Tại vùng Westphalie, có tòa lâu đài của Nam tước Thunder-ten-tronckh[1]; một chàng thanh niên tính tình hiền hậu, hồn nhiên sống trong tòa lâu đài này. Bộ diện của chàng phản chiếu tâm hồn chàng. Chàng xét đoán việc đời thẳng thắn, với một tinh thần giản dị nhất; vì lý do ấy người ta gọi chàng là “chàng Ngây Thơ”[2]. Những gia nhân hầu hạ trong nhà từ lâu năm nghi ngờ chàng là con của bà em nam tước với một người trưởng giả cùng xóm, sống lương thiện; nhưng bà không muốn cưới ông trưởng giả này vì ông chỉ có thể minh chứng được 71 chi tộc của ông[3], còn bao nhiêu trong tờ tông chi thì bị thất lạc vì sự tàn nhẫn của thời gian.

Nam tước là một trong những lãnh chúa thế lực nhất vùng Westphalie; lâu đài của ông có một cửa lớn và nhiều cửa sổ. Phòng khách trong lâu đài được trang trí bằng một tấm thảm đẹp. Những con chó canh giữ các sân nuôi gia súc của ông gộp lại thành một đoàn quân khuyển đi săn khi cần thiết; những gia nhân săn sóc cho số ngựa khá nhiều. Ông trợ tế trong làng được coi như là vị Tuyên úy của riêng ông. Tất cả mọi người đều kêu ông là “Đức ngài”[4] và họ cười khi ông nhạo báng.

Bà nam nước nặng chừng ba trăm năm chục cân Anh, được người ta kính trọng vì thân thể đẫy đà của bà; trong các cuộc tiếp tân của gia đình, bà tỏ ra có tư cách, bà lại càng được tôn trọng hơn. Con gái bà là Cunégonde mới 17 tuổi, hồng hào, cao lớn, tươi đẹp. Con trai của nam tước giống cha về đủ mọi phương diện. Thầy dạy học của cậu, ông Pangloss, là vị “thánh sống” trong nhà. Chàng Ngây Thơ tuân theo những lời giáo huấn của ông với một lòng tin tưởng theo tuổi tác của cậu và tính tình cậu.

Ông Pangloss vừa dạy các khoa siêu hình-thần-vũ trụ-u-minh học[5]. Ông minh chứng một cách chắc chắn rằng mọi việc phải có nhân, có quả; nếu không có nguyên nhân thì không có hậu quả; ông còn tỏ cho mọi người thấy rằng trên thế gian toàn thiện này, tòa lâu đài của “Đức ngài” đẹp nhất trong tất cả các lâu đài và bà Nam tước là một phu nhân hoàn thiện nhất. Ông nói rằng:

“Đã có sự chứng minh cho thấy rằng mọi sự kiện đều có một cứu cánh, mọi sự việc đều nhất thiết phải đi đến một cứu cánh hoàn bích hơn. Các người hãy nhận định rằng Tạo hoá sinh ra cái mũi là để mang kính, bởi vậy con người chúng ta mới mang kính; chân là để mang giày, bởi vậy chúng ta mới mang giày. Những tảng đá sinh ra là để đục đẽo thành những viên đá xây cất lâu đài; bởi vậy “Đức ngài” mới có một lâu đài rất đẹp, vị Nam tước thế lực nhất trong tỉnh phải ở một nơi đẹp nhất. Những con heo sinh ra để ta ăn thịt; bởi vậy chúng ta mới ăn thịt heo suốt năm. Những kẻ nào đã nói rằng mọi việc đều tốt ở trên đời[6] là những kẻ ngu đần; đáng lý ra phải nói rằng mọi việc đều tốt hơn hết ở trên đời này”.

Chàng Ngây Thơ chú ý nghe kỹ những lời giảng thuyết ấy, vì chàng nhận thấy cô Cunégonde[7] đẹp cực kỳ dầu không bao giờ chàng dám khen cô điều ấy. Chàng kết luận rằng sau cái diễm phúc được sinh ra là nam tước Thunder-ten-tronckh, đến cái diễm phúc bậc nhì là được sinh ra là cô Cunégonde; kế đến diễm phúc bậc ba là được nhìn thấy cô suốt ngày và sau chót diễm phúc bậc tư là được nghe những lời thuyết giảng của Pangloss tiên sinh, triết gia giỏi nhất trong tỉnh và do đó là triết gia giỏi nhất hoàn cầu.

Một hôm cô Cunégonde đi dạo gần lâu đài, trong một khu rừng nhỏ, nhìn thấy trong bụi rậm, tiến sĩ Pangloss[8] đang dạy một bài học vật lý thử nghiệm[9] cho thị tì hầu phòng của thân mẫu cô, một chị tóc nâu, rất đẹp và rất dễ dạy. Vì cô Cunégonde có nhiều thiên tư về khoa học nên cô đứng yên không thở để quan sát những thử nghiệm lặp đi lặp lại của tiến sĩ mà cô được chứng kiến; cô thấy rõ ràng lý do[10] khiến tiến sĩ làm cuộc thí nghiệm, những hậu quả và những nguyên nhân; cô trở về lòng dao động, óc suy nghĩ rằng cô cũng có ngày trở thành thông thái và thành lý do cho chàng Ngây Thơ trẻ trung; người cũng có thể là lý do của cô.

Trở về lâu đài, cô gặp chàng Ngây Thơ và đỏ mặt thẹn thuồng; chàng Ngây Thơ cũng đỏ mặt. Cô chào chàng với một câu nhát gừng và chàng đáp lại bằng câu nói mà chàng không hiểu là mình nói gì. Ngày hôm sau, sau bữa ăn trưa, mọi người bước ra khỏi phòng ăn, còn Cunégonde và chàng Ngây Thơ đứng sau tấm bình phong. Nàng làm rớt khăn mùi soa xuống đất, chàng cúi xuống nhặt lấy và đưa lại cho nàng; nàng cầm tay chàng một cách vô tư và chàng cũng vô tư hôn tay nàng với một sự nồng nàn, xúc cảm và duyên dáng vô cùng. Bốn mắt bỗng nảy lửa, hai miệng gặp nhau, bốn đầu gối run rẩy rồi bàn tay họ lạc hướng. Nam tước Thunder-ten-tronckh lúc ấy đi tới gần tấm bình phong, nhìn thấy cái nhân và cái quả ấy; ông bèn đá đít đuổi chàng Ngây Thơ ra khỏi tòa lâu đài. Nàng Cunégonde ngất xỉu và khi tỉnh dậy nàng bị bà Nam tước tát cho mấy cái. Tất cả mọi người đều hoang mang trong tòa lâu đài đẹp nhất và khả ái nhất ấy.

❀ ❀ ❀

[1] Thunder-ten-tronckh: không gợi lên một từ tiếng Đức cụ thể nào. Đó là một phóng tác hẳn là ám chỉ sự chối tai của ngôn ngữ Đức. Kỳ lạ là từ “Thunder” khiến người ta nghĩ ngay đến tiếng Anh (tonnerre) và từ “Tonnerre de Dieu” (Thiên Lôi).

[2] Tiếng Pháp là “Candide” (trong trắng, thật thà, ngây thơ v.v…) - ND.

[3] Một nhà quý tộc có thể tự cao tự đại vì từng ấy chi tộc thuộc tầng lớp quý phái do tổ tiên của ông ta đã được chính thức thừa nhận là quý tộc. Vấn đề là rõ ràng ở đây có một sự phóng đại nực cười ám chỉ niềm tự hào là quý tộc ở Đức, còn nghiêm ngặt hơn nhiều so với ở Pháp đối với những cuộc hôn nhân không tương xứng. Những nhà nghiên cứu phả hệ học, nhất là từ thế kỷ XVI, cũng có niềm say mê quý tộc, niềm say mê ấy còn được tăng lên bởi những cuộc điều tra-thanh lọc của một số nước quân chủ châu Âu. Nhưng chức vị nam tước, dưới con mắt của Voltaire, rõ thật “nực cười”.

[4] Tiếng Pháp là “Monseigneur”: tước vị dành riêng cho các hoàng thân, công tước và công khanh, ở chính quyền tỉnh lẻ…

[5] Tiếng Pháp là “la métaphisico-théologo-cosmolonigologie”. Từ cosmolonigologie được ghép từ hai từ cosmologie (vũ trụ luận) và nigaud (đồng âm với nigo, nghĩa là ngốc nghếch). Cosmologie là khái niệm vũ trụ học khởi nguồn từ nhà triết học Đức Christian Wolff (1679-1754) (học trò của Leibniz), chỉ khoa học thế giới nói chung. Maupertuis (1698-1759), địch thủ của Voltaire, đã cho xuất bản Essai de cosmologie [Tiểu luận về vũ trụ học]. Nhưng định nghĩa kỳ quặc trước hết tác động tới độc giả là “thuyết biện thần” [théodicée] của Leibniz (1710), mà cha Castel, trong Mémoires de Trévoux [Hồi ký Trévoux] đã định nghĩa như một “học thuyết vật - địa lý - thần học”.

[6] Nguyên văn tiếng Pháp: “tout est bien” [mọi việc đều tốt] ám chỉ câu nói nổi tiếng của nhà thơ Anh Pope, trong Essay on Man [Tiểu luận về con người -1733]: “Whatever is, is right” [Dù đó là cái gì, thì cũng tốt thôi].

[7] Cái tên hàm ý mỉa mai bởi một công nương Đức cũng mang tên này được phong thánh năm 1012, vì đã chứng tỏ sự trong trắng của mình có thể chịu được lửa thiêu.

[8] Ghép từ hai tiếng Hy Lạp, nghĩa là “tout-langue” (tout: tất cả, mọi; langue: cái lưỡi, ngôn ngữ), ám chỉ triết gia Pangloss hay lý sự về tất cả mọi việc. Voltaire xây dựng nhân vật triết gia Pangloss dựa trên hình mẫu Panurge, nhân vật trong tác phẩm của Rabelais, thầy của Pentagruel. Ta có lý do để tin rằng Voltaire đã đọc lại Rabelais trong khi sáng tác Candide.

[9] Tiếng Pháp: “leçon de physique expérimentale”, nhại tiêu đề một cuốn sách nổi tiếng thế kỷ XVIII: Leçon de physique expérimentale của tu viện trưởng Nollet. Voltaire đã viết năm 1739: “Thuyết biện thần nào của Leibniz mà chẳng mang đến một thử nghiệm của Nollet”.

[10] “Raison suffisante”: lý do đầy đủ, một nguyên tắc của Leibniz: “…chẳng đời nào có cái gì xảy đến mà không có một nguyên nhân hoặc chí ít là một lý do xác định, nghĩa là cái có thể dùng để giải thích theo cách tiên nghiệm tại sao cái đó lại tồn tại và tại sao nó lại hơn tất cả những cách khác như thế.”(Leibniz, Théodicée [Biện thần luận], 1,44).