Trưởng đoàn cố vấn Việt Nam nói: "Việt Nam có kinh nghiệm cải cách ruộng đất hòa bình, lại am hiểu tình hình, sao các anh lại đi mời Trung Quốc?" Kaysone Phomvihane trầm ngâm: "Một đường là chính sách ruộng đất kiểu Trung Quốc, một đường là cải cách ruộng đất kiểu Việt Nam. Chúng ta đi theo con đường nào?"

Đoạn Tô Quyền tuyên bố rõ ràng: "Đề nghị của chúng ta chỉ bàn với các đồng chí Lào, một đề nghị nhiều nhất chỉ nói hai lần. Không phát sinh tranh chấp với phía Việt Nam."

Sau khi Đoạn Tô Quyền tháp tùng Tổng bí thư Kaysone Phomvihane vào yết kiến Chủ tịch Mao Trạch Đông và trở về Sầm Nưa, mùa xuân năm 1966 nhanh chóng ập đến.

Năm đó, Đoạn Tô Quyền đã dốc nhiều tâm huyết để tìm cách xóa bỏ chế độ "Gonglan" ở vùng giải phóng Lào, hiện thực hóa nguyện vọng xây dựng căn cứ địa cách mạng nông thôn vững chắc.

Ngày 16 tháng 3 là Tết Lào, Trung ương Pathet Lao mở tiệc chiêu đãi các đồng chí trong tổ công tác Trung Quốc, Đoạn Tô Quyền đã phái người về đón mấy đồng chí đang đi cơ sở điều tra nông thôn từ sớm một ngày, đồng thời nghe báo cáo.

Đó là khi Đoạn Tô Quyền mới tới Lào không lâu. Khi trước cửa phòng bị thổ phỉ chôn mìn, ông đã từng nói chuyện với Kaysone: "Tổ chức đảng ở nông thôn xung quanh chưa được xây dựng, chính quyền cũng chưa kịp cải tạo tốt, chiến đấu lại căng thẳng như vậy", Kaysone Phomvihane thở dài, thừa nhận: "Thổ phỉ chưa bao giờ ngừng quấy rối chúng ta."

"Chỉ dựa vào bộ đội thì không giải quyết được vấn đề, quân số chúng ta chỉ có chừng đó thôi." Khi bàn về vấn đề quan trọng, Đoạn Tô Quyền không hề cao giọng, mà thả chậm nhịp điệu nói chuyện, thậm chí từng câu từng chữ đều tách bạch: "Mấu chốt là phát động quần chúng, dựa vào quần chúng. Công tác này mà không làm tốt thì không thể xây dựng căn cứ địa vững chắc."

"Đạo lý này tôi đã hiểu." Kaysone nghe không ít, cũng từng đọc nhiều bài viết của Mao Trạch Đông: "Cách mạng Trung Quốc đi theo con đường nông thôn bao vây thành thị, trước tiên xây dựng căn cứ địa cách mạng nông thôn, đợi khi điều kiện chín muồi mới chiếm lĩnh thành thị, giải phóng toàn quốc.

Đây là một sáng kiến vĩ đại của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch Mao, đã cung cấp cho chúng ta những kinh nghiệm quý báu."

"Các nước đều có tình hình cụ thể của nước đó, phải kết hợp chân lý phổ biến của chủ nghĩa Mác-Lênin với tình hình cụ thể của nước mình."

"Đúng, các nước đều có tình hình cụ thể riêng." Kaysone tiếp lời rất nhanh, rõ ràng là đã có ý tưởng từ lâu: "Nhưng tình hình nước ta hiện nay rất giống với tình hình Trung Quốc trước kia, đều là xã hội nửa phong kiến nửa thuộc địa lạc hậu. Đều đang tiến hành cách mạng trong tình thế địch mạnh ta yếu, cho nên, nông thôn bao vây thành thị cũng là con đường duy nhất để nước ta giành thắng lợi cách mạng. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta làm thế nào để dựa vào tình hình giai cấp nông thôn nước mình mà nghiên cứu, chế định các phương châm chính sách liên quan. Làm thế nào để phát động quần chúng, tổ chức quần chúng, xây dựng đảng, xây dựng chính quyền, mở rộng mặt trận dân tộc thống nhất yêu nước?"

Đoạn Tô Quyền không trả lời ngay. Trong lòng ông có dự định, nhưng không thể chủ động nói ra, trước hết ông phải tôn trọng ý kiến của các đồng chí Lào, hơn nữa ông tin rằng, dựa trên nhu cầu thực tế khách quan, các đồng chí Lào sẽ có biểu hiện.

Quả nhiên, Kaysone thấy Đoạn Tô Quyền không nói gì, liền thăm dò thỉnh cầu: "Các đồng chí Trung Quốc có kinh nghiệm phong phú trong việc sáng lập căn cứ địa cách mạng, liệu có thể cử một số cán bộ đi sâu vào nông thôn để làm thí điểm không?"

"Cách mạng của nước nào thì vẫn phải dựa vào nhân dân nước đó giải quyết." Đoạn Tô Quyền luôn dùng cách thức gợi mở để nói chuyện, "Chúng tôi chỉ là điều tra nghiên cứu vấn đề, giúp đưa ra kiến nghị thôi."

"Vậy, có thể do hai bên thành lập tổ công tác liên hợp không?" Kaysone rất thông minh, hoàn toàn hiểu được suy nghĩ của Đoạn Tô Quyền.

"Chỉ cần các đồng chí Lào chính thức mời, việc này có thể thương lượng." Đoạn Tô Quyền nói chuyện luôn thích chừa đường lui. Dù nắm chắc bao nhiêu cũng không bao giờ nói tuyệt đối.

Trong thời gian Đảng ủy tổ công tác Trung Quốc tại Sầm Nưa thảo luận việc này và xin chỉ thị phê chuẩn từ Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, Kaysone Phomvihane như Đoạn Tô Quyền đã dự đoán, cũng đã thông báo hoặc nói là xin chỉ thị với đoàn cố vấn Việt Nam.

Trưởng đoàn cố vấn Việt Nam Nguyễn Trọng Ngân sau khi nghe Kaysone thông báo, dùng tay trái véo chiếc cằm kiên nghị có góc cạnh của mình, đi đi lại lại trong phòng vài vòng mới nói: "Việt Nam có kinh nghiệm cải cách ruộng đất hòa bình, lại am hiểu tình hình, các anh lại đi mời Trung Quốc..." Kaysone chăm chú nhìn Nguyễn Trọng Ngân, nhìn ông ta đi lại, nhìn sắc mặt ông ta hơi biến đổi, nhìn ông ta nói chuyện, một lát sau, chép miệng một cái, dùng ngữ khí giải thích kiên nhẫn nói: "Việt Nam có rất nhiều kinh nghiệm thành công, chúng tôi luôn rất coi trọng. Trung Quốc tiến hành xây dựng căn cứ địa cách mạng cũng có nhiều kinh nghiệm quý báu, chúng tôi cũng có thể học tập. Nếu chúng ta vừa học kinh nghiệm Việt Nam, vừa học kinh nghiệm Trung Quốc, chẳng phải có thể đẩy nhanh nhịp độ cách mạng, sớm ngày giành thắng lợi toàn quốc sao?"

Nguyễn Trọng Ngân trầm ngâm một lát. Ông không phải người không nhìn rõ đại cục. Chưa nói đến Lào, ngay cả Việt Nam cũng không thể rời xa sự chi viện của Trung Quốc một ngày nào. Trong vấn đề chống Mỹ cứu nước - vấn đề căn bản nhất này, Trung, Việt, Lào, Campuchia đều hoàn toàn nhất trí. Thế nhưng, nếu Lào đi quá xa theo Trung Quốc... "Thế này đi," Nguyễn Trọng Ngân cuối cùng cũng đưa ra chủ ý, "Để tăng cường sức mạnh cho tổ công tác, đoàn cố vấn chúng tôi cũng cử người tham gia công tác của tổ công tác liên hợp!"

Kaysone ngẩn ra, không nói ngay được gì. Đợi đến khi ánh mắt Nguyễn Trọng Ngân gặp ánh mắt mình, ông miễn cưỡng cười nói: "Được, thế càng tốt. Có các đồng chí Việt Nam tham gia, sức mạnh sẽ càng mạnh hơn, chúng tôi xin hoan nghênh!"

Trở về Trung ương Đảng Lào, Kaysone đã nghĩ thông suốt, cho rằng phía Việt Nam tham gia quả thực cũng có chỗ tốt. Theo tiết lộ của một số đồng chí phía Lào, Kaysone từng bày tỏ: tạo thế cân bằng giữa ba bên, quan hệ sẽ dễ xử lý hơn.

Tuy nhiên, khi gặp lại Đoạn Tô Quyền, dù Kaysone cố tỏ ra thản nhiên, vẫn không tránh khỏi lộ ra chút ngượng ngùng: "Đồng chí Đoạn, có tình hình này xin giải thích với đồng chí. Đó là, các đồng chí Việt Nam có ý kiến, họ cũng hy vọng có thể tham gia tổ công tác liên hợp này..." "Tổ chức tổ công tác xuống nông thôn hoàn toàn là việc nội bộ của Đảng Nhân dân Lào, chúng tôi vui vẻ tiếp nhận lời mời." Đoạn Tô Quyền đã có chuẩn bị tư tưởng từ trước, thẳng thắn bày tỏ: "Các đồng chí Việt Nam tham gia, chúng tôi không có ý kiến gì. Hy vọng ba bên Lào, Trung, Việt đoàn kết lại, có thể đóng góp cho việc xây dựng căn cứ địa cách mạng của Trung ương Đảng Lào."

Thế là, tổ công tác liên hợp ba bên đã được thành lập chính thức sau khi Lào, Trung, Việt cùng thương thảo. Phụ trách phía Trung Quốc là Phó tổ trưởng tổ công tác Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Sầm Nưa, đồng chí Lương Văn Anh, người có hàng chục năm kinh nghiệm cách mạng và kinh nghiệm đấu tranh phong phú. Người dẫn đội xuống nông thôn làm công tác điều tra nghiên cứu cụ thể là Dương Hữu Sinh và Lưu Thục Tương cùng các đồng chí khác. Hai đồng chí này được điều từ vị trí Bí thư huyện ủy huyện Thụy Lệ và huyện Lan Thương tỉnh Vân Nam đến, tình hình dân tình ở đó rất gần gũi với Lào.

Sau khi tổ công tác liên hợp thành lập, nhanh chóng tiến quân vào xã Hương Nông, thôn Hương Nông. Nhưng hơn một năm trôi qua, cán bộ thường trú làm thí điểm tại Hương Nông chỉ còn Phó trưởng Ban Thống nhất Trung ương Lào - Đê-khan-pông và các đồng chí Dương Hữu Sinh, Lưu Thục Tương phía Trung Quốc. Các đồng chí phía Việt Nam chỉ xuất hiện khi nghe báo cáo và nghiên cứu công việc mà thôi.

Đoạn Tô Quyền biết được từ báo cáo của Dương Hữu Sinh và Lưu Thục Tương rằng, chủ Gonglan thôn Hương Nông là Đào Hội. Hắn có một loạt thủ đoạn áp bức, bóc lột tàn khốc đối với nông dân, đến trưởng thôn cũng phải thuê đất của hắn. Vì sợ hắn thu hồi đất không thể sống nổi, nên tổ công tác gặp phải những khó khăn to lớn chưa từng lường trước được. Nhưng họ phối hợp chặt chẽ với Đê-khan-pông, đi từng nhà, làm công tác tư tưởng từng người một, thường xuyên giúp quần chúng lao động, bằng hành động mẫu mực của sự gian khổ phấn đấu và công tác tư tưởng kiên trì, tỉ mỉ, cuối cùng đã giành được quần chúng, cảm hóa được quần chúng. Quần chúng từ chỗ tránh né tổ công tác đến chủ động tiếp cận tổ công tác phản ánh tình hình, từ chỗ sợ hãi tổ công tác đến tin tưởng tổ công tác, hy vọng triển khai đấu tranh với Đào Hội, trong thời gian này lão Dương và lão Lưu đã bỏ ra bao nhiêu tâm huyết?

Đoạn Tô Quyền chỉ cần nhìn hai vết nhăn sâu hoắm như khắc lên trán hai đồng chí này là hiểu hết tất cả.

Tuy nhiên, sự phản kháng của Đào Hội cũng ngày càng quyết liệt. Hắn thường dắt chó dữ, mang theo người hầu, lưng đeo đại đao tuần tra trong thôn, tung tin: Người Trung Quốc không ở được lâu đâu, các người phải cẩn thận đấy! Nếu nói bậy bạ, ai thuê đất thì ta thu hồi, ai nợ tiền thì phải trả sạch. Người Trung Quốc đi rồi, ta sẽ treo cổ các người!

Đấu tranh đã đến thời khắc mấu chốt. Muốn phát động quần chúng hơn nữa, xây dựng đảng, xây dựng chính quyền, thì phải có hành động thực tế, đấu tranh với Đào Hội, xóa bỏ chế độ Gonglan, để đông đảo nông dân có được lợi ích thực tế... Nhân dịp Tết Lào, Trung ương Đảng Lào tổ chức tiệc chiêu đãi, Đoạn Tô Quyền hy vọng cùng các đồng chí phụ trách Trung ương Lào thảo luận tình hình kinh tế và tình hình giai cấp thôn Hương Nông, để chế định chính sách cải cách ruộng đất. Ông nhắc nhở Kaysone: "Đồng chí Dương và đồng chí Lưu đã làm rất nhiều công tác điều tra nghiên cứu, xem khi nào có thể báo cáo với các đồng chí."

"Ừm, tôi chuẩn bị đến thôn Hương Nông, đến hiện trường để nghe họ giới thiệu và ý kiến." Kaysone Phomvihane vừa nói vừa đứng dậy nâng ly đến trước mặt hai đồng chí Dương Hữu Sinh và Lưu Thục Tương kính rượu: "Các đồng chí xuống nông thôn công tác hơn một năm nay, vất vả rồi! Tôi thay mặt Trung ương Đảng Lào cảm ơn các đồng chí!"

Đoạn Tô Quyền nhìn Kaysone Phomvihane uống cạn ly rượu. Ông hiểu trong lòng, không có người Việt Nam tham gia, bất kỳ phương châm đại chính nào cũng không thể xác định được.

Đúng hai tháng trôi qua.

Chiều tối ngày 16 tháng 5, một chiếc xe Jeep Gaz-69 lái đến thôn Hương Nông, xã Hương Nông rồi dừng lại. Hai chiến sĩ Pathet Lao xuống xe trước, cảnh giác nhìn quanh, sau khi xác định không có tình hình bất thường, một người tiếp tục cảnh giới xung quanh, người kia mở cửa sau xe.

Tổng bí thư Đảng Nhân dân Lào Kaysone Phomvihane bước xuống xe. Lưu Thục Tương và Dương Hữu Sinh đã đợi sẵn ở đó bước lên vài bước, chắp tay, chào hỏi nhiệt tình.

Kaysone cũng chắp tay trước ngực, nói: "Sabaidee, Sabaidee!" Sau đó bắt tay với mọi người.

Đến căn nhà sàn cũ nát nơi Dương Hữu Sinh, Lưu Thục Tương ở, nhân viên tham gia hội nghị của ba bên Lào, Trung, Việt đã đến đông đủ. Chánh văn phòng Trung ương Đảng Lào báo cáo với Kaysone: "Người đã đến đông đủ, có bắt đầu không ạ?" "Ồ, đến đông đủ rồi?" Kaysone vẫn đang bắt tay hỏi thăm những người tham dự, quay đầu nhìn Sa Lập một cái, rồi nhìn khắp hội trường, nói: "Được rồi. Vậy bắt đầu làm việc thôi! Trước tiên, mời các đồng chí Trung Quốc giới thiệu tình hình điều tra xã Hương Nông nhé."

Lưu Thục Tương thực hiện báo cáo chính. Ông tập trung phân tích chế độ Gonglan.

"Chế độ này, xét về bản chất, là kinh tế lãnh chúa phong kiến. Chủ Gonglan chiếm hữu toàn bộ quyền sở hữu và quyền phân phối đất đai, cấu thành nền tảng của toàn bộ quan hệ sản xuất." Lưu Thục Tương lấy rất nhiều ví dụ và số liệu điều tra được để luận chứng bản chất của chế độ Gonglan, đồng thời phân tích bốn hình thức bóc lột của nó: địa tô, lao dịch không công, thuế khóa tạp dịch và việc tiếp đãi không công đối với chủ Gonglan cùng quan thuộc dưới quyền. Sau khi phân tích, Lưu Thục Tương nói rất nặng nề: "Nông dân không có đất, cộng thêm sự bóc lột nặng nề của chủ Gonglan, làm cho phần lớn nông dân mất đi tính tích cực sản xuất, canh tác quảng canh, sản lượng lương thực mỗi mẫu chỉ khoảng 200 cân, khoảng một phần ba nông dân thiếu lương thực, chưa nói đến việc lấy lương thực ra chi viện tiền tuyến..." 3 vạn bộ đội Pathet Lao thực tế sống dựa vào sự viện trợ của Trung Quốc, phía Trung Quốc đã nhiều lần khuyên Trung ương Đảng Lào "phải đi theo con đường tự lực cánh sinh." Kaysone Phomvihane hiểu đây là con đường đúng đắn, là ý tốt. Nhưng tình hình kinh tế vùng giải phóng Lào quả thực không nuôi nổi 3 vạn quân này. Ông cũng sốt ruột, không phải không muốn tìm lối thoát.

"Các đồng chí đã làm rất nhiều công tác điều tra sâu sát, nói rất tốt." Kaysone Phomvihane hỏi sâu thêm: "Theo điều tra của các đồng chí, nên phân tích tình hình giai cấp nông dân như thế nào?"

Phân chia giai cấp nông thôn một cách khoa học, làm rõ địch, ta, bạn, làm rõ đối tượng dựa vào, đoàn kết, đả kích, đây là vấn đề hàng đầu trong xây dựng căn cứ địa cách mạng. Tuy nhiên, đây dù sao cũng đang ở Lào, nói năng sơ suất một chút là sẽ gây ra hậu quả "áp đặt quan điểm của mình lên người khác".

"Xét từ tình hình kinh tế của Hương Nông, sự phân hóa giai cấp là rõ rệt. Phân chia cụ thể thế nào, chúng tôi chưa nghiên cứu cuối cùng." Dương Hữu Sinh không trả lời trực diện mà chuyển giọng: "Tuy nhiên, tình hình Hương Nông có phần giống với tình hình các vùng dân tộc thiểu số tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Mà vùng nông thôn dân tộc thiểu số tỉnh Vân Nam nước ta, chia thành địa chủ, phú nông, trung nông và bần cố nông..."

"Tình hình Vân Nam là tình hình Vân Nam, tình hình Lào là tình hình Lào." Cố vấn Việt Nam gắt lên một tiếng ồm ồm: "Hương Nông không có phân hóa giai cấp gì cả!"

Kaysone nhíu mày, một cố vấn Việt Nam bình thường mà dám càn rỡ trước mặt ông như vậy là chuyện hiếm có. Ông không thèm đếm xỉa đến cố vấn Việt Nam, kiên trì hỏi tiếp: "Địa chủ và bần cố nông ở Vân Nam được phân chia dựa trên tiêu chuẩn gì?"

"Dựa trên tiêu chuẩn kinh tế để phân chia." Dương Hữu Sinh cũng tránh tranh cãi với cố vấn Việt Nam, chỉ nhìn Kaysone trả lời câu hỏi: "Chiếm hữu đất đai, bản thân không lao động, hoặc chỉ tham gia lao động phụ, dựa vào bóc lột nông dân mà sống thì xếp vào địa chủ. Hoàn toàn không có đất và công cụ sản xuất, hoặc chỉ có một ít đất và công cụ sản xuất, hoàn toàn hoặc chủ yếu dựa vào việc bán sức lao động để sống thì xếp vào bần cố nông..."

Kaysone im lặng, những gì cần hỏi đều đã hỏi rõ, nhưng đưa ra quyết định thì không phải chuyện dễ dàng.

Ông nhìn là nhìn phía người Trung Quốc, nhưng nghe thì lại là tiếng thở dốc và ho hắng của người Việt Nam ở bên cạnh phía sau.

"Ồ, hơn 11 giờ rồi!" Kaysone chợt nhìn đồng hồ trên tay rồi nói: "Hội nghị hôm nay kết thúc tại đây nhé. Cảm ơn các đồng chí Trung Quốc đã bỏ ra những nỗ lực gian khổ và giới thiệu kinh nghiệm trong công tác điều tra nông thôn. Tình hình Trung Quốc và Lào tuy không hoàn toàn giống nhau, nhưng kinh nghiệm cơ bản có thể tham khảo. Vấn đề Lào có phân hóa giai cấp hay không, để lại nghiên cứu sâu hơn vào dịp sau đi!"

Hội nghị kết thúc trong vô vọng. Sự chờ đợi này lại đúng hai tháng tròn, không sớm không muộn một ngày. Ngày 16 tháng 7, Kaysone lại đi sâu vào thôn Hương Nông, xã Hương Nông thị sát, nghe ý kiến của Dương Hữu Sinh và Lưu Thục Tương.

"Chế độ Gonglan trói buộc nghiêm trọng sự phát triển của lực lượng sản xuất," Dương Hữu Sinh thành khẩn nói với Tổng bí thư Trung ương Đảng Lào, "Vì vậy, vấn đề hàng đầu của cải cách nông thôn chính là xóa bỏ chế độ Gonglan."

Tổng bí thư Kaysone Phomvihane tiến bộ hơn lần trước nghe báo cáo, gật đầu thừa nhận: "Trung Quốc và Việt Nam đã xóa bỏ chế độ ruộng đất phong kiến, nông dân mới được giải phóng. Chế độ Gonglan ở nông thôn Lào chúng ta cũng nên xóa bỏ triệt để. Điều này là không cần nghi ngờ."

Kaysone hơi ngừng lại, hạ giọng hỏi: "Vấn đề hiện nay là dùng phương pháp gì để xóa bỏ chế độ Gonglan?"

Dương Hữu Sinh vẫn không trả lời trực diện, vòng vo nói: "Cách làm của tỉnh Vân Nam, Trung Quốc là, phát động quần chúng đấu tranh với địa chủ, chia ruộng đất của địa chủ cho bần cố nông."

Nói đến đây, Dương Hữu Sinh quyết định kết hợp thực tế nói một chút.

"Chủ Gonglan thôn Hương Nông là Đào Hội, theo điều tra của chúng tôi, hắn áp bức nông dân, bóc lột nông dân, tội ác tày trời. Cán bộ và quần chúng nhất trí mạnh mẽ yêu cầu giao hắn cho đại hội quần chúng đấu tố, chia đất cho nông dân không có đất, hủy bỏ hoàn toàn đặc quyền của hắn!"

Đồng chí Đê-khan-pông người Lào trong tổ công tác ngừng ghi chép, xen vào: "Đào Hội không chỉ áp bức, bóc lột quần chúng, còn cấu kết với đặc vụ địch, khí thế phản cách mạng rất hống hách. Nếu giao cho quần chúng đấu tố, quần chúng không phát động được thì bước tiếp theo rất khó triển khai."

Kaysone Phomvihane liếc nhìn Đê-khan-pông, không nói gì. Ở Lào, quần chúng yêu cầu đấu tố Đào Hội là biểu hiện của sự giác ngộ chính trị, là cách hiệu quả để xóa bỏ chế độ Gonglan, phát động đầy đủ quần chúng. Nhưng, Lào thiếu kinh nghiệm làm vận động quần chúng, một khi đã vận động lên rồi, có nắm bắt được không?

Thế là, giọng nói của một số lãnh đạo Đảng Việt Nam lại vang lên bên tai ông: "Mười năm trước chúng tôi làm cải cách ruộng đất, phổ biến kinh nghiệm Trung Quốc này, đã phạm sai lầm đấu tranh quá đà, sau đó lại tiến hành chỉnh sửa... đổi thành cải cách ruộng đất hòa bình."

Cuối cùng, Kaysone trầm ngâm nói: "Phía trước có hai con đường cho chúng ta lựa chọn: một là cải cách ruộng đất kiểu Trung Quốc, một là cải cách ruộng đất kiểu Việt Nam, chúng ta nên đi con đường nào?" Ông không sợ bộc lộ mâu thuẫn trong lòng cho các đồng chí Trung Quốc, chỉ riêng điểm này đã đủ chứng minh sự tin tưởng và tình cảm của ông đối với các đồng chí Trung Quốc.

Ông suy tư đi lại một lúc, rốt cuộc không quyết định được, liền nói: "Thế này đi, áp dụng phương pháp gì để xóa bỏ chế độ Gonglan, để chúng tôi tiếp tục điều tra nghiên cứu rồi mới quyết định."

Tổ công tác chờ quyết sách cuối cùng của Trung ương Đảng Lào, lại hai tháng trôi qua, vẫn bặt vô âm tín.

Kaysone Phomvihane đi Hà Nội, mấy tháng không về, các đồng chí lãnh đạo khác của Trung ương Đảng Lào không bày tỏ thái độ, các đồng chí làm thí điểm ở Hương Nông rơi vào tình cảnh lúng túng.

Xét tình hình này, Đảng ủy tổ công tác Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Sầm Nưa nghiên cứu quyết định: Thí điểm Hương Nông xóa bỏ chế độ Gonglan liên quan đến phương châm đại chính cải cách chế độ xã hội Lào, hoàn toàn thuộc về việc nội bộ của Trung ương Đảng Lào, chúng ta không can thiệp; nếu Trung ương Đảng Lào tiếp tục hỏi ý kiến chúng ta, kiên trì việc giới thiệu kinh nghiệm Trung Quốc để họ tham khảo, tuyệt đối không được áp đặt quan điểm của mình lên người khác.

Đoạn Tô Quyền tuyên bố rõ ràng với các đồng chí như Dương Hữu Sinh: "Đề nghị của chúng ta chỉ bàn với các đồng chí Lào, một đề nghị nhiều nhất chỉ nói hai lần, không phát sinh tranh chấp với phía Việt Nam."

Nửa tháng sau, Kaysone chưa về, Đê-khan-pông lại mang ý kiến của phía Việt Nam đến: về nguyên tắc đồng ý xóa bỏ chế độ Gonglan, nhưng phương pháp cụ thể nên là thương lượng, đàm phán.

Đến đây, sự phân kỳ giữa Trung và Việt đã rõ ràng, tiêu điểm nằm ở chỗ đối với chủ Gonglan là xử lý theo mâu thuẫn địch ta, hay xử lý theo mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân?

Ngày 4 tháng 11 năm 1966, Kaysone Phomvihane vừa từ Hà Nội trở về đã mời Đoạn Tô Quyền đến Sào Hào tổ chức hội đàm.

Sào Hào, nằm trong rừng sâu núi thẳm cách 30 km về phía đông trụ sở Trung ương Đảng Lào.

Là "Giáp Bì Câu" của vùng giải phóng Lào, cơ sở quần chúng rất tốt. Ở đây thưa thớt bóng người, ngoài tiếng sóng rừng và tiếng khỉ kêu trong núi, không có sự quấy nhiễu nào khác.

Sau các biểu đạt lễ nghi, hội đàm bắt đầu. Vẫn là các đồng chí tổ công tác Trung Quốc giới thiệu tình hình điều tra nông thôn ở Hương Nông và Hạ Lào, giới thiệu kinh nghiệm làm công tác dân tộc ở biên cương Vân Nam.

Dần dần, hội đàm đi vào nội dung mấu chốt: làm thế nào để xóa bỏ chế độ Gonglan?

Kaysone Phomvihane rõ ràng đã suy nghĩ chín chắn, trước tiên khẳng định công tác thí điểm Hương Nông, bày tỏ rõ ràng: "Cảm ơn các đồng chí Trung Quốc đã làm một lượng lớn công tác sâu sát tỉ mỉ và hiệu quả, giúp đỡ chúng tôi rất nhiều. Không xóa bỏ chế độ Gonglan, không tiến hành cải cách ruộng đất, không triển khai đấu tranh với địch, thì quần chúng không phát động được, muốn xây dựng căn cứ địa nông thôn vững chắc là rất khó. Về điểm này, đồng chí Đoạn từng nói về kinh nghiệm của mình, đối với tôi cũng có sự gợi mở rất lớn."

Đoạn Tô Quyền và cha ông cũng như nhiều người thân bạn bè đều dấn thân vào đội ngũ cách mạng trong thời kỳ vận động cách mạng ruộng đất oanh liệt. Ông từng nói từ cảm nhận thực tế: "Nếu không đánh đổ địa chủ, chia ruộng đất, tổ chức nông hội, xây dựng đảng, xây dựng chính quyền, thì sẽ không có nhiều nông dân hăng hái tham gia Hồng quân như vậy, cũng sẽ không xây dựng được nhiều căn cứ địa đỏ như vậy. Tôi và cha tôi đều bắt đầu từ cuộc đấu tranh đánh đổ địa chủ, chia ruộng đất, từng bước đi lên con đường cách mạng..." Nhưng trong hội đàm, ông không nói về trải nghiệm cá nhân. Ông chỉ chú ý lắng nghe Tổng bí thư Kaysone Phomvihane nói tiếp.

"Tuy nhiên, Lào vẫn còn một số tình hình cụ thể." Kaysone đã chuyển giọng, ngữ khí trở nên uyển chuyển, mang theo vị của sự giải thích và khuyên nhủ nào đó: "Hiện nay đời sống quần chúng khó khăn, nhiệm vụ chi viện tiền tuyến rất nặng nề, hơn nữa nhìn chung giác ngộ của quần chúng vẫn chưa cao, do đó, còn phải phát động quần chúng một cách gian khổ, sâu sát lâu dài, tạo điều kiện cho việc thực hiện cải cách ruộng đất, xóa bỏ chế độ Gonglan."

Đoạn Tô Quyền gật đầu, bày tỏ tôn trọng ý kiến của các đồng chí Lào.

"Thí điểm vẫn phải làm. Công tác Hương Nông bước tiếp theo làm thế nào?" Kaysone nhìn các đồng chí tổ công tác Trung Quốc: "Chủ Gonglan như Đào Hội xử lý thế nào? Ví dụ như ở Trung Quốc sẽ xử lý thế nào?"

"Đào Hội tội ác tày trời." Các đồng chí tổ công tác trả lời, "Ở Trung Quốc, địa chủ ác bá như Đào Hội trước tiên sẽ bị mở đại hội quần chúng đấu tố, sau đó công thẩm xử tử."

Kaysone gật đầu, trầm ngâm một lát. Nói: "Làm như thế này các đồng chí xem có được không? Trước tiên mở đại hội quần chúng phê phán Đào Hội, nhưng không xử tử. Sau hội nghị lại thương lượng đàm phán với Đào Hội, để hắn tự để lại đủ đất, sau đó chia phần đất dư thừa cho nông dân, từ bỏ đặc quyền bóc lột."

Hội trường im lặng một lúc, có thể thấy, quyết định này vừa hấp thụ ý kiến của phía ta, lại hấp thụ ý kiến của phía Việt Nam, nhưng chủ yếu vẫn nghiêng về ý kiến phía Việt Nam.

"Tôi thấy được." Đoạn Tô Quyền gật đầu bày tỏ. Ông tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Trung ương: không được can thiệp vào công việc nội bộ của Lào, tôn trọng, chấp hành quyết định của Trung ương Đảng Lào.

Kaysone Phomvihane thở phào nhẹ nhõm, nhẹ người vẫy tay: "Vậy thì tiến hành chương trình tiếp theo, mời các đồng chí Trung Quốc tham gia bữa tiệc khỉ mà chúng tôi chuẩn bị đặc biệt cho các đồng chí."

Khỉ là do chiến sĩ Pathet Lao của ban cảnh vệ bắt được, một con to một con nhỏ, là một con khỉ mẹ và con khỉ con đang bú mẹ của nó.

Chiến sĩ Pathet Lao lột da khỉ mẹ, cả con để vào nồi nấu, sau đó bày lên tiệc. Các đồng chí tổ công tác Trung Quốc nghe ăn thịt khỉ thì tim đập chân run, nay nhìn thấy con vật hình người đó bày trên bàn, liền có người cuống họng chuyển động buồn nôn.

"Đến đến đến, mọi người ra tay, tự mình ra tay nhé!" Kaysone Phomvihane mời gọi, xé một miếng thịt khỉ đưa cho Đoạn Tô Quyền, lại xé một miếng chấm muối và ớt bột, làm mẫu cắn một miếng.

Các đồng chí Trung Quốc lâm vào cảnh lúng túng. Có người thậm chí quay người sang một bên nén cơn nôn.

Kaysone chợt hiểu ra điều gì, vỗ nhẹ vào trán: "À, quên mất. Ăn thịt khỉ phải uống rượu Mao Đài Trung Quốc. Lấy rượu Mao Đài ra đây."

Để tôn trọng thói quen sinh hoạt của nhân dân Lào, những người Trung Quốc này bất kể có uống được rượu hay không, đều nâng ly rót vào dạ dày. Uống một ngụm, cắn một miếng thịt khỉ. Vị thơm cay của rượu át đi nỗi ghê tởm với thịt khỉ, một con khỉ mẹ trẻ nặng hơn mười cân, chớp mắt chỉ còn lại một đống xương.

Khi bữa tiệc kết thúc, Kaysone tặng mỗi đồng chí Trung Quốc một phần "cao khỉ", miệng nồng nặc mùi rượu Mao Đài nói: "Đây là đồ tốt. Phải để cả con khỉ vào nồi dùng lửa lớn đun mấy ngày mấy đêm mới thành, là thuốc đặc trị bệnh hen suyễn, cứ coi như là kỷ niệm đi!"

Khi chia tay, mọi người thấy con khỉ nhỏ bị người ta bắt lấy chuẩn bị ném vào nồi nước sôi để nấu cao khỉ. Mọi người không còn tâm trí nói lời khách sáo, vội vã cáo từ, sợ nhìn thấy cảnh thảm thương của con khỉ nhỏ.

"Haizz, chẳng lẽ thí điểm Hương Nông cũng sẽ chết yểu giống như con khỉ nhỏ này sao?"

Dương Hữu Sinh và Lưu Thục Tương đi phía sau Đoạn Tô Quyền thầm cảm thán.

Về tình hình đấu tranh với Đào Hội, chúng tôi trích lục một đoạn nhật ký của đồng chí Hồ Chính Thanh - ngày 30 tháng 12 năm 1966, tại Na Cai.

... Đại hội đấu tranh đã được tổ chức hôm nay. Vì lý do phòng không, hội trường được chọn trong một hang núi lớn ở núi Nam, thôn Hương Nông. Trong ngoài hội trường phái ra một trung đội cảnh vệ. Quần chúng tham dự đại hội hơn 300 người. Chính diện hội trường treo băng rôn khổng lồ "Đại hội đấu tranh Đào Hội", xung quanh hội trường dán đầy khẩu hiệu: "Kiên quyết xóa bỏ chế độ Gonglan." "Đả đảo chủ Gonglan Đào Hội." "Khoan hồng với kẻ tự thú, nghiêm trị kẻ ngoan cố." ...

Chín giờ sáng, Đào Hội bị áp giải vào hội trường. Hắn mặt mũi béo tốt, vẫn một vẻ mặt hung ác. Trong hang núi vang lên tiếng gầm thét, ầm ầm, như nham thạch sôi sục muốn phun trào ra khỏi cửa hang. Tôi lại nghe rõ quần chúng hô không phải đả đảo "Đào Hội", mà là muốn đả đảo "Ba Hội".

"Thằng cha này rốt cuộc tên là Đào Hội hay Ba Hội?" Tôi hỏi phiên dịch.

Phiên dịch ghé tai tôi giải thích: "Trong tiếng Lào 'Đào' có nghĩa là tiên sinh, trước kia gọi Đào Hội là ông Hội tiên sinh, là cách gọi tôn kính. Chữ 'Ba' trong tiếng Lào là có nghĩa là đồ khốn nạn, Ba Hội chính là tên Hội khốn nạn!"

"Ba Hội", "Đào Hội", khác nhau một chữ, nhưng lại phản ánh sự giác ngộ tư tưởng của quần chúng. Đánh dấu việc quần chúng Hương Nông đã được phát động!

Đại hội tuyên bố bắt đầu, trước tiên do cán bộ thôn hệ thống vạch trần tội ác của Ba Hội. Còn chưa nói xong, có một quần chúng không nén nổi cơn giận trong lòng đã xông lên đài, chỉ vào mũi Ba Hội hỏi: "Ba Hội, ngươi có nhận ra ta là ai không?"

Đây là một nông dân nghèo khổ bị Ba Hội hại đến vợ con ly tán, đi lang thang ăn xin nhiều năm, vừa mới trở về thôn không lâu. Quần chúng phát ra tiếng gầm giận dữ: "Ngươi nói đi, nói đi! Hắn là ai?"

Vẻ mặt hung ác của Ba Hội biến mất, chỉ còn lại dáng vẻ tội nghiệp nhút nhát, nhấc mí mắt liếc nhìn, rồi lại cúi đầu xuống, không dám lên tiếng.

"Năm thiên tai đó, không thu được lương thực, có phải ngươi ép nhà chúng ta nộp tô không? Có phải ngươi thu hồi đất canh tác nhà chúng ta không? Có phải ngươi đập nát bếp núc nhà chúng ta không?"

Cơ mặt Ba Hội co giật vài cái, vẫn không dám lên tiếng.

"Đập nát bếp núc chưa tính, còn thả chó cắn bị thương cha ta, có phải ngươi không?"

Quần chúng hô lớn: "Nói! Ba Hội, ngươi nói đi!"

Ba Hội vẫn không lên tiếng.

"Cha ta bị ngươi thả chó cắn bị thương, lưu lạc xứ người. Cuối cùng chết bệnh nơi đất khách, ngươi có biết không?"

"Đả đảo Ba Hội!" Quần chúng gầm thét, "Khoan hồng với kẻ tự thú, nghiêm trị kẻ ngoan cố!"

Từ dưới đài lại chạy lên một phụ nữ trung niên, đứng trước mặt Ba Hội, để lộ một vết sẹo lớn trên cánh tay, tố cáo nói: "Ba Hội, ngươi xem, đây có phải do ngươi đánh không? Đồ khốn nạn nhà ngươi, ngươi bắt phụ nữ cả thôn luân phiên nấu cơm, bế con, hầu hạ nhà ngươi, mặc ngươi trêu chọc, cưỡng bức..." Bà khóc không thành tiếng, cuối cùng ngất xỉu tại chỗ.

Hóa ra, bà là một cô gái người Thái trong sáng, Ba Hội thấy bà xinh đẹp, đã sớm chà đạp bà. Bà phải ăn đồ lợn chó, làm việc trâu ngựa ở nhà Ba Hội, trải qua hơn mười năm cuộc đời không bằng con người. Nhiều quần chúng, đặc biệt là phụ nữ thấy bà ngất xỉu, đều khóc theo.

Thế là, tiếng gầm thét giận dữ và tiếng khóc đau thương vang lên cùng nhau, đẩy cảm xúc của đại hội đấu tranh lên cao trào.

Lời tố cáo hết đợt này đến đợt khác, không khí hết đợt sóng này cao hơn đợt sóng khác, đại hội còn nhất trí yêu cầu: Trừng trị nghiêm khắc Ba Hội.

Đại hội kết thúc, chiến sĩ Pathet Lao áp giải Ba Hội ra khỏi hội trường, tống giam vào nhà tù.

Trên đường giải tán, nhiều quần chúng bàn tán: "Trung ương Đảng Lào đưa ra quyết định đấu tố Ba Hội là anh minh đúng đắn. Nhưng, chỉ khi xóa bỏ chế độ Gonglan, chúng ta mới có thể thực sự được giải phóng."

Quần chúng Hương Nông nhanh chóng được phát động, các công tác đều có diện mạo mới.

Các đồng chí Việt Nam nhìn thấy sự thật này, liền tham khảo kinh nghiệm Hương Nông, tiến hành thí điểm ở các thôn khác.