Chàng Ngây Thơ, trong thâm tâm không còn thèm muốn gì mà cưới cô Cunégonde. Nhưng thái độ hỗn xược cực độ của ông nam tước làm cho chàng quyết định phải làm phép cưới. Vả lại cô Cunégonde nóng lòng thúc giục chàng mãi, nên chàng không nỡ bội ước. Chàng hỏi ý kiến ông Pangloss. ông Martin và người bạn trung tín Cacambo. Pangloss thảo một bản điều trần trong đó ông chứng minh rằng nam tước không có quyền gì ngăn cản em gái và nàng có quyền lấy chàng Ngây Thơ, theo pháp luật của đế quốc Đức đám cưới sẽ cử hành theo thể lệ một đám cưới bội tộc. Martin bàn nên liệng Nam tước xuống biển. Cacambo kết luận: nên giao trả ông ta cho viên thuyền trưởng Thổ Nhĩ Kỳ để ông ta nếm lại mùi gian khổ ít lâu nữa và khi nào có tàu thì gửi ông ta về La Mã, trả lại cho giáo đoàn, ý kiến này được đồng thanh chấp thuận. Bà già cũng tỏ ý tán thành. Song không ai nói cho em gái nam tước hay.

Người ta bỏ tiền ra thi hành công việc trôi chảy. Mọi người đều hài lòng đã lừa được một giáo sĩ dòng Tên và trừng phạt được tính kiêu hãnh của một nam tước Đức.

Cố nhiên, một người như chàng Ngây Thơ, sau bao nhiêu tai họa, lại trở nên giàu có lớn nhờ những vàng bạc châu báu lấy được ở xứ Eldorado, mà cưới cô Cunégonde, chung sống với triết gia Pangloss, triết gia Martin và người bạn trung thành Cacambo, thì cuộc đời tươi đẹp biết chừng nào; chàng có thể sống một cuộc đời xa hoa, trong một xã hội quý phái. Nhưng chàng đã bị những người Do Thái lừa gạt bao nhiêu lần rồi bây giờ chàng chỉ còn có một khu đất mới mua được. Vợ chàng càng ngày càng xấu xí và đổi tính thành người nóng nẩy, quạu quọ, không chịu nổi. Bà già thì tàn tật, lại khó tính hơn cả Cunégonde. Cacambo lo trồng rau trên miếng đất, đem đi bán tại Constantiople; anh mệt nhọc vì làm việc quá nhiều, anh phải than thân trách phận. Pangloss thì thất vọng vì không được nổi danh trong một Đại học đường Đức, như ông mong muốn. Còn ông Martin, ông cương quyết tin rằng ở khắp mọi nơi, người ta đều gặp những chuyện chẳng may song ông còn kiên tâm xem xét việc đời. Chàng Ngây Thơ cùng Martin và Pangloss đôi khi tranh luận về siêu hình học và luân lý học. Nhìn qua cửa sổ, người trong nhà thường thấy những tàu đi qua, chở đầy những viên chức cao cấp, những phó chủ giáo, những pháp quan, bị đày đi Lemnos, Mitylène, Erzeroum.[1] Họ nhìn thấy những viên chức cao cấp khác, những phó chủ giáo khác, những pháp quan khác thế chỗ cho những người bị trục xuất và đến lượt họ lại bị trục xuất. Họ nhìn thấy những cái đầu đúng ra là bị nhồi rơm dù đã từng hiện diện ở chính phủ của các vua Thổ Nhĩ Kỳ. Cảnh tượng ấy làm cho mọi người lại thảo luận nhiều hơn. Khi không có gì tranh luận thì thấy buồn đến cùng cực. Một hôm bà già đã dám nêu ra câu hỏi:

- Tôi muốn biết ở đây đau khổ hơn vì buồn hay là người ta đau khổ vì bị hãm hiếp cả trăm lần bởi những tên giặc da đen, bị treo cổ sau một cuộc hỏa thiêu, bị rạch bụng, bị lâm vào cảnh khổ sai chèo thuyền, trải qua tất cả những khổ ải mà chúng ta đã gặp? So sánh với cảnh buồn ở đây, thì đâu đau khổ hơn.

- Đó là một vấn đề trọng đại. Chàng Ngây Thơ đáp.

Câu hỏi của bà già phát sinh ra những ý nghĩ mới, ông Martin phải kết luận rằng: con người sinh ra là để trải qua những cơn giông tố của lo sợ, hay là để lâm vào cảnh rất buồn chán của sự bất động, chàng Ngây Thơ không đồng ý nhưng chàng không nói quả quyết điều gì. Pangloss nhìn nhận rằng ông đau khổ ghê gớm, nhưng ông đã có lần thuyết minh rằng tất cả mọi việc sẽ hoàn hảo, nên bây giờ ông không thay đổi ý kiến.

Sau cùng, một việc xảy đến minh chứng cho những nguyên tắc đáng ghét của Martin, làm cho chàng Ngây Thơ lại càng do dự hơn bao giờ hết. Đó là việc mọi người trong nhà một hôm thấy cô Paquette và tu sĩ Giroflée bước vào trong nhà, trong một trạng thái khốn khổ cực độ; cặp này cho hay rằng họ đã ăn hết ba ngàn đồng bạc, họ đã bỏ nhau rồi chắp nối lại tơ duyên, gia đình lục đục, kế đến bị bắt vào đề lao sau trốn thoát; tu sĩ Giroflée thì nhập tịch Thổ Nhĩ Kỳ, còn Paquette tiếp tục làm nghề cũ, lăn lóc khắp nơi mà không đủ sống.

Nghe xong câu chuyện Martin nói với chàng Ngây Thơ:

- Tôi đã đoán trước với ông mà: Tiền ông cho họ sẽ tiêu tan hết và họ sẽ khổ như thường, khổ hơn trước nữa là khác. Ông và Cacambo từng có bao nhiêu triệu trong túi mà bây giờ cũng không sung sướng hơn cô Paquette và vị tu sĩ này.

Pangloss tiếp lời nói với cô Paquette:

- Con ơi! Trời đã đưa con đến với chúng ta. Con có biết rằng vì con mà ta đã mất một con mắt, một cái tai và cái đầu mũi. Bây giờ con đến nông nỗi này! Thế gian là cái chi chi vậy?

Biến cố mới trên đây đã khiến cho mọi người càng nói triết lý nhiều hơn.

Bên láng giềng có một giáo sĩ đạo Hồi, nổi danh, được coi như là triết gia thâm thúy nhất của nước Thổ Nhĩ Kỳ. Mọi người đồng ý kéo nhau đến xin ý kiến của ông.

Pangloss làm phát ngôn viên:

- Thưa tiên sinh, chúng tôi đến để thỉnh tôn ý. Xin tiên sinh giải thích cho chúng tôi tại sao con vật kỳ dị là cái con người này lại được Tạo hóa sinh ra trên Trái đất?

- Anh đặt ra vấn đề ấy làm gì? Đâu phải là việc của anh?

- Nhưng, thưa tiên sinh, trên mặt đất đây rẫy những điều xấu xa, đau khổ.

- Xấu hay tốt, có quan hệ gì!

Khi Hoàng đế Thổ gửi một chiếc tàu sang Ai Cập, ngài đâu có phải bận tâm xem những con chuột cống trong hầm tàu có thoải mái không?

Pangloss hỏi:

- Vậy thì phải làm gì trên đời?

- Anh chỉ có việc lặng thinh.

- Tôi đến đây là để mong được thảo luận với tiên sinh một chút về cái nhân và cái quả, về thế giới hoàn thiện, về nguyên nhân cái xấu, về tính chất của tâm hồn, và về thuyết điều hòa tiền định.

Nghe những câu ấy, vị giáo sĩ đạo Hồi cáo từ Pangloss và đóng sầm cửa lại.

Trong khi hai người trò chuyện, thì có tin loan truyền rằng người ta vừa bóp cổ chết hai vị đại thần cùng một giáo sĩ cao cấp; trước đó người ta đã giết nhiều người trong phe của ba ông, đóng cọc những người ấy, đâm vào ruột gan họ. Thảm họa này làm sôi nổi dư luận khắp nơi, trong vài tiếng đồng hồ. Pangloss, chàng Ngây Thơ và Martin, khi trở về, gặp một ông già hiền hậu đương hóng mát, dưới một cây cam của nhà ông. Pangloss, vì tò mò cũng như thích tranh luận, liền hỏi thăm ông già:

- Vị giáo sĩ vừa bị giết tên là gì?

Ông già đáp:

- Tôi cũng không biết. Vả lại tôi không biết tên họ một giáo sĩ nào hay một vị đại thần nào. Tôi tuyệt đối không biết các biến cố mà ông vừa cho nghe. Tôi có thành kiến rằng thường thường những kẻ làm việc công, vẫn chết một cách khốn khổ. Và đáng đời cho họ! Không bao giờ tôi muốn biết tin tức ở thủ đô. Tôi chỉ sai người đến đó để bán hoa quả mà tôi trồng tỉa.

Nói xong, ông già mở cửa mời khách vào nhà. Hai con trai và hai con gái ông thết đãi họ nhiều loại nước quả tự làm lấy từ quả kaïmac dầm với vỏ thanh yên, từ cam, táo, chanh, chuối, đào lạc, cà phê Moka không hề trộn lẫn chút nào với cà phê của Batavia và các đảo[2]. Sau đó hai người con gái lại đem nước hoa xức vào râu của chàng Ngây Thơ, của Pangloss và của Martin.

Chàng Ngây Thơ hỏi:

- Thưa cụ chắc cụ có vườn tược rộng rãi lắm?

- Tôi chỉ có hai mươi thước đất[3], tôi trồng tỉa cùng với các con tôi. Sự làm việc làm cho tránh được ba điều là buồn rầu, tật xấu và sự đòi hỏi.

Chàng Ngây Thơ khi trở về nhà suy nghĩ rất nhiều về những lời nói của ông già. Chàng nói với Pangloss và Martin:

- Ông già hiền hậu ấy có lẽ sung sướng hơn cả sáu ông vua mà chúng ta được vinh dự ngồi cùng bàn dùng bữa.

Pangloss đáp:

- Càng có danh vọng lớn càng nguy hiểm lớn, nhiều triết gia đã đồng ý như vậy. Thật vậy, Eglon chúa tể dân Moabite đã bị Aod ám sát; vua Absalon thì bị treo tóc lên cây, vua Nadab, con trai của Jéroboam thì bị Baaza giết chết, vua Éla thì bị giết bởi Zambri; Ochosias thì bỏ mạng bởi Jéhu, Athalie thì chết dưới tay Joïada[4]. Các vua Joachim, Jéchonias, Sédécias, trở thành nô lệ. Các ông cũng biết số phận của các nhân vật như Crésus, Astyage, Darius, Denys xứ Syracuse, Pyrrhus, Persée, Annibal, ơugurtha, Arioviste, César, Pompée, Néron, Othon, Vitellius, Domitien[5], Richard đệ Nhị nước Anh, Édouard đệ Nhị, Henri đệ Lục, Richard đệ Tam, Marie Stuart, Charles đệ Nhất, ba ông vua Henri nước Pháp, hoàng đế Henri đệ Tứ[6]? Các ông có biết…

Chàng Ngây Thơ nói:

- Tôi còn biết rằng chúng ta phải trồng tỉa khu vườn của chúng ta.

Pangloss nói:

- Anh có lý, bởi vì khi con người được đem ở vào vườn Éden thì anh ta đã bị đem vào đây ut operaretur eum[7] để mà lao động rồi; điều đó chứng tỏ rằng con người không phải được sinh ra để nghỉ ngơi.

- Hãy làm việc mà đừng lý sự, Martin nói, đó là phương tiện duy nhất để có được cuộc sống tàm tạm.

Cả cái xã hội thu nhỏ bước vào dự định đáng khen ấy; mỗi người làm việc theo khả năng của mình. Mảnh đất nhỏ bé mang đến nhiều điều. Cunégonde thật sự là rất xấu xí, nhưng cô trở thành một người làm bánh ngọt tuyệt vời; Paquette thì thêu thùa; bà già thì lo việc giặt giũ. Người anh em Giroflée thì khỏi phải nói; anh ta là một thợ mộc cừ khôi, và cũng trở thành một con người lương thiện; còn Pangloss thì thỉnh thoảng nói với chàng Ngây Thơ: “Mọi sự kiện móc nối nhau trong thế giới ưu việt nhất có thế; bởi vì rốt cuộc, nếu anh không bị đá đít khỏi toà lâu đài đẹp đẽ vì tình yêu của cô Cunégonde; nếu anh không bị đưa tới Pháp đình, nếu anh không chạy đến châu Mỹ, nếu anh không cho ông nam tước một nhát kiếm, nếu anh không mất hết những con cừu lấy được từ xứ Eldorado, thì anh đã không ở đây để ăn món thanh yên dầm và đào lạc.”

Chàng Ngây Thơ trả lời:

- Đúng là như thế, nhưng phải trồng tỉa khu vườn của chúng ta đã.

❀ ❀ ❀

[1] Lemnos, Mitylène hiện nay là những hòn đảo thuộc Hy Lạp. Erzeroum: thành phố của Thổ Nhĩ Kỳ.

[2] Batavia hiện nay là Djakarta, Indonesia.

[3] Tiếng Pháp: vingt arpents (tương đương với 7-8 hecta).

[4] Những tên người trong Cựu ước.

[5] Những tên người trong lịch sử cổ đại.

[6] Những tên người thuộc lịch sử cận đại.

[7] Trích từ Kinh Thánh, Sáng thế ký: II, 15, có nghĩa “để mà làm việc”.