Nhà thông thái già Martin thế là được xuống tàu đi Bordeaux với chàng Ngây Thơ. Cả hai người đều đã biết đời và đau khổ khá nhiều. Và ngay cả khi con tàu có phải giương buồm ra khơi từ Surinam đến Nhật Bản qua mũi Hảo Vọng, họ vẫn có thể đàm thoại với nhau về cái khổ tinh thần và cái khổ vật chất.

Chàng Ngây Thơ được lợi hơn ông Martin, vì chàng ôm ấp hy vọng gặp lại người yêu Cunégonde, còn ông Martin không có gì để hy vọng. Dầu chàng Ngây Thơ đã mất cả một trăm con trừu đã chở những ngọc vàng châu báu, đáng giá bằng tất cả các kho tàng trên Trái đất, dầu chàng luôn luôn nhớ đến vụ lường gạt của viên chủ tàu Hà Lan, song khi chàng nghĩ đến tài sản còn lại trong túi, và khi chàng nói chuyện về cô Cunégonde nhất là sau bữa ăn, thì chàng lại nghiêng về thuyết của triết gia Pangloss. Chàng hỏi ông Martin:

- Thế nào, ông Martin, ông có ý kiến gì về các câu chuyện của tôi? Ông nghĩ sao về cái khổ vật chất và cái khổ tinh thần?

- Thưa ông, các mục sư của tôi tố cáo tôi theo phái Socin. Nhưng thật ra tôi theo thuyết thiện ác cộng đồng[1].

- Ông nói giỡn sao? Hiện nay đâu còn tín đồ giáo phái ấy?

- Còn có tôi là tín đồ. Tôi không thể nào tin tưởng khác được.

- Ông bị ma quỷ ám ảnh sao? Nó ở trong thân thể của ông?

- Ma quỷ xen vào việc đời quá nhiều, nên nó có thể ở trong thân thể tôi cũng như ở khắp mọi nơi khác. Tôi thú nhận với ông rằng nhìn qua Trái đất này, hay nói đúng hơn là cái hạt bụi này[2], tôi phải tin là Thượng đế đã bỏ quên Trái đất cho một thứ ác quỷ nào đó. Song tôi luôn luôn để xứ Eldorado ra ngoài. Tôi chả thấy thành phố nào mà lại không muốn tàn phá thành phố bên cạnh, chưa bao giờ nhìn thấy một gia đình nào mà lại không muốn tiêu diệt gia đình khác. Ở các xứ trên Trái đất này, kẻ yếu ghét cay ghét đắng kẻ mạnh mà vẫn mọp xuống trước mặt những kẻ mạnh; còn kẻ mạnh coi kẻ yếu như bầy trừu để lấy lông và đem bán thịt. Hàng triệu kẻ sát nhân xông pha từ đầu này đến đầu kia của lãnh thổ Âu châu, để giết người cướp của trong kỷ luật, hầu có ăn; và họ không còn biết làm việc gì lương thiện hơn. Tại những tỉnh có vẻ thái bình, có những nghệ thuật nảy nở, con người ở đó bị giày vò bởi lòng thèm muốn, lo âu và ngại, hơn cả các tỉnh bị vây hãm và chịu những tai họa. Những lo buồn bí ẩn còn tàn khốc hơn cả những đau khổ của xã hội. Tóm lại tôi đã thấy việc đời quá nhiều, đau khổ quá nhiều đến phải tin tưởng ở lý thuyết thiện ác cộng đồng.

Chàng Ngây Thơ cãi:

- Tuy vậy khắp nơi còn ít nhiều điều tốt.

- Có thể có, song tôi không biết điều tốt ấy ở đâu?

Trong khi đang đàm luận, bỗng họ nghe một tiếng súng lớn nổ. Tiếng nổ càng tăng thêm. Mỗi người lấy viễn kính ra nhòm. Người ta thấy hai tàu bắn nhau, cách xa nhau chừng ba dặm; và gió thổi nên hai tàu ấy bị đẩy tới gần chiếc tàu Pháp, người ta lại càng thấy rõ hơn hai chiếc tàu chiến. Sau chót, một chiếc tàu bắn một phát trúng phóc sườn tàu địch, làm cho nó bắt đầu chìm, chàng Ngây Thơ và ông Martin thấy rõ chừng trăm người trên boong thượng. Chiếc tàu đang chìm; họ giơ tay lên trời kêu la rùng rợn; lát sau tàu chìm hẳn. Ông Martin nói:

- Coi đó! Con người đối xử với nhau như thế đó!

- Thật là có cái gì ma quái trong vụ này. Chàng Ngây Thơ đáp.

Nói xong câu ấy, chàng thấy vật gì đỏ chói bơi lại bên cạnh tàu của chàng. Người ta cho thả một chiếc xuồng xuống để xem rõ đó là vật gì. Thì ra là một con trừu lông đỏ. Chàng Ngây Thơ vui mừng khi thấy lại con vật ấy, lòng vui còn lớn hơn cả nỗi buồn khi mất trăm con chở kim cương và bảo vật, lấy được từ xứ Eldorado.

Vị thuyền trưởng Pháp nhận ra rằng thuyền trưởng chiếc thuyền bắn chìm chiếc tàu địch là một người Y Pha Nho, còn thuyền trưởng chiếc tàu chìm là một tên cướp biển Hà Lan; chính tên này đã đoạt bảo vật của chàng Ngây Thơ. Tất cả các bảo vật ấy chìm xuống biển theo tên cướp; chỉ còn một con trừu sống sót, chàng Ngây Thơ nói với Martin:

- Ông thấy không? Đôi khi kẻ làm điều ác cũng phải đền tội. Cái tên khốn nạn chủ tàu Hà Lan xứng đáng chịu số phận này.

Martin đáp:

- Đúng vậy! Nhưng sao tất cả các hành khách trên tàu lại cùng chung số phận? Thượng đế đã phạt kẻ cướp, còn ma quỷ thì nhận chìm những người khác.

Chiếc tàu Pháp cùng chiếc tàu Y Pha Nho tiếp tục cuộc hành trình trong khi chàng Ngây Thơ và Martin tiếp tục đàm luận, kéo dài cả mười lăm ngày mà kết quả thì cũng như ngày đầu tiên. Nhưng cuối cùng, hai người cũng được trò chuyện với nhau, trao đổi ý kiến, an ủi nhau.

Chàng Ngây Thơ vuốt ve con trừu:

- Ta đã tìm thấy mi thì ta có thể gặp lại Cunégonde.

❀ ❀ ❀

[1] Tiếng Pháp: manichéisme. Mọi cuộc trò chuyện về cái ác đều dẫn đến một cách hợp logic việc nói về đạo Manes hay còn gọi là đạo thiện ác. Học thuyết này mang tên người sáng lập (Persan Manes) xuất hiện vào thế kỷ III, bị Giáo hội kết tội là dị giáo. Học thuyết này cho rằng vũ trụ là sự đấu tranh giữa hai căn nguyên ngang bằng và đối kháng: cái Thiện và cái Ác. Cố nhiên, đó là một giải pháp khả dĩ cho vấn đề về cái ác. Tuy nhiên, thế kỷ XVIII, người ta có khuynh hướng đồng nhất đạo Socin với đạo Manes.

[2] Tiếng Pháp: globule (tiểu cầu). Voltaire dường như là người đầu tiên dùng từ này để gọi Trái đất, nhằm nhấn mạnh sự nhỏ bé của Trái đất và con người trong vô tận.