Chàng Ngây Thơ vì lòng bác ái hơn là vì ghê sợ, đã cho người nghèo khó ấy hai đồng tiền mà ông Jacques đã tặng cho chàng.

Con người chỉ còn da bọc xương ấy chảy nước mắt nhìn chòng chọc vào chàng và muốn nhảy đến ôm chàng. Chàng Ngây Thơ sợ hãi lùi lại. Người này liền nói:

- Chao ôi! Anh không nhận ra Pangloss của anh hay sao?

- Trời đất ơi! Ông nói gì vậy? Ông là người thầy yêu quý của tôi hay sao? Mà ông lại ở trong tình trạng ghê tởm như thế này? Ông đã gặp sự bất hạnh gì? Tại sao ông không ở trong tòa lâu đài đẹp nhất? Cô Cunégonde bây giờ ra sao? Phải! Cô Cunégonde, hòn ngọc trong đám thiếu nữ, giai phẩm của Tạo hóa ấy?

- Tôi không thể nói được nữa. Pangloss đáp.

Chàng Ngây Thơ liền dắt ông vào trong chuồng bò của ông Jacques, đem ra một ít bánh thừa cho ông ăn. Khi Pangloss hồi lực, ông bắt đầu nói:

- Cô Cunégonde à? Cô đã chết rồi!

Nghe câu ấy chàng Ngây Thơ ngất người đi, Pangloss phải lấy một ít dấm còn lại trong chuồng bò, thoa cho chàng hồi tỉnh. Chàng mở mắt nói:

- Cunégonde chết à? Thế thì còn gì là hoàn thiện trên thế gian này nữa? Phải chăng cô đã đau khổ vì thấy tôi bị phụ thân cô đá đít đuổi ra khỏi lâu đài?

- Không đâu. Cô đã bị mổ bụng bởi những tên lính Bảo Gia Lợi sau khi bị hiếp dâm. Chúng còn muốn đập bể đầu ông nam tước. Vì ông muốn che chở cho cô. Còn bà nam tước bị chém ra từng mảnh; đứa con trai bà là con đỡ đầu của tôi, cùng chịu số phận như chị nó; còn tòa lâu đài thì bị phá đổ hết, không còn một hạt thóc, không còn một con trừu, không còn một con vịt, không còn một gốc cây. Nhưng chúng ta đã được báo thù một cách xứng đáng: Quân Abares đã phá tan tành lãnh thổ của một vị lãnh chúa Bảo Gia Lợi.

Sau khi nghe những lời ấy chàng Ngây Thơ ngất xỉu lần nữa; khi hồi tỉnh chàng nói chuyện huyên thuyên đủ điều, rồi hỏi nhà triết học Pangloss đâu là lý luận có nhân có quả, đâu là lí do đã làm cho nhà triết học đến nông nỗi này? Pangloss đáp:

- Chỉ còn có một tình thương, tình thương là sự an ủi cho loài người; tình thương duy trì được vũ trụ, được linh hồn của tất cả những người còn biết cảm xúc. Tình thương êm dịu!

- Than ôi! Tôi đã biết cái tình thương ấy là vua chúa của tâm hồn con người; nó là tâm hồn của những tâm hồn con người. Nó không bao giờ có ý nghĩa gì, khi tôi hôn nàng và nhận được hai mươi cái đá đít. Nhưng tại làm sao một nguyên nhân tốt đẹp ấy lại có thể sinh ra một hậu quả ghê gớm ở tiên sinh?

Pangloss bèn kể lại mọi sự việc:

- Chắc anh còn nhớ cô Paquette, cô gái xinh đẹp hầu hạ bà nam tước. Tôi đã được ôm cô ấy trong vòng tay mà hưởng thụ những sảng khoái của Thiên đàng, bây giờ đã trở thành những hình phạt của Địa ngục mà anh thấy ở người tôi. Vì nó mà cô ấy bị thối rữa, mà có khi cô ấy chết rồi cũng nên. Paquette thừa kế tặng phẩm ấy từ một thầy tu dòng François rất thông thái[1], người đã điều tra gốc gác của căn bệnh; bởi vì ông ta có được nó từ một nữ bá tước già, bà này nhận từ một đại uý kỵ binh, ông đại uý kỵ binh này nhờ một bà hầu tước mà có được, bà hầu tước này giữ lại từ một thị đồng, anh thị đồng nhận từ một thầy tu dòng Tên, lão này hồi còn tập sự, đã lây thẳng từ một trong những người đi theo Christophe Colomb! Đến tôi, tôi sẽ chẳng cho ai của ấy[2] nữa, bởi vì tôi sẽ chết.

- Ôi, Pangloss! chàng Ngây Thơ kêu lên, phả hệ đó mới lạ lùng làm sao! Chẳng phải quỷ dữ là nguồn gốc của nó đó sao?

- Không hề, con người vĩ đại ấy đáp, đó là một cái gì đó tối cần thiết trong những cái trác tuyệt của mọi giới, một thành phần cần thiết; bởi vì nếu Colomb không tóm được, trên một hòn đảo ở châu Mỹ, cái căn bệnh đã đầu độc nòi giống ấy, cái căn bệnh luôn ngăn trở giống nòi, và cũng là cái đối lập với những mục đích của tự nhiên ấy, thì chúng ta làm gì có sôcôla, cũng chẳng có rệp son[3]; cũng cần phải thấy rằng cho đến nay, trên hành tinh của chúng ta, căn bệnh ấy là của riêng chúng ta, cũng như việc lý sự vậy. Người Thổ Nhĩ Kỳ, người Ấn Độ, người Ba Tư, người Tàu, người Xiêm, người Nhật đều còn chưa biết đến nó; nhưng có một lý do đầy đủ để mà đến lượt họ biết được nó trong vài thế kỷ nữa. Trong khi chờ đợi, nó đã lan truyền trong chúng ta, và nhất là trong những đội quân hùng hậu được tập hợp từ những lính đánh thuê lương thiện, được nuôi dạy tử tế, những người quyết định vận mệnh của những quốc gia; người ta có thể bảo đảm rằng khi ba nghìn con người đang đánh nhau trên cái chiến trường được dàn ra cho những đội quân tương quan lực lượng đối đầu, thì mỗi bên đã có hai nghìn người mắc bệnh giang mai.

Chàng Ngây Thơ liền nói:

- Nhưng bây giờ việc trước hết là phải làm cho tiên sinh hết bệnh.

- Nhưng tôi biết làm sao bây giờ? Tôi không có tiền và trên khắp thế gian này người ta không thể trị bệnh hoặc băng bó rửa ráy một vết thương nếu người ta không có tiền, hoặc không có một người nào trả tiền cho mình.

Những câu cuối cùng này làm cho chàng Ngây Thơ quyết định: Chàng sẽ tới nhà hảo tâm là ông Jacques; chàng sẽ quỳ gối trước mặt ông ta để mô tả một cách cảm động tình cảnh của nhà triết học, sau nhờ ông ta bỏ tiền ra chữa bệnh cho Pangloss. Triết gia này chỉ mất có một mắt và một tai vì chứng bệnh nan y, nhưng ông là một nhà thông thái, viết văn giỏi và biết toán pháp một cách hoàn toàn. Nhà hảo tâm liền nhận Pangloss làm người giữ sổ sách. Sau hai tháng, ông phải đi Lisbonne vì công việc thương mại. Trên chiếc tàu buôn của ông, ông đem theo cả triết gia Pangloss và chàng Ngây Thơ.

Pangloss giải thích cho ông tất cả mọi việc đều diễn tiến một cách hoàn thiện hơn như thế nào. Jacques không đồng ý và đáp:

- Con người đã làm hư hỏng cả thiên nhiên; họ không sinh ra là loài chó sói nhưng sau họ trở thành chó sói. Thiên Chúa không cho họ súng thần công, không cho họ lưỡi lê, vũ khí, vậy mà họ làm ra lưỡi lê và súng thần công để tự tiêu diệt lẫn nhau. Tôi còn có thể nói thêm rằng trong những vụ khánh tận thì tòa án chiếm đoạt tài sản của những người bị khánh tận để mà gian lận tiền bạc của những chủ nợ.

Nhà triết học chột mắt liền cãi lại:

- Tất cả những sự kiện ấy đều là tối cần; những bất hạnh riêng biệt đã xây thành sự hữu hạnh của toàn thể; như vậy càng có nhiều sự bất hạnh riêng biệt bao nhiêu thì sự hữu hạnh công cộng càng hoàn thiện bấy nhiêu.

Trong khi Jacques đang lý sự thì gió lớn nổi lên tứ phía; con tàu gặp bão ghê gớm, khi gần tới hải cảng Lisbonne. 

❀ ❀ ❀

[1] Sự trụy lạc và ngu dốt của những thầy tu dòng François là một trong những đề tài chế giễu truyền thống. Voltaire còn không quên chế giễu những tu sĩ dòng Tên đồng tính.

[2] Pangloss mắc bệnh giang mai.

[3] Người châu Âu học từ Mexico cách sản xuất son (màu nhuộm hồng điều) bắt đầu từ rệp son, một loài sâu được đưa vào châu Âu.