mà tôi đã nhắc tới, có thể du nhập nghệ thuật tự vệ thượng võ này vào giới giáo sĩ, tôi tin chắc chúng ta sẽ có những bài giảng đạo hay hơn và một giáo hội chiến đấu bớt hiếu chiến hơn vô cùng. Một hiệp đấu găng sẽ giải tỏa được tính khí hằn học và chữa khỏi chứng khó tiêu — hai thứ vốn kết hợp lại đã đẩy các đối tượng vào những cuộc tranh cãi cay độc. Khi ấy chúng ta sẽ thường xuyên nghe thấy rằng một bất đồng giữa một kẻ chính thống và một kẻ dị giáo, thay vì bị tranh cãi kịch liệt qua một loạt bài báo, đã được giải quyết êm thấm bằng một cuộc so găng giao hữu trong vài hiệp, để rồi kết thúc bằng việc hai bên bắt tay nhau và hòa giải một cách chân thành.

Nhưng về môn quyền anh thì tôi và quý vị đã quá già rồi, tôi e là vậy. Tối qua, do sự lây lan của luồng điện cơ bắp, tôi đã suýt bị cám dỗ xỏ găng đấu thử với Benicia Boy, người đã ghé qua như một người bạn của bộ môn nghệ thuật cao quý này; nhưng nhớ ra rằng cậu ta nặng gấp đôi và chỉ bằng nửa tuổi tôi, lại thêm lợi thế của quá trình luyện tập bài bản, tôi bèn ngồi im và chẳng nói nửa lời.

Còn một điểm tế nhị nữa tôi muốn đề cập đến khi nói về tuổi già. Tôi muốn nói đến việc sử dụng các dụng cụ khúc xạ để điều chỉnh sự suy giảm khả năng khúc xạ của thủy dịch trong mắt, — nói cách khác, chính là cặp kính đeo mắt. Tôi không dùng kính. Tất cả những gì tôi cần là cỡ chữ to, rõ ràng, ánh sáng ban ngày hoặc ánh đèn ga thật mạnh, và cự ly tiêu cự một yard, thế là mắt tôi lại sáng rõ như xưa. Nhưng nếu mắt quý vị kém đi, tôi có thể mách cho quý vị một điều đầy khích lệ. Hiện có một cụ già sống ở Bang New York, khi nhận thấy thị lực suy giảm, cụ liền lập tức tập luyện mắt bằng cách đọc những dòng chữ in nhỏ li ti nhất, và bằng cách này, cụ đã hoàn toàn khuất phục được Tự nhiên khỏi cái thói quen ngớ ngẩn là tự tiện làm mờ mắt người ta ở tuổi bốn mươi lăm hoặc trạc đó. Và giờ đây, cụ già này thực hiện được những kỳ tích phi thường nhất bằng ngòi bút của mình, chứng tỏ đôi mắt cụ chẳng khác nào một cặp kính hiển vi. Tôi chẳng dám nói cụ thể với quý vị cụ đã viết được bao nhiêu chữ trong phạm vi một đồng nửa hào, — là toàn bộ các Thánh vịnh hay các sách Phúc âm, hay cả các Thánh vịnh lẫn các sách Phúc âm, điều này tôi không dám khẳng định chắc chắn.

Nhưng giờ xin hãy để tôi nói với quý vị điều này. Nếu thời khắc đến khi quý vị phải buông cây vĩ cầm và chiếc cần kéo xuống vì ngón tay đã quá xơ cứng, buông đôi mái chèo mười foot vì cánh tay đã quá rã rời, và sau một hồi lần lữa với những chiếc kính một tròng, cuối cùng phải đối diện với thực tế trần trụi của cặp kính lão, — nếu thời khắc đến khi ngọn lửa sinh mệnh mà chúng ta đã nói cháy tàn đến mức nơi ánh lửa từng bập bùng nay chỉ còn vết ố xám xịt của nỗi tiếc nuối, và nơi than hồng từng rực rỡ nay chỉ còn lớp tro trắng phủ lên những đốm tàn của ký ức, — thì cũng chớ để lòng mình nguội lạnh, và quý vị vẫn có thể mang theo niềm vui tươi cùng tình yêu thương bước vào những năm tháng đầu tiên của thế kỷ thứ hai đời mình, nếu quý vị có thể sống thọ đến thế. Như người bạn Nhà thơ của chúng ta từng viết trong mấy câu thơ anh hùng cổ điển mà anh giữ riêng cho mình thưởng thức: —

Đừng gọi kẻ tuổi già, khi trí não mộng mơ

Vẫn ngự trị vẹn nguyên trên miền xưa dĩ vãng.

Mùa ghen tị chuyển vần cũng trở thành vô nghĩa

Với kẻ mang trong hồn mùa hạ ngát ngàn năm.

Nếu khúc hát cung đình hay vần thơ thi sĩ,

Mùa xuân cùng muôn chim, hay con trẻ đùa vui,

Ánh mắt người trinh nữ, giấc mộng nghệ thuật lành,

Còn khơi giọt sinh khí len lỏi chốn buồng tim, —

Hãy lật sổ thời gian nơi năm tháng ghi tên, —

Đếm những sợi tóc sương, — nào làm người già cỗi!

Hết bài tiểu luận của vị Giáo sư.

[Bài tiểu luận trên đây không được đọc liền một mạch, mà đọc thành nhiều phần ngắt quãng, kèm theo vô số lời bình phẩm từ những người khác nhau ngồi quanh bàn ăn. Cả hội nhìn chung đều chăm chú lắng nghe, ngoại trừ đôi lúc có vài cái ngáp ngủ gà ngủ gật của ông cụ ngồi đối diện, và vài câu hỏi xỏ xiên, ác ý về “các ông già” của gã thanh niên xấc xược thỉnh thoảng vẫn xuất hiện — chẳng mấy khi đẹp đẽ gì — trong các bản ghi chép này.

Vào các buổi sáng Chủ nhật, tuân theo một cảm xúc mà tôi chẳng việc gì phải xấu hổ, tôi luôn cố gắng tạo cho cuộc trò chuyện của chúng tôi một sắc thái trang trọng và phù hợp hơn. Tôi vẫn chưa bao giờ đọc cho họ nghe bài giảng đạo của mình, và tôi cũng chẳng biết liệu mình có nên làm thế hay không, vì vài người trong số họ có thể coi những xác tín của tôi là sự xúc phạm cá nhân nhắm vào họ. Nhưng vì đã đọc cho cả hội nghe quá nhiều lời đàm đạo của Giáo sư về tuổi tác và các chủ đề khác liên quan đến đời sống thể xác, nên vào sáng Chủ nhật tuần sau, tôi đã dành thời gian để đọc lại cho họ nghe bài thơ sau đây của ông, một bài thơ tôi đã giữ bên mình bấy lâu. Ông gọi nó — tôi đồ rằng là để dành cho những người bạn cùng giới chuyên môn — là Bài ca của Nhà giải phẫu học, nhưng tôi sẽ đặt tên cho nó là —]

ĐỀN THỜ SỐNG.

Chẳng phải chỉ trong cõi sáng quang huy,

Nơi Thượng đế dựng ngai vàng rực rỡ,

Cũng chẳng riêng chốn trần gian bên dưới,

Với biển khơi ôm ấp sóng vơi đầy,

Và muôn trùng hải đảo ngát ngàn xanh,

Mới hiển hiện uy linh Đấng Tạo Hóa:

Hãy nhìn vào thể xác diệu kỳ ngươi, —

Trí tuệ ngàn thu muôn thuở vẹn nguyên!

Làn dưỡng khí êm đềm như nhịp đập

Khẽ thì thào qua hang hốc thẳm sâu,

Nơi dòng suối tím hồng bừng sáng rực

Bỗng bốc men sắc đỏ thắm tươi vui,

Trong khi bao cặn bã của suy tàn

Bị con nước triều trôi dần cuốn sạch,

Và rực hồng ánh lửa của Tự nhiên

Chúng khởi phát từ suối nguồn tim ấm.

Kẻ nô bộc đập liên hồi chẳng nghỉ,

Cứ rung rinh cùng năm tháng miệt mài,

Trong khi khắp xa gần dòng máu thắm

Vọt trào dâng lấp mạng lưới đan cài,

Nơi muôn nẻo thủy triều giao cắt mãi

Xẻ dòng trôi sự sống cháy ngút ngàn,

Rồi sưởi ấm từng phần đang tàn tạ

Lại len lỏi tìm về trái tim rung.

Nhưng sưởi ấm bằng lửa thiêng bất biến

Kìa ngắm xem thể xác bước rộn ràng,

Những khối đá cẩm thạch sống vững bền

Nối kết nhau bằng dải bạc, đai ngời,

Và gắn chặt vào dây cương lý trí

Bởi muôn vàn mắt xích khẽ run run,

Mỗi một mắt khắc vòng ren trắc chỉ

Khẳng định quyền sở hữu của chủ nhân.

Kìa ngắm xem tia sáng trắng đơn sơ

Được bện nên từ bảy sắc cầu vồng,

Thế nhưng trong hai khối cầu trong suốt

Chẳng một tia nào lạc lối phân ly.

Lắng tai nghe ngọn sóng cuộn âm thanh,

Qua vòm cung và đường xoắn uốn quanh,

Đánh thức dậy tâm hồn đang tĩnh lặng

Bằng khúc nhạc ngỡ chốn trời thiên thai.

Rồi hãy ngắm khối cầu chia hai nửa

Chứa tư duy trong nếp gấp nhiệm màu,

Khối cầu cảm từng rung động nhỏ nhất

Và lóe lên ý chí đấng quân vương;

Hãy nghĩ về một thế giới bão bùng

Bị khóa chặt trong từng cụm tế bào mờ ảo!

Những tia chớp quyền uy nó phóng ra

Dọc theo những sợi chỉ thủy tinh rỗng tuyếch!

Lạy Cha kính yêu! xin ban tình thương thánh

Biến đền thờ huyền nhiệm hóa của Ngài!

Khi tuổi xế và cuộc đời mòn mỏi

Đã xói mòn vách sống nghiêng ngả dần,

Khi bóng đêm phủ kín cả không gian,

Và những cột trụ cuối cùng đổ sụp,

Xin đón lấy nắm tro tàn ơn phước

Và nặn nên những hình hài cõi tiên!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.