Khi hai thầy trò đến biên thùy xứ của rợ Oreillon, Cacambo nói với chủ:

- Thầy thấy không? Bán cầu này cũng chả tốt lành gì hơn bán cầu kia. Tốt hơn chúng ta trở về Âu châu bằng con đường nào ngắn nhất.

- Làm sao trở về? Chàng Ngây Thơ hỏi. Và đi đâu đây? Nếu tôi về xứ sở tôi thì bọn người Bảo Gia Lợi và Abares đã tàn phá, giết chết hết rồi; nếu tôi trở lại Bồ Đào Nha, tôi sẽ bị hỏa thiêu; nếu ở lại xứ này, chúng ta có thể bị nướng thịt bất cứ lúc nào. Vả lại làm sao mà giải quyết được vấn đề rời bỏ thế giới mà ở đó cô Cunégonde đang sống?

- Chúng ta quay sang Cayenne[1], Cacambo đáp. Chúng ta sẽ gặp người Pháp vốn là người đi khắp thế giới; họ có thể giúp đỡ chúng ta. Có lẽ Chúa sẽ thương hại chúng ta.

Thật ra đến Cayenne không phải dễ. Hai người không biết rõ phải đi phía nào. Có những núi cao, sông lớn, hang đá, những giặc cướp, những người rừng, không biết bao nhiêu chướng ngại vật ghê gớm. Ngựa của họ đã chết vì mệt nhọc; lương thực đã khô cạn phải ăn trái cây rừng suốt cả tháng trời. Sau cùng họ đi đến một con sông nhỏ, hai bên bờ dừa mọc. Thế là họ có dừa nuôi họ sống và nuôi hy vọng cho họ.

Cacambo vốn thường đưa ra những lời khuyên khôn ngoan không kém gì bà già trước. Anh bảo với chàng Ngây Thơ:

- Chúng ta không còn sức nữa, chúng ta đã đi nhiều rồi. Tôi thấy một cái thuyền trống bên bờ sông; ta hãy chất trái dừa vào, làm thành một cái ghe nhỏ rồi chúng ta đi theo dòng sông. Một con sông luôn luôn dẫn tới một nơi có người ở. Nếu không gặp gì thích thú thì ít ra cũng gặp cái gì mới lạ.

- Vậy chúng ta đi, chàng Ngây Thơ trả lời. Ta đành phó thác cho Chúa.

Hai thầy trò chèo thuyền trên sông, giữa hai bên bờ có chỗ hoa cỏ mọc, có chỗ khô khan, cằn cỗi, có chỗ phẳng phiu, có chỗ gồ ghề, càng đi càng thấy khúc sông rộng hơn. Sau chót con sông dẫn đến một vùng mà chung quanh có núi cao bao phủ; những ngọn núi cao chót vót tới trời có vẻ rùng rợn. Hai thầy trò liều mạng dấn thân vào làn nước, dưới vòm núi cao ấy. Tới một chỗ nọ, khúc sông teo lại, đẩy thuyền của hai người trôi mau lẹ và gây tiếng động khủng khiếp. Sau hai mươi bốn giờ đi trong khúc sông tối tăm, họ mới thấy được ánh mặt trời. Nhưng chiếc thuyền đụng vào sườn núi, bể tan ra. Hai người phải bám vào hang hốc, đi từ hang nọ sang hang kia, đường dài đến một dặm. Sau cùng, họ thấy một chân trời rộng lớn bao la, có những dãy núi vĩ đại chung quanh. Xứ này có trồng tỉa; cây cối vừa để mãn nguyện nhu cầu, vừa để cho có vẻ ngoạn mục. Trên đường sá, những xe làm bằng chất gì bóng láng và theo một kiểu khác thường; choán đầy đường, hay có thể nói là trang trí cho đường sá. Những xe này do các con trừu lớn, lông đỏ kéo, chạy mau hơn tất cả các loài ngựa giống ở Andalousie, Testuan và Méquinez; những người đàn ông và đàn bà ngồi xe đều là người đẹp đặc biệt.

Chàng Ngây Thơ nói: “Vậy mà cũng có một xứ tốt đẹp hơn Westphalie của chúng ta”. Rồi chàng bước lên bộ, cùng với Cacambo tới một làng gần nhất. Vài đứa trẻ trong làng bận quần áo bằng vóc, nhiễu, thêu vàng, rách tả tơi, đang chơi đáo ở đầu làng. Hai con người từ thế giới khác đến đây, đứng yên lặng xem trẻ con chơi. Những đồng đáo của chúng giống như những đồng tiền lớn màu lóng lánh; có đồng bằng vàng, có đồng bằng đá quý, bằng ngọc xanh, đỏ. Hai khách bộ hành thấy mà thèm, muốn lượm một vài đồng. Đây là những đá quý đắt giá mà miếng nhỏ nhất cũng có thể dùng để nạm ngôi vàng của vua Mogol[2].

Cacambo nói: “Các cậu bé chơi đáo này phải là con vua trong xứ”. Một hương chức bỗng ra kêu chúng vào trường học. Chàng Ngây Thơ liền nói: “Ông này chắc là thầy dạy các hoàng tử”.

Những đứa trẻ rách rưới bỏ lại trên mặt đất những đồng đáo và tất cả những đồ vật giải trí của chúng; chúng vào trường học. Chàng Ngây Thơ lượm các vật ấy chạy theo đám trẻ và khúm núm đưa cho vị gia sư những đồng vàng và những bảo thạch mà các ông hoàng bỏ quên; chàng ra dấu hiệu, nói cho thầy giáo hiểu. Vị hương chức cầm lấy, mỉm cười, liệng xuống đất, rất ngạc nhiên nhìn chàng Ngây Thơ rồi tiếp tục đi.

Hai người lại cúi xuống nhặt các đồng vàng và các đồng đánh đáo làm bằng các thứ cẩm thạch màu. Chàng Ngây Thơ la lên: “Chúng ta đến đây là xứ nào vậy? Bọn trẻ ở đây chắc là được giáo dục lành mạnh lắm nên chúng khinh rẻ cả vàng và bảo thạch”. Cacambo cũng ngạc nhiên như chủ. Hai người đi đến ngôi nhà đầu làng, kiến thiết như một tòa lâu dài Âu châu. Một đám đông người làng chạy ra xem. Trong nhà cũng tấp nập những người hiếu kỳ dòm ngó hai khách lạ. Một thứ âm nhạc dịu dàng, êm ái vang lên; một mùi đồ ăn ngào ngạt tòa ra trong bếp. Cacambo dòm vào cửa để nghe người trong nhà nói chuyện; anh nhận ra họ nói tiếng Pérou là tiếng mẹ đẻ của anh. Nguyên là anh sinh trưởng ở tỉnh Tucuman, trong một làng chỉ nói rặt tiếng Pérou. Anh bảo với chủ: “Để tôi làm thông ngôn cho thầy, chúng ta cứ vào đây. Nhà này là một quán ăn”.

Liền đó, hai trẻ trai và hai em gái mời họ ngồi vào bàn; đó là hai em hầu bàn, choàng áo nạm vàng, tóc bới bằng miếng băng có đeo đá quý. Nhà hàng dọn ăn, một bữa ăn thịnh soạn: bốn tô cháo, mỗi tô có một con vẹt nấu; một con ó biển hầm, hai con khỉ quay rất ngon và ba trăm con chim bày trong một đĩa; những món garu thơm tho; những bánh ngọt thượng hạng để ăn tráng miệng. Tất cả để trong những đĩa làm bằng thuỷ tinh trong suốt. Người hầu bàn, cả trai lẫn gái, thay phiên nhau rót rượu ngọt làm bằng mía.

Các thực khách phần nhiều là thương gia, hay chủ xe vận tải, tất cả đều lễ phép cực độ, hỏi vài câu kín đáo, thận trọng, với Cacambo và trả lời thỏa đáng những câu hỏi của anh này.

Ăn uống xong, chàng Ngây Thơ cùng Cacambo tưởng là phải trả tiền xứng đáng nên để trên bàn hai đồng vàng mà mình đã lượm được, chủ quán và vợ ông bật cười lớn tiếng và lúc sau trấn tĩnh được rồi họ mới nói: “Thưa hai ông, chúng tôi thấy hai ông thật là người ngoại quốc; chúng tôi không quen với hành động của hai ông. Xin lỗi hai ông, khi nãy chúng tôi đã cười vang vì thấy hai ông trả tiền bằng những thứ trải đường ở xứ chúng tôi. Có lẽ hai ông không có tiền bản xứ, song điều ấy không cần thiết khi các ông đến ăn uống ở đây. Tất cả những nhà hàng mở ra là để giúp cho việc buôn bán được thuận tiện, nên tiền ăn uống do chính phủ đài thọ[3]. Quý ông ăn ở đây không được ngon miệng vì đây là một làng nhỏ. Ở các nơi khác, quý ông sẽ được tiếp đãi xứng đáng hơn”.

Cacambo thông dịch cho chủ nghe những lời ấy. Chàng Ngây Thơ lại càng tỏ vẻ thán phục hơn. Hai người nói với nhau:

- Xứ này là xứ gì mà tất cả mọi nước khác đều chưa nghe tiếng? Các việc ở đây khác hẳn hoàn toàn các việc ở xứ ta. Chắc là ở đây mọi việc đều hoàn thiện. Trên đời chắc chắn phải có một xứ hoàn thiện như thế chứ. Dầu Pangloss tiên sinh có nói gì đi nữa, tôi cũng thấy rằng mọi việc ở xứ Westphalie đều có xấu xa phần nào chứ không hoàn hảo.

❀ ❀ ❀

[1] Eldorado: “xứ sở vàng”, đất nước tưởng tượng, phủ đây vàng và đá quý, mà những người đi chinh phục châu Mỹ và những kẻ phiêu lưu tìm kiếm ở Nam Mỹ sau cuộc chinh phục của người Tây Ban Nha.

[2] Cayenne: thuộc địa của Pháp, nằm ở rất xa Paraguay.

[3] Hoàng đế của một vương triều hưng thịnh ở Ấn Độ, nổi tiếng vì có nhiều vàng ngọc.