Phân nửa hành khách trên tàu vì mệt nhọc và tinh thần căng thẳng, không còn sức mà lo sợ nguy hiểm nữa; họ đã phải từ trần. Còn phân nửa thốt ra những tiếng kêu la hay quỳ xuống cầu nguyện. Trong khi ấy, những cánh buồm rách tả tơi, cột buồm gãy nát; chiếc tàu sắp bị vỡ đôi. Ai muốn làm gì thì làm, ai còn sức thì chống trả bão tố; không có ai chỉ huy, không ai nghe lời ai nữa. Jacques phụ tay vào việc lèo lái: ông bị một thủy thủ đang cơn tức giận đánh một đòn, làm cho ông ngã lăn trên đống ván. Nhưng trong khi đánh ông thì anh chàng thủy thủ này bị tàu lắc mạnh đến văng ra ngoài, mắc kẹt vào một cột buồm gãy. Jacques sẵn lòng từ thiện, chạy đến cứu anh lôi anh lên tàu. Vì sự cố gắng quá sức, ông té lăn xuống biển, trước cặp mắt lạnh lùng của tên thủy thủ không thèm ngó ngàng tới ông, để mặc cho ông bị làn sóng dìm xuống biển, chàng Ngây Thơ chạy tới gần ân nhân của chàng, trông thấy ông nổi lên một phút rồi chìm luôn mất dạng, chàng muốn nhảy xuống biển cứu ông nhưng triết gia Pangloss ngăn cản bằng cách biện luận rằng hải cảng Lisbonne đã được lập ra là để cho Jacques phải chết chìm ở đó. Trong khi ông biện luận một cách thiên tiên[1] như vậy thì chiếc tàu bể, tất cả mọi người đều chết, ngoại trừ Pangloss, chàng Ngây Thơ và tên thủy thù hung dữ, con người đã làm chết oan người đức độ Jacques. Tên khốn nạn sung sướng bơi vào bờ, còn Pangloss và chàng Ngây Thơ được đưa lên bờ trên một tấm ván.

Khi đã hồi tỉnh, họ đi bộ tới thành phố Lisbonne; họ còn một ít tiền, hy vọng rằng khỏi phải chết đói, sau khi đã thoát chết vì bão tố.

Họ tới thành phố, nước mắt giàn giụa, thương nhớ ân nhân, thì bỗng thấy đất lay chuyển dưới chân. Nước biển dâng lên cuồng loạn tại bến tàu và làm tan vỡ những chiếc tàu đã bỏ neo ở đó. Những trận bão lừa cuốn tro tàn bay khắp đường phố, các công viên. Nhà cửa sập đổ; những mái nhà chồng chất trên nền nhà. Ba vạn người đàn ông, đàn bà, đủ tuổi, bị đè bẹp dưới những đống đổ nát[2]. Tên thủy thủ miệng vừa huýt gió vừa chửi thề:

- Ở đây tất kiếm chác được đây.

Ông Pangloss lẩm bẩm trong miệng:

- Nguyên nhân của tai nạn này là do đâu?

- Đây là ngày tận thế rồi. Chàng Ngây Thơ la lên.

Tên thủy thủ chạy như cuồng loạn trên những đống nhà đổ nát, bất chấp cả cái chết để tìm tiền, tìm thấy là y chiếm lấy, rồi say xỉn, và, khi dã rượu, y mua những đặc ân của cô gái dễ dãi đầu tiên mà y gặp, trên chính những đổ nát của nhà cửa hoang tàn, giữa những người đang hấp hối và người chết. Pangloss kéo tay áo của y mà nói:

- Bạn ơi! Bạn đang làm điều ác, bạn không tuân theo lý trí phổ quát sao?

- Mẹ kiếp! Tao là thủy thủ, sinh ở Batavia[3]; đã bốn lần tao bước qua cây thánh giá trong bốn cuộc hành trình qua nước Nhật[4]. Chú mày thật khéo tìm được người để nói về lý trí phổ quát!

Vài mảnh đá bay tới làm cho chàng Ngây Thơ bị thương. Nằm xuống đất, cát bụi đầy người, chàng kêu với Pangloss:

- Chao ôi, cho tôi chút rượu và dâu, tôi chết mất.

Pangloss lại nói chuyện khác:

- Động đất không phải là một chuyện mới. Tỉnh Lima bên châu Mỹ năm ngoái cũng bị động đất như ở đây. Những nguyên nhân giống nhau đều sinh ra những hậu quả giống nhau; chắc là một luồng diêm sinh chạy ở dưới đất từ Lima[5] đến Lisbonne.

- Có lẽ không gì đúng hơn nữa, chàng Ngây Thơ nói, nhưng vì Chúa, cho tôi chút dâu và rượu[6].

- Sao cơ, có lẽ là thế nào? Triết gia đáp, tôi cả quyết rằng mọi điều đã được chứng tỏ cả rồi.

Chàng Ngây Thơ nằm bất tỉnh và Pangloss đem đến cho chàng một chút nước lấy ở cái giếng gần bên.

Hôm sau kiếm được một ít thực phẩm đào ở những đống nhà đổ nát, họ đem ăn, lại sức được một chút. Kế đó họ lo cứu giúp những nạn nhân thoát chết. Vài người được họ cứu giúp đã đãi họ một bữa ăn ngon mà người ta không thể ngờ là làm được ở đây.

Cố nhiên bữa ăn buồn bã, những thực khách vừa ăn vừa chảy nước mắt, nhưng Pangloss an ủi họ:

- Biến cố này còn khá lắm đó, vì nếu ở đây không có một núi lửa thì ở chỗ khác chắc có một núi lửa đang phun, còn tai hại biết mấy: tất cả mọi việc ở đây còn hơn ở những chỗ khác.

Một người mặc áo đen nhỏ bé, vốn là người quen thuộc với Pháp đình, đứng gần bên Pangloss lễ phép góp ý kiến:

- Hình như ông không tin có tội tổ truyền; vì nếu cái gì cũng hoàn hảo hơn thì đâu có sự sa ngã, sự trừng phạt[7]?

Pangloss trả lời một cách lẽ phép hơn:

- Tôi xin lỗi Ngài; vì chết chóc và tai họa cũng là những sự tốt trong cái thế giới hoàn hảo này.

- Vậy ngài không tin ở tự do hay sao?

- Xin ngài tha lỗi cho tôi; tự do có thể tồn tại với sự cần thiết tuyệt đối; chúng ta cần phải được tự do, vì ý chí quyết liệt…

Pangloss chưa dứt câu thì người kia đã hất hàm ra hiệu cho tên hầu cận đeo khí giới đang hầu rượu Porto hay Oporto cho ông ta. 

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng Pháp: a piiori (tiên nghiệm, thiên tiên…): một lập luận được gọi là a piiori khi nó được dựa trên không phải những sự việc, mà trên những lý lẽ theo trật tự logic.

[2] Trận động đất ở Lisbonne diễn ra vào ngày 1 tháng Mười một năm 1755. Nó đã gây ra một đám cháy lớn. Theo những người làm chứng, nó đã khiến cho 25.000 đến 30.000 người chết.

[3] Batavia: thủ đô của Java, thuộc địa của Hà Lan, được sáng lập năm 1619 (hiện nay là Djakarta).

[4] Từ thế kỷ XVII, người Nhật đã cấm người nước ngoài. Chỉ người Hà Lan là có quyền buôn bán gần Nagasaki, với điều kiện bỏ tất cả các dấu hiệu Kitô giáo, nhất là phải dẫm lên cây thánh giá như một cam kết bỏ đạo.

[5] Trận động đất ở Lima [kinh đô của Pérou] đã xảy ra, nhưng nhiều năm trước trận động đất ở Lisbonne (1748). Ở đây, Pangloss là người phát ngôn những giả thuyết cập nhật nhất về nguồn gốc của động đất.

[6] Ám chỉ những giáo điều thần khải của đạo Thiên Chúa.

[7] Ở đây, tên nhân viên của Pháp đình này nhắc đến tội tổ tông, Adam và Eve ăn trái cấm, nên mới có sự sa ngã và trừng phạt.