Khi vừa tới Venise, chàng Ngây Thơ cho đi tìm Cacambo tại tất cả các quán rượu, các tiệm cà phê, các nơi buôn hương bán phấn, song không thấy anh ta ở đâu. Ngày nào chàng cũng phái người xuống các tàu bè mới tới: không có tin tức gì của Cacambo hết.

Chàng nói với Martin:

- Sao đây? Tôi đã mất thì giờ đi từ Surinam tới Bordeaux, từ Bordeaux tới Paris, từ Paris tới Dieppe, từ Dieppe tới Portsmouth, rồi đi ven biển Bồ Đào Nha, Y Pha Nho, vượt qua suốt Địa Trung Hải, lại phải ở Venise vài tháng, mà cô Cunégonde vẫn chưa thấy đến! Thay vì gặp cô, tôi lại gặp phải cái mụ đàn bà lố bịch và một ông tu viện trưởng! Có lẽ Cunégonde đã chết rồi, thôi tôi chỉ còn có chết theo cô cho rồi. Ôi! Nếu cứ ở xứ Eldorado còn hơn là trở lại cái đất Âu châu xấu xa này! Ông bạn Martin ơi, ông nói có lý biết bao: Mọi sự đều là ảo ảnh, đều là tai họa!

Chàng buồn thê thảm, không còn muốn dự các buổi hòa nhạc, các cuộc giải trí trong ngày hội giả trang. Không một bà quý phái nào khêu gợi được lòng ham thích của chàng. Martin bảo chàng:

- Thật ra ông chất phác quá, nên mới tin rằng một tên đầy tớ giống lai, có năm sáu triệu trong túi lại đi đến tận cùng thế giới mà tìm người yêu của ông rồi dẫn tới Venise cho ông. Nếu y kiếm được thì y lấy cô ta làm vợ; nếu y không kiếm được thì y lấy một người vợ khác. Tôi khuyên ông hãy quên đi tên đầy tớ Cacambo và người đẹp Cunégonde của ông.

Những lời của Martin không khuyên nổi chàng Ngây Thơ. Chàng càng đau buồn thêm. Ông Martin không ngớt lời giải thích cho chàng thấy trên thế gian này có rất ít đạo đức và hạnh phúc, ngoại trừ ở xứ Eldorado là nơi không ai đi tới được.

Lúc hai người thảo luận và trong khi chàng Ngây Thơ mong chờ Cunégonde, chàng bỗng thấy ở quảng trường Saint-Marc, một thanh niên tu sĩ phái Théatin[1] khoác tay một thiếu nữ. Tu sĩ có vẻ khỏe mạnh, lanh lẹ, mắt sáng, đi đứng hiên ngang. Thiếu nữ rất đẹp, vừa đi vừa hát. Nàng nhìn tu sĩ một cách say đắm và thỉnh thoảng lại bẹo hai má phúng phính của ông.

Chàng Ngây Thơ bảo Martin:

- Ít ra ông cũng phải nhìn nhận rằng cặp này sung sướng. Từ trước đến giờ tôi gặp ở nơi nào có người ở, thì nơi đó có những kẻ khổ sở, ngoại trừ xứ Eldorado; bây giờ tôi dám cá rằng thiếu nữ và tu sĩ kia là người rất sung sướng.

Martin cãi lại:

- Tôi cá rằng họ không sung sướng. Chúng ta chỉ mời họ đi ăn là ông sẽ thấy tôi đoán không lầm.

Ông liền tiếp xúc với hai người, ngỏ lời khen ngợi họ, mời họ về nhà hàng của mình dùng bữa. Món ăn sẽ gồm có mì ống, chim đa đa, trứng cá chiên; rượu thì có bốn thứ hảo hạng: rượu Montepulciano, rượu Lacrima-christi, rượu đảo chypre và rượu Samos. Khi được mời, cô thiếu nữ đỏ mặt, còn tu sĩ nhận lời ngay. Cô đi theo tu sĩ và liếc mắt nhìn chàng Ngây Thơ, cô thất sắc, ngạc nhiên, bối rối, mắt cô bỗng mờ vì vài giọt lệ. Vừa vào phòng của chàng Ngây Thơ, cô liền nói:

- Ôi! Chàng Ngây Thơ! Không nhận ra Paquette hay sao?

Từ nãy đến giờ chàng Ngây Thơ đâu có để ý nhìn cô vì đầu óc còn bận mơ tưởng đến Cunégonde. Giờ đây nghe cô nói, chàng mới la lên:

- Chao ôi! Cô Paquette! Phải chăng vì cô mà ông Pangloss đã lâm vào cảnh đau thương như là tôi đã thấy?

- Than ôi! chính tôi là Paquette đây. Thì ra ông đã hỏi được hết chuyện về ông Pangloss rồi. Tôi đã biết tất cả những đau khổ ghê gớm xảy ra cho gia đình bà nam tước và cô Cunégonde xinh đẹp. Tôi thề với ông rằng số phận tôi cũng buồn thảm không kém. Khi ông còn ở nhà, ông thấy tôi ngây thơ biết bao. Một tu sĩ dòng François, là người tôi đến xưng tội, đã cám dỗ tôi dễ dàng. Những chuyện kế tiếp thật là ghê gớm. Vị nam tước đã đá đít đuổi ông đi, cũng lại trục xuất tôi ra khỏi lâu đài. Nếu không có một y sĩ giỏi săn sóc cho tôi thì tôi đã chết rồi. Ít lâu sau vì thọ ơn y sĩ ấy, tôi phải làm người tình của ông ta. Vợ ông ghen lồng lộn ngày nào cũng đánh tôi tàn nhẫn. Viên y sĩ ấy lại là người xấu xí nhất đời, còn tôi thì khổ sở nhất đời, tôi bị đánh đập hằng ngày chỉ vì một người đàn ông mà tôi không hề yêu. Ông cũng biết một người đàn bà tính nóng nảy mà làm vợ một y sĩ thì nguy hiểm biết chừng nào. Vị y sĩ ấy bất mãn về những cư xử của bà vợ, một hôm nhân bà bị cảm nhẹ ông cho bà uống một thứ thuốc rất nhiệm màu khiến bà phải thiệt mạng sau hai giờ quằn quại đau đớn. Song thân bà kiện y sĩ về tội sát nhân. Ông ta bỏ trốn và tôi bị bắt bỏ tù. Nếu tôi không có chút nhan sắc thì tôi đã không thể thoát tội. Ông quan tòa thả tôi ra với một điều kiện là tôi để cho ông kế vị ông y sĩ. Chẳng bao lâu tôi lại bị một thiếu nữ khác, một tình địch, đẩy tôi ra khỏi nhà. Thế là tôi phải tiếp tục sống bằng cái nghề ghê tởm này, cái nghề gây vui thú cho phái các ông mà đối với phụ nữ chúng tôi lại là một vực thẳm sầu khổ. Tôi đến Venise hành nghề. A! Có bao giờ ông có thể tưởng tượng được cái nghề này ra sao: phải mơn trớn một ông già lái buôn, một luật sư, một thầy tu, một anh lái đò, một tu viện trưởng, ai cũng như ai; lại còn phải chịu những lời chửi rủa, những sỉ nhục; có khi phải đi mượn một cái váy của chị em mà bận để rồi cho một thằng cha kinh tởm tốc lên; lại có khi bị một khách làng chơi móc hết số tiền vừa kiếm được với một khách khác; có khi bị cảnh sát bắt giữ làm tiền, trong khi ấy, chỉ thấy viễn cảnh của tuổi già khủng khiếp, hay một nhà thương và một đống rác. Ông nghĩ đến những nông nỗi ấy, ông sẽ phải kết luận rằng tôi là một kiếp người khổ nhất trần gian.

Paquette tâm sự như vậy với chàng Ngây Thơ, trong một quầy rượu, trước sự hiện diện của ông Martin. Ông này bảo với chàng:

- Ông thấy không? Tôi đã thắng phân nửa cuộc đánh cá này đó!

Ông Giroffée - người đi cùng với Paquette - thì đang ngồi trong phòng ăn, uống rượu khai vị, chờ bữa ăn sắp dọn ra.

Chàng Ngây Thơ nghe xong câu chuyện của Paquette, hỏi lại cô:

- Nhưng cô tỏ ra vẻ vui cười, hài lòng, khi tôi gặp cô hồi nãy; cô ca hát, cô bẹo má vị tu sĩ, tỏ ra mình là người sung sướng, chứ đâu có khổ sở như cô nói.

- À, thưa ông, đó cũng là một đau khổ của nghề này. Hôm qua tôi bị một sĩ quan đánh và đoạt tiền, hôm nay tôi lại phải cười cợt với một tu sĩ.

Chàng Ngây Thơ không còn có thể nghe thêm nữa. Chàng xin nhận là thua ông Martin trong vụ đánh cá và ông đã nói đúng lý. Sau đó mọi người ngồi vào bàn ăn, có cả Paquette và vị tu sĩ. Trong khi ăn uống ai cũng tỏ ra vui vẻ. Khi gần xong bữa, người ta nói chuyện tâm tình với nhau cởi mở hơn. Chàng Ngây Thơ hỏi vị tu sĩ:

- Thưa cha, cha có vẻ hưởng thụ một số phận mà ai cũng thèm muốn. Sức khỏe xanh tươi chói rạng trên nét mặt cha. Sắc diện cha tỏ ra cha hạnh phúc. Cha lại có một cô gái đẹp để tiêu sầu giải muộn. Chắc cha rất hài lòng với nghề làm tu sĩ Théatin của mình.

- Thật ra, thưa ông, tôi lại muốn trầm hà tất cả các tu sĩ Théatin. Cả trăm lần, tôi muốn nổi lửa thiêu rụi tu viện để rồi xin làm dân Thổ Nhĩ Kỳ. Hồi tôi mười lăm tuổi, thân mẫu tôi ép buộc tôi phải bận cái áo dài khả ố này để bà có thể tăng phần sản nghiệp cho người anh đáng khinh bỉ của tôi. Trong tu viện thì xảy ra những việc ganh ghét, chia rẽ, điên rồ. Thật tình tôi có hành lễ thuyết giáo vài lần vụng về để có chút tiền, song bị tu viện trưởng đoạt mất phân nửa. Tiền còn lại, tôi dùng để bao gái. Nhưng mỗi khi trở về tu viện, tôi lại muốn đập đầu vào tường phòng ngủ cho rồi. Các bạn đồng nghiệp của tôi cũng trong một tình trạng như vậy.

Martin xoay lại phía chàng Ngây Thơ hỏi:

- Bây giờ ông đã thấy tôi thắng toàn thể cuộc đánh cá chưa?

Chàng Ngây Thơ tặng Paquette hai ngàn bạc và ông Giroffée một ngàn đồng, rồi nói với Martin:

- Tôi xin trả lời ông rằng với số tiền ấy họ sẽ sung sướng.

- Tôi không tin; có lẽ ông sẽ làm cho họ khổ hơn với số tiền ấy.

- Việc ra sao thì sẽ biết, chỉ có một điều làm cho tôi được an ủi là có những người mình tính không bao giờ gặp được mà lại được gặp. Nếu như tôi đã gặp lại được con trừu đỏ của tôi và Paquette, thì thế nào cũng sẽ thấy được Cunégonde.

- Tôi ao ước được như vậy và có ngày cô sẽ tạo hạnh phúc cho ông, song tôi vẫn cứ nghi ngờ.

- Ông cứng rắn quá.

- Ấy là vì tôi đã từng trải nhiều rồi.

Chàng Ngây Thơ lại bảo Martin:

- Ông hãy nhìn những người chèo du thuyền kia: họ chẳng luôn luôn ca hát đó sao?

- Ông không thấy họ trong nhà họ, với vợ dại con thơ của họ. Vị nguyên thủ có sự lo nghĩ của mình thì những anh chèo thuyền cũng có những lo nghĩ của các anh ấy. Cố nhiên nếu xét tổng quát thì số phận của anh chèo thuyền khá hơn số phận của vị nguyên thủ, nhưng theo tôi sự sai biệt không có là bao và không đáng cứu xét.

Chàng Ngây Thơ lại hỏi:

- Người ta nói rằng có ông nguyên lão nghị viên Pococurenté sống trong cái lâu đài tốt đẹp kia bên sông Brenta; ông ta tiếp đón người ngoại quốc ân cần lắm. Người ta cho rằng ông ta không bao giờ ưu phiền.

- Nếu vậy tôi cũng muốn đi thăm một người hiếm có như thế.

Chàng Ngây Thơ liền bảo bạn xin phép Pococuranté để được đến thăm ông ngày mai. 

❀ ❀ ❀

[1] Dòng tu Théatin được lập ra vào thế kỷ XVI ở Ý. Quảng trường Saint-Marc là quảng trường nổi tiếng nhất ở Venise.