Ngày xửa ngày xưa, có một nàng Công chúa xinh đẹp tên là Rosemary, người có mọi thứ trên đời ngoại trừ sự tự do. Nàng có sự giàu sang, quyền lực và vinh quang vô tận; nhưng trên hết và vượt lên trên tất cả những điều ấy, nhan sắc của nàng lừng lẫy tựa tiếng kèn vang.
Nếu nàng vén bức màn che mặt, hay ngó ra cửa sổ vào buổi sáng lúc đang chải mái tóc óng ả, cả vùng đồng bằng dưới chân nàng bỗng chốc rợp bóng cờ hoa như một đạo quân xuất trận, còn các sườn đồi thì tối sầm lại bởi những đoàn người cầu hôn đang phi ngựa tới tấp.
Những vị quân vương bị từ chối đành quay về, than van khắp bốn phương trời về vẻ quyến rũ lẫn sự tàn nhẫn của nàng; và người ta đồn rằng nàng đã lát sàn cung điện bằng trái tim của những kẻ mà nàng từng làm cho tan nát.
Nhưng nàng đã mệt mỏi, mệt mỏi với việc phải nói lời “Không” với những kẻ, mà nàng chẳng yêu thương; và thường khi ở một mình, nàng hay khóc thầm mong sao cho sự giàu sang, quyền lực, vinh quang cùng nhan sắc của mình có thể tiêu tan đi, ngoại trừ chút ít nhan sắc đủ để chiếm lấy trái tim của người duy nhất nàng yêu, và để được chính đôi tay chàng chăm sóc, tựa như loài thảo mộc mang tên nàng — cây hương thảo ngọt ngào.
Một ngày nọ vào lúc chính ngọ giữa độ mùa hè, nàng đang nằm dài trên chiếc ghế bọc da trong cung điện, ngắm nhìn những cánh ruồi dệt nên mạng lưới giữa không trung khi chúng quấn quýt và đùa giỡn với nhau. Cảnh ấy khiến nàng liên tưởng đến tấm lưới mà đám đông kẻ cầu hôn đang giăng quanh nàng ngày này qua ngày khác; thế là nàng bắt lấy một con ruồi, và để nó trông giống mình hơn, nàng rắc lên nó một lớp bụi vàng lấp lánh rồi thả cho nó bay đi. Nhưng ngạc nhiên thay, tất cả những con ruồi khác đều tránh xa nó, và con ruồi dát vàng cứ thui thủi bay đi một mình.
“Ồ! Vậy thì tại sao,” nàng kêu lên, “tôi lại không được tự do như con ruồi rắc vàng đằng kia chứ?”
Ngay lúc đó, dưới cửa sổ, một anh thợ làm vườn trẻ tuổi đang làm việc giữa luống hoa bỗng cất tiếng hát, và đây là lời anh hát:
“Anh sẽ làm gì cho đóa hồng của những đóa hồng?
Xây cho nàng một cửa sổ hướng về bầu trời,
Dựng chòi tranh với cánh cửa khép cài kín lối,
Chẳng một ai được mở hay bước vào ngoài anh.”
Nàng Công chúa chờ cho đến khi tiếng hát dứt hẳn; bấy giờ một nụ cười nở rực trên khuôn mặt nàng; nàng cầm lấy cây đàn ghi-ta, và với những ngón tay tài hoa, nàng dạo lại đúng giai điệu vừa được hát lên. Từng nốt nhạc trong trẻo lần lượt vút qua ô cửa sổ mở rộng, rơi vào tai người nghe trên bãi cỏ xanh ngắt phía dưới. Rồi cất lời hòa theo giai điệu, nàng hát:
“Thế nên, trong lòng, đóa hồng của những đóa hồng mới thưa rằng:
‘Hãy xây cho em một cửa sổ với vòm trời là trán áo;
Dựng chòi tranh của em với cánh cửa khép cài kín lối,
Chẳng một ai được mở hay bước vào ngoài anh.’”
Cũng trong ngày hôm ấy, khi đang ngồi trên ngai vàng tay cầm vương miện và quyền trượng, nàng Công chúa cho gọi người thợ làm vườn vào hầu. Các triều thần lấy làm lạ vô cùng khi nàng lại có một việc quan trọng đến mức phải tiếp đón một kẻ làm vườn với đầy đủ vương miện, ngai vàng và quyền trượng, cứ như thể đó là một quốc sự vậy.
Khi anh thợ làm vườn đứng trước mặt mình, nàng bảo rằng: “Hỡi người làm vườn, ta muốn ngươi thiết kế cho ta một mê cung thật lớn, quanh co và hóc búa đến mức không một ai không rõ bí mật của nó có thể mò ra lối vào. Tận sâu bên trong phải là một tháp nhỏ cùng những đài phun nước, bên cạnh các luống hoa và thảo mộc ngát hương. Nhưng kẻ nào tạo ra mê cung này và nắm giữ bí mật của nó thì phải ở lại đó mãi mãi, kẻo hắn lại đem hiểu biết của mình tiết lộ cho kẻ khác. Vì vậy, ý ta là ngươi hãy lập ra một mê cung như thế để ta giải trí, và chính ngươi sẽ là tù nhân của công trình do tay mình tạo ra khi nó hoàn thành.”
Anh thợ làm vườn ngẩng đầu lên từ tư thế quỳ, và nhìn thấy nàng Công chúa đang ngồi với đôi mắt nhắm nghiền, đôi môi mím chặt, hai tay buông thõng sang hai bên — chiếc vương miện và quyền trượng vừa rơi khỏi tay nàng. Đoạn anh đáp lời: “Thưa Công chúa, bằng tất cả tài nghệ của mình, tôi xin tuân lệnh, và mọi chuyện sẽ được định đoạt theo ý người.”
Bấy giờ, nàng Công chúa loan báo cho thiên hạ hay rằng, vì có quá nhiều người cầu hôn, nàng quyết định thử thách tất cả những ai muốn ngỏ lời cưới nàng, để kẻ nào xứng đáng nhất có thể chiến thắng trái tim nàng. Do đó, vào một thời điểm đã định, nàng sẽ lui về ẩn mình khỏi tầm mắt thế gian tại tâm điểm của một mê cung lớn được bao bọc chặt chẽ bởi phép thuật; và bất cứ ai khao khát nhan sắc của nàng, đồng thời vượt qua mọi cạm bẫy và hiểm nguy nơi mê cung ấy, sẽ sở hữu được nàng cùng lãnh thổ và quyền lực của nàng, đồng thời sống trong vinh quang nhờ chiến tích của chính mình.
Ngày qua ngày, từ ô cửa sổ cung điện, nàng dõi theo mê cung lớn đang dần thành hình. Nó uốn lượn kỳ lạ như một con mãng xà khổng lồ, thu gọn vào lòng mình vô số dặm đất đai — gồm rừng cây, đồi núi, thung lũng cùng những hố sâu và hang động lớn. Và ở tận sâu bên trong vươn lên một ngọn tháp tròn nhỏ, xung quanh có những đài phun nước trông như hàng liễu bạc uốn cong trong gió; nhưng chẳng ai có thể nhìn thấy cửa ra vào, bởi những hàng rào và bức tường kiên cố bao bọc khắp các ngả, che khuất tầm nhìn bên dưới, khiến khu vườn phía bên trong ẩn giấu kín đáo như chiếc tổ của chim sơn ca giữa đồng lúa mì.
Có lần khi nàng Công chúa hỏi: “Mê cung này sẽ kiên cố đến mức nào?”, anh thợ làm vườn đáp: “Kiên cố như tình yêu.” Và khi nàng hỏi: “Đường đi của nó sẽ khó tìm đến đâu?”, anh đáp: “Khó như sự ngu ngốc của những vị vua và hoàng tử sẽ tìm kiếm người ở trong đó vậy.” Nghe vậy nàng bật cười và cảm thấy lòng vô cùng yên tâm khi ngày mà cả thế giới phải chia tay nàng đang đến gần.
Vào ngày hôm đó, một trăm kẻ cầu hôn đã tề tựu tại Triều đình, nóng lòng muốn chứng tỏ tài nghệ và chiếm lấy người phụ nữ đẹp nhất trần gian làm vợ. Đêm đến, cung điện bừng sáng rực rỡ từ nền lên tận mái, nơi diễn ra một bữa tiệc lớn có sự hiện diện của Công chúa Rosemary, vô cùng lộng lẫy trong nhan sắc cùng xiêm y và vương miện kiêu sa. Và tất cả các vị vua, hoàng tử cùng chúa đất đều vây quanh nàng với tất cả sự say đắm và tôn sùng.
Khi đồng hồ điểm nửa đêm, nàng đứng dậy, và tất cả ngọc ngà châu báu trên người bừng sáng rực rỡ như một vì sao, kết dày đặc đến mức mắt thường không thể phân biệt được viên này với viên khác; từ gót chân lên đến đỉnh đầu, chúng bao bọc nàng như thể một lớp áo lửa. Nàng bước đi giữa sảnh đường, cúi chào hai phía hội trường như một lời từ biệt duyên dáng, và đoàn tùy tùng theo sau nàng đi qua từng tầng lầu trông như một đoàn đại thần hùng hậu tiếp bước khi bóng dáng nàng đã khuất hẳn.
Nàng đi từ bậc sân vườn này sang bậc sân vườn khác dưới những tán cây cổ thụ nơi có treo đuốc và kèn trombone đang lật phần phật trong gió, cho đến khi tới lối vào mê cung. Bấy giờ nàng rút từ ngực áo ra một tấm bản đồ nhỏ, vừa dán mắt vào đó vừa bước đi như thể có định mệnh dẫn lối, khuất tầm mắt và tiếng động. Và tất cả đám đông đứng bên ngoài dõi theo đoàn tùy tùng dát ngọc huyền bí của chiếc áo choàng đang nối đuôi nàng bước vào, tựa như chính tấm áo ấy biết rõ con đường phải đi và những khúc quanh dẫn thẳng vào tận trái tim của mê cung. Một câu chuyện thì thầm lan truyền từ miệng người này sang miệng người khác rằng kẻ đã thiết kế và xây dựng nên mê cung đã biến mất — đã chết, để bí mật không bao giờ bị tiết lộ. Kẻ thì thầm “Đầu độc”; kẻ chẳng nói gì, chỉ lặng lẽ lắc đầu vẻ thâm trầm.
Vừa lúc rạng đông hé lộ, một trăm vị vua, hoàng tử và hiệp sĩ liền lên đường đi tìm vận may trong mê cung, bởi có rất nhiều lối đi và mỗi người đều chọn cho mình một ngả riêng.
Trong nhiều ngày trời, những cánh cửa vẫn đóng kín và im lìm như nấm mồ, còn đám đông tụ tập mỗi ngày để ngóng chờ thì thưa dần rồi tản đi để quay lại với công việc mưu sinh đã bỏ bê lâu ngày. Cuối cùng, những đất nước có các vị vua không trở về liền cử các sứ thần mang theo những thông điệp ngày càng khẩn thiết đòi hỏi sự hiện diện của họ. Họ nhắc đến sự cân bằng của các ngai vàng, sự bành trướng của các thế lực láng giềng và sự ra đi của những người thân thích. Các sứ thần này đi đến những lối vào khác nhau nơi người ta nhìn thấy các vị vua của họ bước vào, rồi từ đó giấu những thông điệp khẩn cấp vào mũi tên bắn bừa vào bên trong. Thế nhưng chẳng có ai đáp lời.
Rồi các sứ thần cũng bị triệu hồi, bởi những vị vua mới đã lên chiếm đoạt các ngai vàng bỏ trống, và việc các bậc tiên vương trở về không còn là điều cần thiết nữa. Cuối cùng, người ta hầu như quên bẵng đi, chẳng còn bận tâm mỏi óc nữa, ngoại trừ những lúc có những kẻ cầu hôn mới đến với mong muốn được tham gia vào cuộc cầu hôn vĩ đại trong mê cung, phần vì những mối hiểm nguy hiển hiện của nó. Khi ấy, quả thực có lúc những kẻ buôn chuyện sẽ dừng chân bàn tán, nhưng rồi họ cũng rời đi.
Nhiều năm trôi qua, và cuối cùng một hiệp sĩ xuất hiện với mái tóc điểm bạc và cái đầu cúi gằm. Ông ta đi theo những vòng tròn luẩn quẩn, mắt cứ dán chặt xuống mặt đất dưới chân từ phải sang trái. Ông ta có vẻ như đã phát điên, và nói năng lắp bắp. Người ta hỏi ông ta đã trải qua chuyến đi thế nào. Ông liền chìa ra rất nhiều huy hiệu của những hiệp sĩ khác được đính trên khiên và mũ giáp của mình. “Ta đã đánh bại tất cả những kẻ này,” ông nói, “cho đến khi gặp một kẻ cất lời: ‘Ta là Tuổi Già: hãy quay đầu lại!’”
Họ nhìn theo bóng lưng còng cõi tuổi trung niên của ông cho đến khi ông lủi thủi bước về được tới quê hương mình. Một số người còn nhớ ông từng là một hiệp sĩ trẻ tuổi hào hoa mười lăm năm về trước.
Thế nhưng, truyền thuyết vẫn kể rằng nhan sắc kỳ diệu của nàng Công chúa không hề phai nhạt; và người dân trở nên tự hào về một huyền thoại mang lại vinh quang lớn lao cho quê hương họ, thường chỉ tay về phía mê cung và những đài phun nước xa xôi mà rằng: “Nơi ấy, nàng Công chúa xinh đẹp của chúng ta vẫn đang chờ đợi cho đến khi có kẻ xứng đáng đến cầu hôn.”
Hai mươi năm đã trôi qua thì vào một ngày nọ, một vị hoàng tử khôi ngô tuấn tú với nụ cười trên môi, sau lưng giắt hai cây giáo dài, xuất hiện tại cung điện và đòi được vào mê cung. Một nửa dân chúng đổ ra đón chào ngài, bởi đã bao nhiêu năm rồi mới có một kẻ cầu hôn xuất hiện rồi biến mất không bao giờ trở lại. Xứ sở ấy nhớ lại tầm quan trọng của mình và dành cho ngài một sự đón tiếp nồng nhiệt. “Nhìn kìa, ngài ấy mang theo những cây giáo dài biết bao!” đám đông hò reo. Và rồi những cánh cửa mê cung khép lại sau lưng ngài, họ lại quay về với công việc của mình.
Khi vị hoàng tử đã tiến vào một đoạn trong mê cung, ngài buộc ngựa vào một gốc cây, hạ hai cây giáo xuống và... chặt đứt đầu nhọn của chúng. Ôi chao, thật kỳ lạ làm sao! Ngài đã biến chúng thành những chiếc cà kheo, những chiếc cà kheo vô cùng cao, để nhờ đứng lên đó ngài có thể phóng tầm mắt nhìn xa xôi qua những khúc quanh để thẳng tới tận trái tim của mê cung.
Từ xa, ngài có thể nhìn thấy ánh sáng lấp lánh như bạc của những đài phun nước giống như những hàng liễu xám uốn nghiêng trong gió. Theo hướng đó, với một giai điệu vui tươi trong lòng, ngài tung tăng sải bước tiến đi. Nếu lạc vào một con đường cụt, hoặc bị những khúc quanh của con đường đưa ngược trở lại, ngài liền đứng trên một chiếc cà kheo và nhấc chân kia bước qua; nhờ thế hành trình của ngài vô cùng thuận lợi.
Đông qua tây lại, ngài bắt gặp những xác người nằm chết trong bộ giáp sắt; một số người đã hoàn toàn già nua, số khác vẫn mang theo những cây giáo dài bên sườn; hẳn là họ đã u mê và thiếu sáng suốt. Ngài thản nhiên bước qua tất cả.
Suốt một ngày dài ngài cứ thế tiến bước, cho đến khi trời chạng vạng thì đến một khu rừng nhỏ, và nhìn qua những thân cây thấy những phiến đá xám của ngọn tháp nhỏ, đồng thời cảm nhận được làn hơi nước từ các đài phun nước theo gió phả vào mặt. Ngài cũng nghe thấy tiếng nói cười vui vẻ và tiếng cuốc xẻng bổ xuống đất.
Vượt qua khu rừng, con đường dẫn thẳng tới trước, và ở cuối đường, vượt qua một hàng rào cao, là một khu vườn xinh xắn rực rỡ. Một người đàn ông và một người phụ nữ đang cùng nhau cúi người bên luống hoa. Gót chân và khuôn mặt họ sát gần nhau, ngập tràn nụ cười khi tay họ hái những nhành hương thảo; tóc họ ướt đẫm làn sương mỏng bay từ các đài phun nước.
Cả hai đều đang ở độ tuổi đầu trung niên, người phụ nữ cao ráo và nở nang, mái tóc búi lại như một chiếc vương miện bằng vàng.
Người đàn ông, khi khuôn mặt nàng lướt qua má mình, liền bật cười và cất giọng hát:
“Anh sẽ làm gì cho đóa hồng của những đóa hồng?
Xây cho nàng một cửa sổ hướng về bầu trời,
Dựng chòi tranh với cánh cửa khép cài kín lối,
Chẳng một ai được mở hay bước vào ngoài anh.”
Vị hoàng tử tiến lại và nhìn qua hàng rào; khi bài hát vừa dứt, người thợ làm vườn và vợ ông đứng thẳng người lên; người phụ nữ tựa đầu vào vai chồng, hai tay ôm lấy vòng eo anh. Khi đứng thẳng người dậy, ánh mắt nàng chạm ngay phải kẻ đột nhập đang chìu cái đầu cùng đôi vai đang cười ngả nghiêng qua hàng rào khu vườn. Miệng và mắt nàng mở lớn hết cỡ, nhưng hụt hơi chẳng thốt nên lời. Nàng bèn véo chồng để anh quay lại nhìn.
Vị hoàng tử mỉm cười, lịch sự chào hỏi hết mực: “Thưa Ông và Bà kính mến, hai người có thể cho tôi biết liệu Công chúa có ở nhà không?” Vừa nói, ngài vừa nhấc một chiếc cà kheo lên và đặt phắt xuống luống hoa bên trong. Chỉ thêm một bước sải dài nữa là ngài đã đặt chân vào trong. Một tiếng vỗ tay vang lên bất chợt. “Hắn là một tay hài hước đấy chứ!” vợ người thợ làm vườn kêu lên.
“Xin lỗi,” ngài nói khi trèo từ trên cao xuống và đứng vững bằng đôi chân của mình, “xin lỗi, tôi đến vì Công chúa; và tôi hy vọng ngài ấy không mệt mỏi vì chờ đợi, đồng thời vẫn xinh đẹp và trẻ trung như lời đồn đại bấy lâu nay.”
Vợ người thợ làm vườn bật cười và chạy vào trong ngọn tháp. Chẳng mấy chốc từ mái xuống tới nền, ngọn tháp ngập tràn một âm thanh xào xạc lớn, và tất cả các ô cửa sổ đều bừng sáng sắc lửa. Rồi từ trong cửa bước ra một thiếu nữ kiều diễm rực rỡ trong xiêm y châu báu, kéo lê theo sau một tà áo dài lộng lẫy tuyệt trần. “Đây là Công chúa của anh này,” mẹ nàng lên tiếng. Nàng mới đẹp làm sao, mới rạng rỡ và trẻ trung làm sao! Nàng dịu dàng tiến về phía vị hoàng tử, vừa cười vừa đưa tay ra. Ngài đón lấy bàn tay ấy, và ngay khoảnh khắc ngài vừa chạm vào, toàn bộ mê cung liền biến mất, chỉ còn lại ngọn tháp nhỏ cùng những đài phun nước. Thế là đôi trẻ cùng quay trở về cung điện và tổ chức lễ cưới, trong khi cặp đôi kia ở lại nhà cũ; và họ cứ thế sống hạnh phúc bên nhau mãi mãi về sau.