Không gì đẹp đẽ, lanh lẹ, huy hoàng và có kỹ thuật bằng hai đạo binh đối diện nhau. Tiếng kèn, tiếng trống, tiếng súng thần công khai hỏa, gộp lại thành một âm điệu mà đến trong hỏa ngục cũng chưa thấy bao giờ. Những tiếng súng thần công bắn ngã gần sáu nghìn người mỗi bên; kế đến lính pháo thủ hạ hết những binh lính thiện chiến chừng chín, mười ngàn người, thây chất đầy mặt đất, sau đến những lưỡi lê cũng làm cho vài ngàn người bỏ mạng. Tất cả lên tới chừng ba vạn nhân mạng. Chàng Ngây Thơ run rẩy như một nhà triết học, chàng cố sức ẩn núp trong cuộc giết thịt người hùng dũng ấy.

Sau chót, trong khi vua hai bên cho lệnh hát bài Thánh ca Te Deum trong mỗi trại binh[1] thì chàng Ngây Thơ quyết định đi chỗ khác mà suy luận về nhân với quả. Chàng đi trên đống xác người hấp hối để tới một làng bên cạnh. Làng này đã thành đống tro tàn vì nó là một làng Abares, bị đối phương thiêu rụi, theo luật của công pháp[2]. Chỗ này những ông già, thân thể đầy vết đạn, nằm nhìn những người đàn bà hấp hối vì bị cắt cổ, vẫn ôm con vào cái vú máu me đầm đìa; chỗ kia những thiếu nữ bị mổ bụng sau khi đã thỏa mãn những nhu cầu tự nhiên của vài vị anh hùng, đang trút ra những tiếng thở dài cuối cùng; những người khác bị cháy lưng chừng kêu gọi người ta làm ơn giết chết họ cho rồi. Những mảng óc tung tóe trên mặt đất, bên cạnh những khúc chân, khúc tay.

Chàng Ngây Thơ trốn cho thật mau đến một làng khác; làng này về bên phe Bảo Gia Lợi nên những anh hùng Abares đối xử nó như thế kia. Lúc nào chàng cũng giẫm trên những tay chân đang giãy giụa hoặc đi qua những nơi đổ nát, thoát ra được bãi chiến trường. Còn một ít lương thực trong cái túi của chàng. Và chàng chẳng bao giờ quên Cunégonde. Lương thực đã bắt đầu thiếu thốn khi chàng đến được nước Hà Lan. Đã nghe người ta nói rằng dân nước này giàu có và theo đạo Cơ đốc, nên chàng không thể ngờ rằng họ xấu với chàng và tin rằng họ cũng đối xử tốt với chàng[3] như hồi chàng còn ở trong lâu đài của vị nam tước, trước khi bị đuổi đi chỉ vì cặp mắt đẹp của cô Cunégonde.

Chàng chìa tay xin tiền những người có vẻ bệ vệ; tất cả mọi người đều cho chàng hay rằng chàng sẽ bị bắt giam vào trại giáo hoá để dạy chàng sống[4].

Kế đến chàng gặp một người đàn ông vừa hùng hồn diễn thuyết trong một giờ đồng hồ về lòng từ thiện, tại một phòng tụ tập đầy thính giả. Nhà hùng biện ấy nhìn thoáng qua và nói với chàng:

- Anh đến đây làm gì? Có phải vì chính nghĩa[5] không?

Chàng Ngây Thơ đáp một cách khiêm nhường:

- Nếu không có nhân thì không có quả; mọi việc trên đời đều liên quan với nhau và sắp xếp cho cuộc đời tốt hơn lên mãi. Mọi việc đã được Trời sắp xếp khiến tôi bị đuổi ra khỏi nhà cô Cunégonde, rồi bị đánh đòn, cho đến bây giờ tôi phải ăn xin và cho tới lúc tôi có thể kiếm ăn được.

Nhà hùng biện hỏi tiếp[6]:

- Bạn ơi! Bạn có thể tin rằng Đức Giáo hoàng là người chống Thiên Chúa giáo không?

- Tôi chưa bao giờ nghe nói điều ấy. Tôi không biết Ngài có chống Thiên Chúa hay không? Điều mà tôi biết là hiện giờ tôi không có gì ăn.

- Vậy thì mày không đáng được ăn. Thằng khốn nạn, mày bước đi. Mày hãy xa tao ra.

Vợ của diễn giả ló đầu ra cửa sổ và trông thấy một người đàn ông vẫn còn hoài nghi việc giáo hoàng là kẻ chống Thiên chúa, liền đổ lên đầu chàng một… đầy. Ô trời! Sự ngoan đạo làm các bà quá trớn biết bao.

Một người chưa hề làm phép rửa tội[7], tên là Jacques trông thấy cách dối đãi tàn ác như thế đối với một người đồng loại, một người đi hai chân, không có lông có cánh nhưng có một linh hồn; ông ta dắt chàng về nhà cho chàng tắm rửa và đưa bánh cùng rượu bia để chàng ăn uống. Ông tặng cho chàng hai đồng tiền florin và muốn dạy chàng làm việc trong xưởng vài Ba Tư sản xuất tại Hà Lan của ông. Chàng Ngây Thơ xá dài ông và kêu lớn tiếng: “Pangloss tiên sinh thật đã nói chí lý: Tất cả mọi việc trên thế gian này đều càng tốt hơn mãi lên. Tôi vô cùng xúc động bởi lòng độ lượng cực kỳ của ông, hơn là lòng cứng rắn của cái ông tôi vừa mới gặp và vợ ông ta”.

Ngày hôm sau trong khi chàng đi dạo, chàng gặp một người rách rưới tồi tệ, mắt đui, mũi sứt, miệng méo, răng đen, nói phều phào từ trong cuống họng, ho sù sụ và khi khạc đờm thì một cái răng rớt ra.

❀ ❀ ❀

[1] Hát bài Te Deum nghĩa hành động tạ ơn sau khi chiến thắng. Ở đây, mỉa mai là cả hai bên đều tạ ơn, vì thường thì vào thế kỷ XVIII, kết quả của cuộc chiến là không rõ ràng. Tháng Tám năm 1758, Người Phổ và người Áo tranh cãi về chiến thắng của trận Zorndorf thuộc về bên nào.

[2] Nghĩa là luật của con người, hay luật quốc tế, coi như quy định những quan hệ bang giao, kể cả những xung đột quân sự. Cuốn sách quan trọng dành cho vấn đề này là cuốn sách của Grotius người Hà Lan: Du droit de la guerre et de la paix (Luật về chiến tranh và hòa bình, 1625). Grotius và những người kế tục ông đã dựng lên trường phái Luật Tự nhiên nổi tiếng, mà ngành giáo dục đã cấm trong các trường đại học Pháp.

[3] Để hiểu được cái ảo tưởng này, cần phải nhớ lại sự thịnh vượng khác thường của Hà Lan vào thế kỷ XVII, át cả vua Pháp Louis XIV (vua Mặt trời). Voltaire đã nhiều lần lưu lại đây. Đó là một thiên đường trên mặt đất từ La Haye đến Amsterdam”, (thư ngày 7 tháng Mười năm 1772). Hà Lan cũng là một nơi tị nạn cho những nạn nhân bị truy hại.

[4] Cả châu Âu, dù ít dù nhiều, đều xua đuổi ăn mày và du thủ du thực, tất nhiên, với hiệu lực và tính nghiêm khắc hơn ở những nước Bắc Âu và những nước theo đạo Tin lành.

[5] Tiếng Pháp: bonne cause (chính nghĩa). Nhưng cause cũng có nghĩa là nguyên nhân. Chàng Ngây Thơ hiểu từ này theo nghĩa thứ hai (vì chàng là học trò của triết gia Pangloss) nên lại luận bàn về nhân quả, gây nên tình trạng ông nói gà bà nói vịt.

[6] Nhà hùng biện này là mục sư Tin lành [ND].

[7] Người này là một “bon anabaptist”: thành viên của giáo phái Tái tẩy hay Tái thanh tẩy, một giáo phái của đạo Tin lành, tỏa đi khắp vùng Westphalie và Hà Lan. Phái này chủ trương rửa tội lại những người mà phái này cho là chưa đủ điều kiện để chịu phép rửa tội. Đặc điểm nổi bật nhất của phái này là chủ trương chỉ làm phép Thánh tẩy hay rửa tội cho những ai có thể tự mình công khai tuyên xưng đức tin và những người đã được chịu phép Thánh tẩy trong các trường hợp khác, như khi còn nhỏ, chưa ý thức được gì, đều phải được Thánh tẩy lại mới trở thành Kitô hữu thực thụ.