Đã thấy bờ biển nước Pháp, chàng Ngây Thơ hỏi Martin:

- Ông có bao giờ đến nước Pháp chưa?

- Có. Tôi đã đi thăm nhiều tỉnh; có những tỉnh phân nửa số dân chúng điên rồ, vài tỉnh khác dân chúng quá quỷ quyệt, vài nơi khác người ta bình thường vừa hiền lành vừa ngu ngốc; có nơi người ta làm ra vẻ thông minh. Trong tất cả các tỉnh, công việc chính của dân là ái tình, việc thứ hai là phỉ báng, công việc thứ ba là nói xàm.

- Nhưng ông Martin ơi, ông đã thăm Paris chưa?

- Có, tôi đã thăm Paris, một nơi có đủ tất cả các điều vừa nói. Một nơi hỗn độn mà tất cả mọi người ở đó đều tìm thú vui mà không ai tìm thấy. Ít ra tôi có cảm tưởng như vậy. Tôi ở Paris không lâu; mới đến, tôi đã bị bọn móc túi tại hội chợ Saint-Germain[1] lấy hết tất cả những gì tôi có; vậy mà người ta cho tôi là thằng ăn cắp; tôi bị tù tám ngày. Sau đó tôi làm nghề sửa bài cho một nhà in, để có tiền đi bộ đến Hà Lan. Tôi quen biết với bọn đê hèn cầm bút, bọn đê hèn chuyên kéo bè kéo đảng và bọn đê hèn cuồng tín. Người ta nói ở Paris cũng có những người rất nhã nhặn, tôi mong rằng có thể tin được.

- Đối với tôi, thì tôi không còn tính tò mò để mà muốn thăm nước Pháp nữa, ông cũng đoán biết tại sao? Khi mà tôi đã sống một tháng ở Eldorado, thì tôi chỉ còn một việc lo tính là gặp mặt lại cô Cunégonde. Tôi sẽ đến Venise để gặp cô; chúng ta sẽ đi qua nước Pháp để tới nước Ý. Ông có đi theo tôi không?

- Tôi rất muốn… Người ta nói thành phố Venise chỉ tốt cho những nhà quý phái Venise; tuy nhiên ở đó người ta cũng tiếp đón tử tế những người ngoại quốc khi họ có tiền nhiều. Còn tôi nghèo nàn, ông thì giàu có, tôi sẽ theo ông đi khắp nơi.

Chàng Ngây Thơ chợt hỏi:

- À này, ông Martin, ông có tin hay không rằng Trái đất nguyên thuỷ chỉ là một đại dương[2], như là cuốn sách của vị thuyền trưởng đã nói?

- Tôi không thể nào tin được, cũng như không thể tin bao nhiêu chuyện ảo tưởng mà ít lâu nay người ta vẫn tuyên truyền.

Tàu tới gần bờ biển Pháp…

- Chẳng biết Trái đất này được hình thành vì cứu cánh nào? Chàng Ngây Thơ hỏi.

- Để làm cho chúng ta điên hết. Martin đáp.

- Ông có tin chuyện hai phụ nữ yêu loài khỉ ở xứ rợ Oreillon, như là tôi đã kể cho ông nghe không?

- Tôi không thấy gì kỳ lạ trong sự đam mê của hai phụ nữ ấy. Tôi đã từng thấy nhiều việc kỳ lạ hơn nên không cho chuyện ấy là lạ kỳ.

- Ông có tin là con người cứ tàn sát lẫn nhau mãi mãi như ngày nay không? Ông có tin họ còn mãi mãi là những kẻ ăn cắp, gian xảo, dối trá, bội bạc, ăn cướp, nhu nhược, lả lướt, hèn hạ, tham lam, say sưa, biển lận, đa sát, phỉ báng, trác táng, cuồng tín, giả đạo đức và ngu dại?

Martin hỏi lại:

- Ông có tin rằng diều hâu luôn luôn ăn thịt chim bồ câu khi chúng bắt gặp?

- Chắc hẳn là thế.

- Loài diều hâu giữ mãi cá tính, thì tại sao ông mong loài người thay đổi cá tính được.

- Ồ! Có sự khác nhau chứ! Vì ý chí tự do…

Trong khi nói đến đây, tàu đã tới bến Bordeaux. 

❀ ❀ ❀

[1] Cùng với hội chợ Saint-Laurent, hội chợ Saint-Germain là một trong hai hội chợ lớn ở Paris. Nó diễn ra từ ngày 3 tháng Hai đến ngày 3 tháng Tư. Những trò vui và diễn cảnh ở đấy (chẳng hạn như diễn kịch) thu hút nhiều du khách.

[2] Ám chỉ những học thuyết khoa học thời bấy giờ, mà theo đó, núi non được hình thành trong một đại dương ban sơ. Người ta đưa ra làm bằng những vỏ sò biển được tìm thấy rất xa biển, trên những đỉnh núi. Voltaire vẫn luôn giễu cợt những lý thuyết như thế.