[Mùa xuân đã về. Độc giả sẽ tìm thấy vài vần thơ về đề tài ấy ở cuối những dòng ghi chép này. Nếu là người thiếu kiên nhẫn, xin cứ việc lật ngay tới đó. Khi đọc thành tiếng, nếu không phiền, xin hãy bỏ qua khổ thơ thứ sáu và thứ bảy. Hai khổ ấy chỉ là đôi lời mở ngoặc lan man, nếu thính giả không thuộc hàng tột bậc thông tuệ thì e rằng sẽ khiến họ rối trí. Lắm kẻ cưỡi được trên lưng ngựa, song lại thấy trầy trật khôn bề nếu phải lên hay xuống ngựa mà chẳng có ai đỡ đần. Cứ mỗi lần gặp dấu ngoặc đơn, người ta lại phải nhảy tót khỏi mạch ý nghĩ, rồi sau đó trèo trở lại yên cương.]
—Cụ già ngồi đối diện tôi, nhận thấy xuân đã thực sự sang, liền đội một chiếc mũ trắng vào một ngày nọ rồi rảo bước ra phố. Xem chừng đây là một màn phô trương vội vã hoặc chẳng mấy hợp thời, tựa như câu chuyện từng được cố thi sĩ Bayly kỷ niệm trong thơ ca. Lúc cụ già về đến nhà, mặt cụ đỏ bừng, cụ than phiền rằng mình bị biến thành “trò cười cho thiên hạ”. Qua mấy lời thăm hỏi đầy vẻ cảm thông, tôi mới vỡ lẽ có một thằng nhóc đã gọi cụ là “ông già”, lại còn trêu hỏi cụ cho vôi quét chiếc mũ từ thuở nào.
Sự cố ấy thôi thúc tôi đưa ra đôi điều nhận xét bên bàn ăn vào sáng hôm sau, mà nay tôi xin nhắc lại nơi đây để bạn đọc của tập ghi chép này cùng suy ngẫm.
—Chiếc mũ chính là điểm dễ tổn thương nhất trong toàn bộ lớp vỏ bọc nhân tạo của con người. Tôi thấu hiểu điều này từ thuở ấu thơ. Có lần tôi được trang bị một chiếc mũ rơm Leghorn với vành rộng hơn nhiều so với thói thường thuở ấy, rồi được gửi tới trường ở mạn thị trấn quê nhà nằm gần đô thị hoa lệ này nhất. Trên đường đi, tôi chạm trán một “chú bé Cảng”, như chúng tôi vẫn thường gọi đám thiếu niên ở vùng ấy, và cuộc đối thoại sau đã diễn ra.

Chú bé Cảng: Ê, đằng ấy, bít mai có cuộc đua hông?
Tôi: Không. Ai chạy dzậy, mà đua ở đâu?
Chú bé Cảng: Cụ Mico dới Bác sĩ Williams, đua quanh cái vành mũ của đằng ấy đấy.
Hai bậc cao niên rất mực đáng kính ấy khi ấy là những cư dân thọ nhất vùng, và chuyện dùng vành mũ làm trường đua quả là điều không tưởng; lại thêm chú bé Cảng nháy mắt rồi thè lưỡi đùn má chế giễu, nên tôi nhận ra ngay mình đã bị biến thành trò đùa. Dư âm của sự việc ấy khiến tôi từ đó về sau luôn nhạy cảm và chú ý đặc biệt đến thứ trang phục này. Dưới đây là đôi ba cách ngôn liên quan đến nó.
Một chiếc mũ từng bị đè bẹp dúm hoặc nổ tung vì có người ngồi lên thì vĩnh viễn chẳng bao giờ lấy lại được phong độ ban đầu.
Chỉ những kẻ mang bản tính lạc quan tếu mới ôm ấp ảo tưởng ngược lại.
Không có gì lột tả tính chất của thói phong lưu nửa mùa rõ rệt bằng chiếc mũ của họ. Lớp lông tơ trên mũ luôn mang một vẻ phẳng lặng mất tự nhiên, cùng ánh bóng nhờn nhợt gượng gạo, gợi ngay ra dấu vết của chiếc bàn chải thấm nước.
Nỗ lực tuyệt vọng cuối cùng của một cơ nghiệp suy tàn là dốc sức chải chuốt cho chiếc mũ dạ hải ly đã rách nát tả tơi. Chiếc mũ chính là ultimum moriens – hơi thở tàn cuối cùng – của thứ gọi là “thể diện”.
—Cụ già đón nhận tất thảy những lời bình phẩm và cách ngôn ấy một cách rất vui vẻ, tuy nhiên cụ bảo rằng cụ đã quên gần hết vốn liếng tiếng Pháp, chỉ trừ mỗi từ chỉ củ khoai tây: pummies de tare. Ultimum moriens, tôi giảng giải cho cụ, là tiếng Ý cổ, nghĩa là thứ lìa đời sau chót. Với lời giải thích này, cụ lấy làm hài lòng lắm; và sau đó tôi thấy cụ nom hết sức điềm tĩnh đứng nơi lối vào, đầu đội chiếc mũ đen, còn tay cầm chiếc mũ trắng.
—Tôi thấy mình thật may mắn khi kết thân được với vị Thi sĩ và ngài Giáo sư. Chúng tôi gần gũi nhau đến mức hẳn là suy nghĩ và cách nói năng cũng có nhiều nét tương đồng; dẫu vậy, góc nhìn của mỗi người ở nhiều khía cạnh vẫn mang nét độc đáo và đặc thù riêng biệt. Đến lúc này ắt các vị đã hiểu quá rõ về tôi. Tôi đâu có trò chuyện với quý vị suốt bấy lâu nay một cách vô bổ, và bởi thế tôi thấy chẳng cần tự họa chân dung mình làm chi nữa. Song xin cho phép tôi nói đôi lời về hai người bạn của tôi.
Ngài Giáo sư tự coi mình, và tôi cũng coi ngài, là một kẻ làm công việc cặm cụi hữu ích và đáng kính. Tôi đồ rằng ngài có niềm kiêu hãnh riêng với những thuật ngữ chuyên môn vụn vặt của mình. Tôi biết ngài ôm giữ một ý niệm vĩ đại về lòng tận tụy; và dẫu ngờ rằng thi thoảng ngài cũng thầm cười nhạo những bộ tịch đường bệ mà “Khoa học” trưng ra – khi nàng cứ đứng giậm chân tại chỗ chẳng chịu tiến bước, trong lúc kèn thổi vang lừng và trống lớn gióng giã – song tôi đoan chắc ngài rất say mê chuyên môn của mình và kính trọng những ai ngày đêm vun xới nó.
Nhưng để tôi kể cho các vị nghe ngài Giáo sư đã nói gì với vị Thi sĩ hôm nọ. —Cậu em à, ngài bảo, tôi làm việc với chi phí rẻ hơn cậu nhiều lắm, bởi vì tôi chứa tất cả hàng họ dưới tầng trệt. Còn cậu thì cứ phải dòng hàng lên tận mấy căn phòng tít trên gác não bộ, rồi lại từ tốn thả dây chuyển xuống cho khách mua. Tôi nhận hàng ngay tầm mặt đất, rồi từ bậc thềm cửa nhà tôi xuất hàng đi mà hầu như chẳng cần tốn sức nhấc lên. Tôi nói cho cậu hay, con người ta càng phải vác nguyên liệu thô của tư tưởng lên cao trước khi chế biến thì càng hao tổn nhiều máu huyết, thần kinh và cơ bắp bấy nhiêu. Coleridge thấu triệt lẽ ấy nên mới khuyên nhủ mọi bậc văn sĩ nên thủ sẵn cho mình một nghề chuyên môn.
—Đôi khi tôi thích trò chuyện với người này, lúc khác lại thích đàm đạo cùng người kia. Được một độ, tôi đâm ngán cả hai. Mỗi khi cơn chán chường trí tuệ ập đến, tôi sẽ mách cho các vị biết một thú tiêu khiển tuyệt vời mà tôi tìm thấy, bên cạnh việc chèo thuyền và những trò giải trí khác tôi từng kể qua – đó là cặm cụi bên chiếc bàn thợ mộc của mình. Đôi chút việc chân tay cơ học chính là liều thuốc giải tỏa lớn lao nhất một khi các năng lực thuần túy trí tuệ bắt đầu mệt mỏi. Hồi bị cách ly kiểm dịch ở Marseille, tôi lập tức bắt tay vào đẽo gọt một món kỳ công bằng gỗ gồm những chiếc vòng lồng lỏng lẻo trên một chiếc gậy, và tôi say mê nó đến nỗi lúc được trả tự do, tôi “nhận lại tự do cùng tiếng thở dài”, chỉ bởi món đồ chơi còn dở dang.
Có những khoảng thời gian dài tôi chỉ chuyện trò với Giáo sư, và những lúc khác tôi lại phó mặc toàn bộ tâm trí cho Thi sĩ. Giờ đây khi công việc mùa đông đã khép lại và mùa xuân đang hiện diện quanh ta, tôi cảm thấy tự nhiên bị cuốn hút vào bầu bạn cùng Thi sĩ. Tôi chẳng thấy ai dồi dào sức sống hơn anh. Ngọn lửa thi ca bùng cháy trong anh mỗi độ xuân về, anh bảo thế – vậy mà nhiều phen anh lại than thở rằng, lúc cảm xúc dâng trào mãnh liệt nhất cũng là lúc anh ít hát ca được nhất.
Thế rồi một thoáng nản lòng lại xâm chiếm tâm can anh. —Nhiều khi tôi thấy hổ thẹn, —hôm nọ anh giãi bày, —khi nghĩ tới chuyện những khúc ca dở nhất của mình lại tụt hậu xa đến thế so với những bài tuyệt tác. Đôi phen tôi trộm nghĩ, và tôi biết những người khác cũng từng bảo tôi như vậy, rằng đáng lẽ mọi bài thơ đều phải là tuyệt tác – nếu không đạt đến mức ấy trong ngòi bút thực tế thì chí ít cũng phải ở tầm ý đồ và động cơ sáng tác. Tôi vô cùng cảm kích, —anh tiếp lời, —trước mọi lời phê bình như thế. Người ta bao giờ cũng sướng rẫy khi những nỗ lực nghiêm cẩn nhất của mình được ngợi ca, và khía cạnh cao quý nhất trong bản tính mình được tắm táp dưới ánh thái dương rực rỡ nhất.
Thế nhưng tôi đoan chắc rằng, theo lẽ tự nhiên của vạn vật, nhiều tâm hồn buộc phải thỉnh thoảng đổi tông giọng, bằng không sẽ chịu hình phạt là lạc nhịp hoặc mất đi tiếng nói của mình. Tôi đồ rằng bạn biết, —anh nói, —thế nào là những màu bổ túc chứ? Bạn cũng biết tác động của việc một màu sắc lưu lại quá lâu trên võng mạc sẽ ra sao rồi. Nếu bạn nhắm mắt lại sau khi nhìn đăm đắm vào một vật màu đỏ, bạn sẽ thấy hiện lên một hình ảnh màu xanh lục.
Với tâm trí của nhiều người cũng vậy thôi – tôi không dám vơ đũa cả nắm cho tất cả. Sau khi chiêm ngưỡng một khía cạnh của thế giới tự nhiên bên ngoài, hay bất kỳ hình thái nào của cái đẹp hay chân lý, hễ quay đi là khía cạnh bổ túc của chính đối tượng đó sẽ tự động in hằn một cách không cưỡng lại được vào tâm trí họ. Liệu họ có nên giãi bày trạng thái tinh thần thứ cấp này ra hay chăng?
Mỗi khi tôi suy ngẫm, —bạn tôi, vị Thi sĩ, trầm ngâm, —về tầm hiểu biết bao la vô tận thuộc về Đấng Trí Tuệ Tối Cao, về việc ý niệm sáng tạo cách xa vời vợi biết bao khỏi mọi công thức kinh viện và đạo đức giáo điều, tôi lại nghiệm ra rằng một tâm trí lành mạnh thỉnh thoảng nên chuyển đổi tâm trạng, bước xuống khỏi trạng thái thanh cao nhất của nó – dĩ nhiên tuyệt đối không bao giờ được tha hóa bằng cách đắm chìm vào những điều hạ đẳng ti tiện, mà là để cho những năng lực thấp hơn có cơ hội hít thở khí trời và vận động đôi chút. Sau khi tầng một và tầng hai đã xúng xính xiêm y lộng lẫy dạo gót trên đường phố rực rỡ, lẽ nào những người bạn khiêm nhường dưới tầng hầm lại không được quyền hưởng ngày nghỉ lễ của mình, để cho những mảnh nhung bông tầm thường cùng trang sức mạ giả rẻ tiền – những món trang sức mộc mạc nhưng vừa vặn với phận vị của người mang – được phô diễn trước đám đông, những người ngắm nhìn và thấy chúng đẹp đẽ như lẽ ra phải thế, dẫu cho những bậc quyền quý trên lầu cao thừa biết chúng là đồ rẻ rúng, chóng tàn?
—Chẳng biết chừng ngày nào đó tôi sẽ mời Thi sĩ tới đây để tự anh bộc bạch. Dẫu sao tôi nghĩ mình thuật lại lời anh cũng chẳng thua kém gì chính miệng anh thốt ra. —Ôi, —có bận anh tâm sự với tôi, —tôi chẳng qua chỉ là một gã quay đàn phong cầm dạo, —hay đúng hơn, chỉ là chính cỗ đàn phong cầm cơ giới ấy mà thôi. Cuộc đời quay tay quay, còn trí tưởng tượng hay sự ngẫu nhiên thì rút các nút chặn âm. Tôi bước tới dưới ô cửa sổ nhà bạn vào một sớm mùa xuân tươi đẹp, trỗi lên cho bạn nghe một khúc nhạc khoan thai, và vài người trong các bạn sẽ khen: —Khúc này hay quá, hãy cứ gảy mãi cho chúng tôi nghe như thế nhé. Nhưng hỡi những bạn bè thân thiết, nếu tôi không thi thoảng đổi nút chặn âm thì cỗ máy sẽ mòn mỏi ở bộ phận này và hoen rỉ ở bộ phận khác. Điệu nhạc này, điệu nhạc kia tuôn trào mượt mà làm sao! —quý vị trầm trồ, —hẳn trong bụng anh ta còn cơ man những giai điệu êm ái như thế nữa. —Tôi xin mở cỗ máy tội nghiệp ra cho bạn nghía qua một lát, rồi bạn sẽ thấy. —Kìa trông! Mỗi nốt nhạc đánh dấu một nơi mũi đinh thép đã bị đóng sâu vào. Quay tay cho bài ca vang lên thì dễ, nhưng cấy cho kỳ được những đầu gai nhọn tua tủa dệt nên bài ca ấy mới là công việc nhọc nhằn của năm tháng.
Tôi chẳng muốn nói ra đâu, —anh tiếp tục, —nhưng thi sĩ nhìn chung chẳng có nhiều giai điệu hơn một chiếc đàn phong cầm là bao; và khi nghe tiếng họ rền rĩ dưới cửa sổ nhà mình, bạn thừa biết tỏng điều gì sắp tới rồi. Càng nhiều nút chặn âm thì càng tốt. Cứ để tất cả lần lượt được kéo ra!
Bạn tôi, vị Thi sĩ, đã giãi bày như thế, rồi anh ngâm cho tôi nghe một khúc ca trang trọng bậc nhất của mình, tiếp nối là một bài ca vui tươi ngắn ngủi, rồi đến một chuỗi những câu thơ châm biếm sắc sảo. Tất cả đều chân thật, —anh bảo, —tất cả đều là hoa nở từ tâm hồn anh; chỉ có điều bông này thì xòe trọn tràng hoa, bông kia mới hé nửa đài hoa, còn bông thứ ba thì cánh lõi vẫn khép chặt, chỉ để lộ một đôi đầu cánh hoa le lói qua đài. Hoa súng chính là biểu tượng cho tâm hồn thi sĩ, —anh bảo tôi như vậy.
—Thưa ngài, ngài nghĩ điều gì, —chàng sinh viên thần học lên tiếng, —sẽ khai mở trọn vẹn nhất tâm hồn của các thi sĩ?
Chà, ắt phải có cả nội lực bên trong lẫn tác nhân kích thích bên ngoài. Thiếu một trong hai đều chẳng nên trò trống gì. Hoa hồng sẽ chẳng nở trong bóng tối, và cây dương xỉ thì tuyệt nhiên chẳng trổ hoa ở bất cứ nơi đâu.
Tôi nghĩ đâu là ánh dương đích thực làm bung nở tràng hoa của thi sĩ ư? —Tôi chẳng muốn nói toạc ra đâu. Tôi e rằng họ làm hư hỏng nhiều người lắm; hay chí ít thì họ cũng soi rọi lên biết bao kẻ chẳng bao giờ làm nên trò trống gì.
Họ là ai cơ ạ? —cô giáo hỏi dồn.
Phụ nữ. Tình yêu của họ trước hết là nguồn cảm hứng cho thi nhân, và lời tán dương của họ là phần thưởng tuyệt vời nhất của chàng.
Cô giáo hơi ửng đỏ đôi má, nhưng nét mặt lộ rõ vẻ hài lòng. —Ngài thực sự nghĩ thế ư? —Tôi thực sự nghĩ vậy; chừng nào chưa làm xiêu lòng họ thì tôi chưa bao giờ thấy an tâm; tôi không nghĩ họ là những người đầu tiên vạch ra khiếm khuyết của người khác, song họ luôn là người đầu tiên cảm nhận được sắc hương của một thi phẩm đích thực. Lắp cùng một trí tuệ ấy vào trang nam nhi thì nó là dây cung, —còn đặt vào người phụ nữ thì nó hóa thành dây đàn hạc. Toàn thân nàng rung rinh và ngân vang, nên nàng xao xuyến trước từng chấn động âm nhạc khẽ khàng nhất của làn gió thoảng quanh mình. —Khốn khổ thân tôi! —bạn tôi, vị Thi sĩ, than thở với tôi hôm nọ, —phải chi tôi từng được nuôi dưỡng bằng những lời khen ngợi của đàn bà, thì tư tưởng của tôi sẽ thắm đượm xiết bao sắc màu, và câu chữ của tôi sẽ trắng ngần tinh khiết nhường nào! Tôi hẳn đã lớn lên như chú hoẵng non của Marvell: —
“Ngoài ngời sắc huệ, trong ngời sắc hoa!”
Thế nhưng, —anh nói thêm, —tất cả chúng ta đều nghĩ, nếu thế này thế nọ thì ta đã thành ra thế kia thế khác, tựa như lời anh từng ngâm ngợi hôm trước trong mấy vần thơ của anh vậy.
—Tôi không nghĩ trên đời có nhiều thi sĩ theo đúng nghĩa đấng sáng tạo; song những tâm hồn nhạy cảm tự soi bóng mình vào những lời lẽ êm dịu, du dương, van nài sự đồng cảm cho những nỗi vui buồn của họ, thì nền văn học nào cũng đầy rẫy. Tự nhiên tự tay đẽo gọt nên bộ não chứa đựng trí tưởng tượng sáng tạo, nhưng Người lại đúc hàng tá những sinh linh quá đỗi đa cảm từ cùng một khuôn mẫu sẵn có.
Có hai loại thi sĩ, hệt như có hai kiểu người tóc vàng hoe vậy. [Đám phụ nữ nơi bàn ăn rục rịch tò mò. —Xin ngài kể cho chúng tôi nghe về những người tóc vàng hoe ấy đi, cô giáo lên tiếng.] Chà, có những người mang mái tóc hoe vàng đơn thuần là do thiếu hụt sắc tố – kiểu tóc vàng hoe thụ động hay nhợt nhạt, bị Mẹ Tự Nhiên chặn lại trên con đường biến thành người bạch tạng. Lại có những người mái tóc ánh lên rực rỡ ánh sáng vàng kim, điểm xuyết những sắc hung hay nâu sẫm ở các cấp độ khác nhau – kiểu tóc vàng hoe chủ động hay đượm màu, như được nhúng mình vào những tia nắng vàng óng ả, và lối sống của họ khác biệt với hạng người kia tựa như quả cam khác với nắm tuyết tròn vậy. Nét người bạch tạng thường đi kèm đồng tử giãn to và võng mạc mẫn cảm. Còn hạng kia, tức vẻ đẹp hoe vàng như sư tử, lại sở hữu ngọn lửa màu mắt mèo trong đôi mắt sáng ngời, thứ mà những thiếu nữ tóc nâu khó lòng sánh kịp bằng những ánh nhìn lấp lánh liếc nhanh của mình.
Tương tự như thế, chúng ta có những trí tưởng tượng kiến thiết vĩ đại bừng cháy tựa thái dương, và một tầng lớp thi sĩ đông đảo hơn nhiều được ban tặng thứ thiên tài ánh trăng le lói để bù đắp cho sự khiếm khuyết tự nhiên của họ. Sự thiếu thốn sắc tố tinh thần khiến họ trở nên nhạy cảm trước những ấn tượng mà các tâm trí mạnh mẽ hơn thường bỏ qua hoặc chẳng bao giờ thấu cảm. Nhiều người trong số họ đoản mệnh, và tất cả bọn họ đều vương vấn nét u sầu. Chẳng có minh chứng nào đẹp đẽ hơn về quy luật bù trừ thể hiện lòng nhân từ của Thượng đế cho bằng sự thật rằng: một số cuộc đời thánh thiện nhất và những khúc ca ngọt ngào nhất lại đâm chồi từ chính sự suy nhược khiến thân chủ của nó chẳng thể cáng đáng nổi những bổn phận thô ráp nơi cõi đời. Khi người ta đọc tiểu sử của Cowper, của Keats, hay của Lucretia và Margaret Davidson – về biết bao tâm hồn dịu dàng, thánh thiện sinh ra trong yếu đuối và phần lớn tạ thế trước tuổi xuân – người ta không khỏi nghĩ rằng giống loài con người cũng trút hơi thở cuối cùng trong tiếng hát, tựa như loài thiên nga trong câu chuyện cổ. Nhà thơ người Pháp Gilbert qua đời tại bệnh viện Hôtel Dieu ở tuổi hai mươi chín – (mất mạng vì một chiếc chìa khóa mắc nghẹn nơi cổ họng, thứ mà anh đã nuốt chửng trong cơn mê sảng sau một cú ngã) – chàng trai tội nghiệp này chính là một ví dụ điển hình cho hạng thi nhân vì quá đỗi đa cảm. Mới hôm nọ, tôi phát hiện ra vài người bạn văn giới của tôi chưa từng nghe nói về anh, dẫu tôi đồ rằng hiếm có người Pháp có học nào lại không thuộc nằm lòng những dòng thơ anh viết một tuần trước khi nhắm mắt, trên chiếc giường bệnh tồi tàn nơi bệnh viện lớn của Paris.
“Au banquet de la vie, infortuné convive,
J’apparus un jour, et je meurs;
Je meurs, et sur ma tombe, où lentement j’arrive,
Nul ne viendra verser des pleurs.”
Bên tiệc đời vui, phận khách buồn tủi bẽ bàng,
Thoáng chốc ghé chân, rồi khuất bóng mịt mù;
Ta nhắm mắt, và nơi nấm mồ ta lần bước tới,
Chẳng một bóng tri âm nhỏ lệ tiễn đưa.
Các vị hẳn nhớ ý tứ tương tự được diễn đạt bằng những lời lẽ khác ở đâu đó trong thơ của Kirke White. Đó chính là điệp khúc trong những bài ca sầu muộn của tất thảy những thi sĩ bạch tạng ngọt ngào này. “Ta sẽ chết đi và bị lãng quên, rồi cuộc đời vẫn cứ trôi đi như thể ta chưa từng hiện hữu; —vậy mà ta đã yêu biết bao! ta đã khao khát dường nào! ta hằng ôm ấp bao hoài bão xiết bao!” Và cứ thế vừa hát ca, mắt họ lại càng thêm sáng rực, nét mặt họ lại càng thêm hao gầy, cho đến khi bức màn xác thịt rách tươm như xơ mướp, và trong lúc tiếng hát vẫn cất lên, họ trút bỏ nó lại rồi thanh thản bước sang thế giới bên kia.
—Bộ não của chúng ta là những cỗ đồng hồ bảy mươi năm. Thiên Thần Sự Sống lên dây cót cho chúng duy nhất một lần rồi thôi, đoạn đóng chặt nắp vỏ lại, và trao chiếc chìa khóa vào tay Thiên Thần Phục Sinh.
Tích tắc! Tích tắc! Những bánh răng tư tưởng không ngừng xoay chuyển; ý chí của ta chẳng tài nào ngăn nổi chúng; bản thân chúng cũng chẳng thể tự dừng, giấc ngủ chẳng làm chúng nguôi ngoai; cơn điên loạn chỉ tổ làm chúng quay tít mù hơn; chỉ duy nhất Tử Thần mới có thể phá toang lớp vỏ, tóm lấy quả lắc đung đưa không ngơi nghỉ mà ta quen gọi là trái tim, để rốt cuộc dập tắt tiếng lách cách của bộ hồi kinh hoàng mà ta đã mang vác bấy lâu dưới vầng trán nhăn nheo.
Giá như ta có thể chạm tay vào chúng, khi ta nằm dài trên gối và đếm từng nhịp đập chết chóc của hết ý nghĩ này đến hình ảnh khác đang va đập chói tai qua cơ quan đã mệt nhoài! Há chẳng có ai chịu chèn bánh răng kia, tháo khớp bánh răng nọ, cắt đứt sợi dây treo những quả tạ, hay dùng thuốc súng nổ tung cỗ máy quỷ quái này hay sao? Đôi khi một niềm khát khao đến cuồng dại về sự tĩnh lặng và ngơi nghỉ lại xâm chiếm chúng ta! —mong sao cho cơ cấu khủng khiếp đang tháo cuộn tấm thảm vô tận của thời gian, thêu dệt những hình bóng ma quái của sự sống và cái chết kia, có được lấy một kỳ nghỉ ngắn ngủi! Ai còn lấy làm lạ khi người ta thắt cổ đung đưa nơi xà nhà bằng những thòng lọng gai? —khi họ gieo mình từ bờ lan can xuống dòng nước chảy xiết ùng ục bên dưới? —khi họ tìm đến lời khuyên của người bạn lạnh lùng tàn nhẫn, kẻ chỉ cần thốt ra một từ độc nhất đầy dứt khoát là cỗ máy bồn chồn kia tan tành xác pháo tựa chiếc bình vỡ vụn trên sàn cẩm thạch? Dưới tầng hầm tòa nhà mà chúng ta đi ngang qua mỗi ngày có những buồng giam kiên cố, nơi chẳng thể nào tìm thấy một cái móc, một then sắt, một đoạn dây giường, hay một mảnh bát đĩa sắc nhọn có nguy cơ vỡ vụn. Chẳng còn cách nào khác, khi bộ não bốc hỏa bởi sự quay cuồng của các bánh răng, ngoài việc lao đầu vào bức tường đá để dập tắt chúng bằng một cú va đập sấm sét. À, các bậc phụ mẫu đáng kính của thành phố đã lường trước điều đó, và các bức tường đều được bọc nệm cẩn thận, ngõ hầu người ta có thể thỏa sức vận động mà chẳng gây tổn hại đến bản thân trên lớp đệm lót hết sức đơn sơ và tiện dụng ấy. Nếu có ai đó chế ra được một chiếc đòn bẩy để thọc vào giữa các chi tiết máy của con rối ghê rợn này nhằm chặn nó lại, hay thay đổi tốc độ quay của nó, thì thử hỏi thế gian này sẽ trả giá bao nhiêu cho phát minh ấy?
—Từ nửa hào đến một hào, tùy theo đẳng cấp của quán xá và phẩm chất của rượu, —gã trai trẻ mà người ta gọi là John bèn chen vào.
Cậu nói năng bỗ bã đấy, song chẳng phải không có lý đâu, —tôi đáp. Trừ phi ý chí duy trì được quyền kiểm soát nhất định đối với những chuyển động này – thứ mà nó chẳng thể dập tắt nhưng có thể điều tiết phần nào – bằng không người ta rất dễ tìm cách can thiệp vào cỗ máy bằng một hệ thống đòn bẩy gián tiếp này hay khác. Họ đạp phanh hãm bằng thuốc phiện; họ thay đổi tiết tấu đơn điệu đến phát cuồng bằng các loại thức uống lên men. Chính bởi bộ não bị khóa chặt và ta chẳng thể chạm trực tiếp vào chuyển động của nó, nên ta mới thọc những công cụ thô thiển này qua bất kỳ khe hở nào có thể dẫn vào bên trong, cốt để biến đổi tốc độ của nó trong chốc lát, rồi rốt cuộc làm hỏng cả cỗ máy.
Những người chủ yếu vận dụng các năng lực tâm trí hoạt động độc lập với ý chí – chẳng hạn như các thi sĩ và nghệ sĩ, những người cứ mải miết đi theo trí tưởng tượng trong khoảnh khắc sáng tạo, thay vì ghìm chặt nó trong tay như đám logic học và những kẻ thực tế vẫn làm với năng lực suy luận của họ – những người như thế rất dễ nhờ cậy đến các biện pháp cơ học để giúp họ điều khiển trí tuệ của mình.
—Ý ngài là họ say xỉn chứ gì, —gã trai trẻ vừa được nhắc tên buông lời.
Ngài có nghĩ những bậc thiên tài thực thụ lại hay sa đà vào việc sử dụng các chất lỏng gây say sưa không? sinh viên thần học ướm hỏi.
Nếu cậu nghĩ mình đủ vững vàng để tiếp nhận những gì tôi sắp nói, —tôi đáp, —thì tôi sẽ luận bàn với cậu về chuyện này. Nhưng hãy lưu ý cho, đây là những điều mà một số kẻ dại dột coi là đề tài nguy hiểm – cứ như thể những tật xấu đang đục khoét tâm hồn con người, tựa loài giun Guinea đục khoét đôi bàn chân trần của đám nô lệ Tây Ấn, sẽ trở nên tai hại hơn khi ta vạch trần chúng thay vì giấu giếm khuất mắt vậy. Cách đúng đắn để đối phó với loài sinh vật ngoan cố dài cả tá foot mà chẳng to hơn sợi lông đuôi ngựa ấy, là lấy một sợi tơ quấn quanh đầu chúng rồi kéo ra một cách hết sức thận trọng. Nếu chẳng may làm đứt đoạn, chúng sẽ hoành hành dữ dội hơn bao giờ hết, và đôi khi tước đoạt mạng sống của kẻ bất hạnh trót chứa chấp chúng trong người. Do đó, hiển nhiên việc đầu tiên phải làm là tìm cho ra cái đầu của nó nằm ở đâu.
Đối với mọi thói hư tật xấu cũng hệt như vậy, và đặc biệt là cái thói say sưa chè chén này. Đâu là cái đầu của nó, và nó nằm ở chỗ nào? Bởi các vị cứ tin tôi đi, chẳng có tật xấu nào mà lại không có cái đầu riêng của nó – một sự thông tuệ, —một ý nghĩa, —một thứ phẩm hạnh nhất định, suýt nữa thì tôi đã nói thế – dẫu điều ấy nghe chừng có vẻ nghịch lý. Tôi từng nghe vô số vị danh y đạo đức kê đơn trị liệu loài giun Guinea tinh thần, và đại đa số bọn họ bao giờ cũng khăng khăng rằng giống vật này tuyệt nhiên chẳng có đầu có đuôi gì ráo, mà chỉ toàn là mình mẩy với đuôi. Thành thử kết quả phổ biến trong phương pháp của họ là sợi dây bị tuột, hoặc chỉ dứt được một mẩu của con vật, rồi con sâu chẳng mấy chốc lại trỗi dậy, tệ hại y như cũ. Sự thực là, giá như Quỷ dữ có thể cử đại diện pháp lý bước vào nhà thờ, đưa ra bản trần tình thuyết phục nhất dựa trên các sự thật có thể bênh vực cho những phẩm hạnh đặc biệt của hắn (thứ mà chúng ta thường gọi là thói hư tật xấu), thì tầm ảnh hưởng của các bậc hiền triết hẳn đã lớn hơn bây giờ bội phần. Bởi lẽ những lý lẽ giúp Quỷ dữ thắng thế lại chính là những lý lẽ mà kẻ diệt Quỷ hiếm khi nào hồi đáp được nhất. Cách để bác bỏ một thói xấu không phải là nói dối về nó – bảo rằng nó chẳng có gì quyến rũ, trong khi ai nấy đều biết tỏng là nó có thừa – mà đúng hơn là hãy để nó tự giãi bày trường hợp của mình hệt như cách nó chắc chắn sẽ làm trong khoảnh khắc cám dỗ, rồi sau đó nghênh chiến với nó bằng những vũ khí lấy từ kho vũ khí của Thượng đế. Các vị hẳn nhớ Ithuriel đâu có dùng ngọn giáo đâm xiên con cóc, ngài chỉ chạm nhẹ mũi giáo vào nó, và thế là tên thiên thần bị đày ải lập tức hiện nguyên hình với những nét vinh quang thảm sầu của bản thể thật. Nếu lúc ấy hắn giở quẻ chống cự, các đấng thánh thần ắt đã biết cách xử trí hắn ra sao.
Chuyện mọi hành động kích động của não bộ đều là điều xấu xa vốn chẳng phải là điều hoàn toàn rõ ràng. Người ta say sưa thực sự với âm nhạc, với thi ca, với nỗi hưng phấn tôn giáo, và thường xuyên nhất là với tình yêu. Nàng Ninon de l’Enclos từng bảo mình dễ bị kích động đến mức một bát súp cũng đủ làm nàng say túy lúy, và những người ốm mới gượng dậy đôi khi cũng ngà ngà say chỉ vì một miếng bít tết.
Có những dạng thái và giai đoạn hưng phấn do cồn mà tự thân chúng, nếu không màng tới hậu quả, có thể được coi là những bước cải thiện tích cực nơi đương sự. Khi trí tuệ trì trệ được đánh thức, lời ăn tiếng nói chậm chạp trở nên hoạt bát, bản tính lạnh lùng được sưởi ấm, mối đồng cảm tiềm tàng được khơi dậy, tinh thần ủ rũ bừng sáng, —trước khi các luồng tư tưởng trở nên hỗn loạn hay ý chí bị bẻ cong, hoặc các cơ bắp rã rời, —ngay chính khoảnh khắc toàn bộ sinh thể người bung nở như một đóa hồng rực rỡ, sẵn sàng ký tên vào giấy quyên tiền hay hòm công đức, —thì thật khó mà bảo rằng ngay lúc ấy người đó lại tệ hại hơn, hay ít đáng yêu hơn so với lúc gã đang kỳ kèo mặc cả từng đồng với tất cả sự đê tiện ti tiện của mình. Khổ nỗi là những phẩm hạnh sinh ra từ cồn lại không bền màu qua giặt giũ; song chừng nào nước chưa gột rửa hết sắc màu của chúng, thì những gam màu ấy trông vẫn na ná như chất liệu thuần khiết chốn thiên đường.
[Đến đây, tôi bị ngắt lời bởi một câu hỏi mà tôi chẳng muốn thuật lại chút nào, song tôi đủ tin tưởng vào sự bộc trực của những bạn bè đang nghiền ngẫm các ghi chép này để bộc bạch cùng họ.
Một người cùng bàn hỏi tôi liệu tôi có “khoái nốc rượu rum tì tì làm thức uống thường ngày không?” —Cung cách của gã khiến câu hỏi trở nên hết sức xúc phạm, nhưng tôi đã kìm nén và đáp lại như sau: —]
Rượu rum, theo tôi hiểu, là cái tên mà những nhà đạo đức học chưa sạch nước cản gán ghép bừa bãi cho cả thứ sản phẩm chưng cất từ mật mía lẫn những giọt nước ép cao quý nhất của vườn nho. Vang Burgundy “trong tất cả ánh hoàng hôn rực rỡ của nó” cũng bị coi là rum. Sâm panh, “thứ rượu sủi bọt của miền Đông nước Pháp”, cũng là rum. Rượu Hock, thứ mà bạn tôi, vị Thi sĩ, từng ca ngợi là
“Dòng sữa mẹ sông Rhine, trào dâng mát lạnh và sáng ngời,
Tái tê như ánh nguyệt, và cuồng loạn tựa ánh sáng nàng soi,”
cũng bị gọi là rum. Thưa ông, tôi cự tuyệt thứ tiếng lóng thô thiển đáng ghê tởm ấy, coi đó là sự sỉ nhục đối với phép màu đầu tiên mà Đấng Sáng Lập tôn giáo chúng ta từng thi triển! Tôi xin hướng về cử tọa. —Tôi tin vào sự chừng mực, thậm chí gần như là kiêng khem, như một nguyên tắc dành cho những người khỏe mạnh. Tôi tin chắc mình thực hành cả hai. Song xin cho tôi thưa với quý vị, có những hội nhóm của những bậc tài hoa mà thỉnh thoảng tôi ghé tới, nơi bầu không khí của trí tuệ và cảm xúc còn kích thích hơn cồn gấp bội, đến nỗi nếu tôi thấy cần phải nhấp một ly vang thì đó là cốt để giữ cho mình được tỉnh táo.
Trong số những quý ông mà tôi từng quen biết, hiếm có ai, nếu không muốn nói là chẳng có ai, bị hủy hoại vì ma men. Vài ba người quen say xỉn của tôi thường đã suy đồi từ trước khi họ biến thành những kẻ nát rượu. Thói nghiện ngập thường là một thói xấu, chẳng nghi ngờ gì nữa, —đôi khi là một nỗi bất hạnh, —chẳng hạn như khi tồn tại một thiên hướng di truyền gần như không thể cưỡng lại thúc đẩy người ta sa đà vào nó, —song thường thấy nhất, nó là một hình phạt.
Những cái đầu rỗng tuếch, —những cái đầu thiếu vắng các ý tưởng phong phú lành mạnh và đủ số lượng để cung cấp dưỡng chất cho cỗ máy đồng hồ tâm trí, —những cái đầu rối loạn, nơi các năng lực không chịu sự kiểm soát của ý chí, —đó mới chính là những kẻ sở hữu bộ não mà chủ nhân của chúng rất dễ táy máy can thiệp bằng cách đưa vào những công cụ chúng ta vừa bàn tới. Giờ đây, khi bộ não của một quý ông trở nên trống rỗng hoặc mất kiểm soát, thì phần lớn lỗi lầm thuộc về chính bản thân gã; và đó đơn thuần là sự quả báo, khi gã nằm ngủ lười biếng hay mơ mộng viển vông, thì thói quen chết chóc ấy liền bu bám lấy gã như loài quỷ hút máu, vừa hút cạn máu huyết vừa quạt đôi cánh nóng rực ru gã vào giấc ngủ sâu hơn hay những mộng tưởng hão huyền hơn! Tôi đâu phải kẻ sắt đá đến mức áp đặt điều này lên những người nghèo khổ bị bỏ rơi, những kẻ chẳng có cơ hội lấp đầy đầu óc bằng những tư tưởng lành mạnh và được dạy dỗ bài học tự chủ. Tôi tin rằng biểu thuế của Thiên Đình sẽ có mức thuế theo giá trị thực dành cho họ – và cho tất cả chúng ta.
Song để quay trở lại với các thi sĩ và nghệ sĩ; —nếu họ thực sự dễ lạm dụng các chất kích thích hơn, —và tôi e rằng điều này là có thật, —thì nguyên do của nó cũng quá đỗi rõ ràng. Người ta buông mình theo một cơn cuồng si tuyệt mỹ, và nguồn sức mạnh tuôn trào qua người anh ta, như tôi từng giải thích với quý vị, biến anh ta thành cầu nối trung gian cho một bài thơ tuyệt tác hay một bức họa phi thường. Hành động sáng tạo hoàn toàn không mang tính tự nguyện, mà là tự động; chúng ta chỉ có thể đưa tâm trí vào một tư thế thích hợp, rồi ngóng chờ ngọn gió muốn thổi đi đâu thì thổi lướt qua nó. Do đó, trạng thái thực sự của thiên tài sáng tạo rất gần gũi với sự mơ màng hay mộng ảo. Nếu cả thể xác lẫn tâm hồn đều khỏe mạnh, được chu cấp đầy đủ dưỡng chất và được tự do vẫy vùng, tôi ngờ rằng chẳng có tầng lớp nào lại chừng mực hơn giới nghệ sĩ giàu tưởng tượng. Ngặt nỗi thể xác và tâm hồn thường hay rệu rã, —có lẽ chúng vốn đã khiếm khuyết ngay từ đầu, thiếu thốn cơm ăn hay đói khát ý tưởng, lao lực quá độ hoặc bị vùi dập tơi bời bằng cách này hay cách khác. Hành động tự động mà qua đó thiên tài từng tạo nên những kỳ quan nay bỗng đình trệ. Chỉ có duy nhất một thứ có thể đánh thức cỗ máy; không phải ý chí, —thứ ấy chẳng thể với tới nó; mà chẳng có gì ngoài một tác nhân hủy diệt, kẻ tạm thời thúc giục các bánh răng quay tít mù trong chốc lát rồi mau chóng gặm nhấm tan nát tâm can của cơ cấu máy móc. Những năng lực mộng mơ luôn là những kẻ nguy hiểm, bởi phương thức vận hành của chúng có thể bị bắt chước bằng sự kích thích nhân tạo; còn các năng lực suy luận lại an toàn, bởi chúng đòi hỏi nỗ lực tự giác liên tục.
Tôi nghĩ các vị sẽ thấy đúng là, trước khi bất kỳ thói xấu nào có thể bám rễ vào một con người, thì thể xác, tâm trí hoặc bản tính đạo đức của kẻ ấy ắt hẳn đã suy nhược rồi. Rêu phong và nấm mốc chỉ tụ lại trên những thân cây còi cọc ốm yếu chứ đâu bám vào cây cỏ xanh tươi; và những loài ký sinh gớm ghiếc bám chặt vào thân xác con người cũng chỉ chọn những thể trạng vốn đã hao mòn. Ông Walker, nhà trào phúng kiêm chuyên gia vệ sinh học, từng tuyên bố da dẻ ông khỏe mạnh đến mức chẳng vết nhơ nào bám dính nổi, và khăng khăng rằng thật ngớ ngẩn khi phải rửa một khuôn mặt vốn dĩ luôn sạch sẽ tự nhiên. Tôi chẳng rõ trong chuyện này có bao nhiêu phần hoang tưởng; song chẳng hề hoang tưởng chút nào khi khẳng định rằng sự mệt mỏi rã rời của những người lao động kiệt sức, nỗi uể oải của những tâm hồn giàu tưởng tượng trong giai đoạn suy sụp, và sự trống rỗng của những khối óc không qua rèn giũa lao động và kỷ luật, chính là mảnh đất màu mỡ cho hạt giống của thói say sưa nảy mầm trong cả thể xác lẫn tâm hồn.
Bất cứ khi nào con quỷ say xỉn lang bạt bắt gặp một con tàu trôi dạt – không ngọn gió vững vàng nào căng buồm, chẳng người hoa tiêu cẩn trọng nào cầm lái – hắn sẽ nhảy tót lên tàu, nắm lấy bánh lái và đâm thẳng vào vòng xoáy nước tử thần.
—Tôi tự hỏi liệu các vị có biết đến nụ cười kinh hoàng không nhỉ? [Gã trai trẻ tên John nháy mắt lia lịa rồi buông một câu đùa tếu, mà ý tứ dường như phụ thuộc vào nghĩa đôi của từ “smile” – vừa là nụ cười vừa là một hớp rượu. Cả bàn đều tò mò muốn biết tôi ngụ ý điều gì.]
Có những kẻ —tôi nói —hễ vừa thấy bóng dáng bạn là đã bắt đầu nhoẻn miệng cười, với cái cử động giật giật bất định của khóe môi, toát lên ý nghĩ rằng họ đang nghĩ về chính mình, và lại nghĩ rằng bạn đang nghĩ họ đang nghĩ về chính mình, —và thế là họ nhìn bạn bằng một mớ hỗn độn thảm hại giữa sự tự ý thức, nỗi ngượng ngùng vụng về, cùng những cố gắng khỏa lấp cả hai thứ đó, mà tất cả đều bị bóc mẽ bởi ánh mắt lấm lét hèn nhát và sự yếu ớt tố giác nơi bờ môi vốn là đặc trưng của những sinh linh bất hạnh này.
—Sao ngài lại gọi họ là bất hạnh, thưa ngài? —chàng sinh viên thần học gặng hỏi.
Bởi lẽ rõ ràng là sự tự ý thức về một mối ngu ngơ ngớ ngẩn nào đó chính là căn nguyên sâu xa của cái nét biểu cảm kỳ quặc này. Dẫu vậy, tôi không nghĩ những người này thường là lũ ngốc. Tôi từng quen biết một số người như thế, và ai nấy đều thông minh cả. Tôi cho rằng chẳng có gì bộc lộ thói thiếu giáo dưỡng rõ rệt hơn nụ cười tự tố cáo mình ấy. Thế nhưng tôi nghĩ thói quen kỳ quặc này, cũng như tật đỏ mặt vô cớ, hoàn toàn có thể lây sang cả những người rất tốt tính khi họ thường xuyên gặp gỡ hoặc ngồi đối diện nhau bên bàn ăn. Gương mặt của một quý ông đích thực thì cách xa vạn dặm những trò tầm phào ấy, —đôi mắt luôn điềm tĩnh, khóe môi luôn cương nghị. Tôi nghĩ danh họa Titian hiểu rõ diện mạo của một quý ông hơn bất kỳ ai từng sống trên đời. Bức chân dung chàng trai trẻ cầm găng tay nơi Phòng trưng bày Louvre, nếu có ai trong các vị từng ghé thăm bộ sưu tập ấy, hẳn sẽ gợi cho quý vị nhớ tới điều tôi muốn nói.
—Liệu tôi có nghĩ những người ấy biết rõ cái vẻ mặt kỳ quặc của mình chăng? —Tôi chịu thôi; tôi mong là họ không biết; tôi e rằng nếu biết thì họ chẳng bao giờ tha thứ cho tôi mất. Điều tệ hại nhất là cái tật này rất dễ lây; khi người ta gặp một trong những gã ấy, tự dưng cũng thấy thôi thúc muốn biểu lộ y như vậy. Ngài Giáo sư bảo tôi có một dải cơ mỏng, một nhánh phụ của cơ bám da cổ, được gọi là cơ cười Santorini.
—Nói lại lần nữa xem nào, —gã trai trẻ vừa được nhắc tên phía trên reo lên.
Giáo sư bảo có một dải thịt nhỏ gọi là cơ cười của Santorini. Tôi thà cho rạch nó vứt khỏi mặt mình còn hơn là sinh ra với một trong những nụ cười toe toét bẩm sinh ấy dán trên mặt. Có lẽ tôi hơi khắt khe khi phán xét những kẻ mang bộ mặt cau có mà tôi kể với các vị hôm nọ, cũng như đám người hay cười cợt này. Rất có thể họ sinh ra đã mang những nét mặt ấy, tựa như những người khác sinh ra với những dị tật bẩm sinh dễ nhận biết hơn. Cả hai hạng người đều tệ hại như nhau, song tôi thà giáp mặt ba kẻ cau có còn hơn là chạm trán một kẻ cứ cười toe toét.
—Lại còn một lối nhìn bất hạnh khác, vốn là đặc quyền của cái phái khả ái mà chúng ta chẳng nỡ buông lời chê trách. Có một số phụ nữ rất xinh đẹp, nhưng bất hạnh thay lại vô cùng thiếu ý tứ, họ chẳng hiểu luật đi đường đối với những gương mặt kiều diễm. Tự nhiên và tập quán ắt hẳn đều đồng thuận nhượng bộ cho mọi đấng mày râu cái quyền được ngắm nhìn ít nhất hai lần rõ rệt vào bất kỳ dung nhan phụ nữ kiều diễm nào, mà chẳng hề vi phạm các quy tắc lịch thiệp hay tình cảm tôn trọng. Ánh nhìn thứ nhất là cần thiết để định hình vóc dáng của người ta gặp ngõ hầu tránh né khi bước qua. Bất kỳ nét quyến rũ khác thường nào được phát hiện trong cái nhìn đầu tiên đều là lý do chính đáng cho cái nhìn thứ hai – không phải một cái nhìn chằm chằm soi mói trơ trẽn, mà là một sự ngưỡng mộ tôn kính của ánh mắt, thứ mà một người xa lạ có thể dâng tặng một cách vô hại cho một bóng hình thoáng qua. Thật đáng kinh ngạc khi thấy một số người đẹp tầm thường lại nhạy cảm đến mức bệnh hoạn trước sự biểu lộ nhỏ nhặt nhất kiểu này. Khi một quý cô dạo bước trên phố, nàng để cái bộ mặt phẫn nộ đầy đức hạnh của mình ở nhà; nàng thừa biết rằng đường phố là một phòng triển lãm tranh, nơi những gương mặt xinh xắn đóng khung trong những chiếc mũ duyên dáng là để người ta chiêm ngưỡng, và ai nấy đều có quyền được ngắm nhìn chúng.
—Khi quan sát thấy những đường nét, phong thái và tính cách tương tự cứ lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, chúng ta có thể tin rằng một sự suy yếu di truyền nào đó có thể giải thích cho những nét lập dị này. Những chú rùa đớp mồi tí hon đã biết đớp mồi —nhà tự nhiên học vĩ đại bảo chúng ta thế —ngay cả trước khi chúng chui ra khỏi vỏ trứng. Tôi tin chắc rằng, ở bậc thang sự sống cao hơn nhiều, tính cách đã bộc lộ rõ rệt ngay từ lúc con người mới được âm hai hoặc âm ba tháng tuổi.
—Gần đây bạn tôi, ngài Giáo sư, cứ đầy ắp những chuyện trứng nước. [Lời nhận xét này làm bùng lên một tràng cười rộ mà tôi không để nó làm gián đoạn mạch quan sát của mình.] Ngài đang nghiền ngẫm cuốn sách vĩ đại, nơi ngài tìm thấy sự thực về những chú rùa đớp mồi tí hon vừa nhắc ở trên. Vài điều ngài kể đã gợi cho tôi biết bao phép so sánh khá kỳ quặc.
Có chừng nửa tá người mang trong não bộ mình những quả trứng noãn sào của nền văn minh thế hệ tới hay thế kỷ sau. Những quả trứng này lúc này chưa sẵn sàng để đẻ ra dưới dạng những cuốn sách; một số quả thậm chí còn chưa sẵn sàng để chuyển hóa thành những câu chuyện đàm đạo. Song dưới dạng những ý niệm sơ khai hay những xu hướng mới chớm, chúng vẫn nằm yên đó; và đây chính là những thứ sẽ định hình nên tương lai. Những ý niệm chung chung của một con người chẳng có mấy giá trị, trừ phi trong chính não bộ gã có một vụ mùa của những quả trứng noãn sào trí tuệ này, hoặc gã nhận biết được chúng khi chúng tồn tại trong tâm trí người khác. Người ta phải có thói quen đàm đạo với những bậc túc nho như thế mới tiếp cận được các mầm mống sơ khai của tư tưởng; bởi sự phát triển của chúng tất yếu là chưa hoàn thiện, và chúng được đúc theo những khuôn mẫu mới mẻ đòi hỏi phải được nghiền ngẫm lâu dài và kỹ lưỡng. Nhưng đó mới chính là những người đáng để trò chuyện. Chẳng có chân lý tươi mới nào lại chịu chui tọt vào một cuốn sách cả.
—Dù sao thì cũng khối lời nói dối mới toanh chui vào được đấy thôi, —một người trong bàn lên tiếng.
Mặc kệ sự ngắt lời, tôi tiếp tục. —Bạn tôi, ngài Giáo sư, bảo rằng mọi tư tưởng được thốt ra đều mang bản chất của một sự bài tiết. Các chất liệu của nó đã được thu nạp vào, đã tác động lên hệ thống, và chịu sự phản ứng ngược lại từ hệ thống đó; nó đã tuần hoàn và làm tròn bổn phận của mình trong một tâm trí trước khi được tiết ra vì lợi ích của tha nhân. Nó có thể là dòng sữa ngọt hay nọc độc đối với những tâm trí khác; song trong cả hai trường hợp, nó đều là thứ mà kẻ tạo ra nó đã tận dụng xong xuôi và có thể đem cho. Con người ta theo bản năng luôn cố tống khứ tư tưởng của mình qua trò chuyện hoặc qua trang in ngay khi nó vừa chín muồi; nhưng thật khó lòng tiếp cận được nó khi nó còn nằm vùi sâu, một tiềm năng thuần túy, mầm mống của một mầm mống, trong trí tuệ của anh ta.
—Đâu là những bộ não chứa đầy ắp những quả trứng noãn sào tư tưởng nhất? —Tôi xin từ chối nêu đích danh từng cá nhân. Những người sản sinh ra tư tưởng thì ít ỏi, những kẻ “bán buôn” tư tưởng thì đông đảo, còn đám bán lẻ tư tưởng thì đếm không xuể, tất cả họ bị trộn lẫn vào nhau trong nhận thức bình dân đến nỗi thật vô vọng nếu cố tách bạch họ ra trước khi dư luận có đủ thời gian lắng đọng. Hãy dõi theo tiến trình của dư luận đối với những chủ đề lớn lao mang lại mối quan tâm cho nhân loại qua vài thế hệ hay vài thế kỷ, đo thị sai của nó, vạch ra một cung nhỏ trong chuyển động của nó, xem nó hướng về đâu, rồi hãy nhìn xem ai là kẻ đi trước nó hoặc song hành cùng nó; miệng lưỡi thế gian có lẽ sẽ trút lên đầu người ấy những lời thóa mạ cay nghiệt; song nếu muốn tìm kiếm những quả trứng của tương lai, quý vị buộc phải nhìn sâu vào những nếp gấp của các nếp cuộn não bộ người ấy.
[Chàng sinh viên thần học nom hơi ngơ ngác trước gợi ý này, như thể cậu ta chưa mường tượng ra rốt cuộc mình sẽ đi tới đâu nếu tính toán cái vòng cung ấy quá đỗi chi ly. Tôi nghĩ rất có thể nó sẽ gọt tỉa đi đôi chút góc cạnh trong niềm tin hiện thời của cậu, tựa như nó từng gọt bỏ hủ tục thiêu sống kẻ tử vì đạo và treo cổ phù thủy; —nhưng thời gian sẽ trả lời, —thời gian sẽ trả lời, hệt như cụ già ngồi đối diện vẫn thường bảo.]
—Ồ, —đây là bản chép mấy vần thơ tôi từng kể với quý vị.
MÙA XUÂN ĐÃ VỀ.
Nơi Nội Thành.
Nắng mai biền biệt nửa năm ròng,
Xiên qua song cửa rọi nghìn mong.
Gió bấc khô cằn thôi buốt giá,
Hơi may sương biếc thoảng phương Đông.
Chuông tuyết tinh khôi hé nụ đầu,
Nép mình nương náu cạnh tường sâu.
Tulip sừng non xanh thẫm biếc,
Thược dược đơm tròn cánh thẳm mầu.
Chén vàng nghệ tây rực rỡ soi,
Thủy tiên lá mướt vươn ngời ngời.
Dạ lan mỏ nhọn bừng trở lại,
Thắp sáng ngọn đèn biếc lửa khơi.
Liễu rủ cành buông ngọn roi mềm,
Gió gào tháng Ba quất ngày đêm.
Nay đã thưa cài chồi lá nhạt,
Đung đưa bên tùng bách êm đềm.
Đoàn du khoác áo mảnh cành tơ,
Hoa rộ mầm non hé đợi chờ.
Vòm trời rộng mở dang tay đón,
Bậc chúa rừng già tựa mây mơ.
—[Kìa chén tulip kiêu hãnh thay,
Bừng sắc huy hoàng chỉ một ngày,
Trông bóng hoa tàn, rồi ngước mắt,
Chúa rừng hoa nở khiêm nhường đây! —
Violet bừng tỉnh, Đông lìa xa;
Mầm du hé nở, Xuân chan hòa;
Tử đinh hương rộ, Hè lên tiếng:
“Nở đi, hồng nhỏ! Xuân của ta!”]
Song cửa thắm hồng muôn sắc hoa,
Cắt khi sương sớm đọng giọt sa.
Củ cải khoe tươi màu rực rỡ,
Hồng tựa ngón tay nữ thần Nga.
Nào kém chi luồng sáng thênh thang,
Rọi cánh hoa người sắc điểm trang, —
Lối đi rực rỡ như phòng cưới,
Từng hàng thôn nữ dáng đài trang.
Hải sản vỏ hồng khua lách cách,
Trên chiếc xe xanh trượt ngoắt ngoéo;
Kỵ sĩ tự hào bùn vương vãi,
Rong ruổi ngựa về sau buổi leo.
Kìa đàn ngựa thô của lái buôn,
Cổ thắt thừng gai, đuôi buộc dồn, —
Ngựa non quê kiểng đung đưa bước,
Lững thững đi rong, kiệu u buồn.
—Ngựa cái non hoang dại sườn non,
Đoán trước gông cùm xước mòn thân,
Cho ta mượn bước dài chẳng mỏi,
Cùng mi tìm về chốn non ngàn!
Ta nghe tiếng thầm thì của Xuân,
Họa mi ríu rít, khướu ngân vang,
Tựa cánh chim giam trong lồng hẹp,
Ngồi hót mong tìm nẻo thênh thang.
Ôi ước một vạt xanh thắm tươi, —
Một mảnh đất con lá đâm chồi, —
Để yêu chẳng trách, đi chẳng thấy,
Bên trên mộng mị, dưới ngủ vùi!