Trưởng đoàn cố vấn quân sự Việt Nam sầm mặt, nói một cách rất gay gắt với Đoạn Tô Quyền: “Chúng tôi bày tỏ sự phản đối nghiêm khắc!...”
Đoạn Tô Quyền mặt mày nghiêm nghị, quyết đoán nói: “Đồng chí Hồ Chính Thanh không rút về, để biểu thị sự đúng đắn của chúng ta!...”
Từ năm 1950 đến năm 1978, nhân dân Trung Quốc trong tình cảnh vô cùng khó khăn của chính mình, đã cung cấp cho Việt Nam khoản viện trợ trị giá hơn 20 tỷ đô la Mỹ, trong đó hơn 90% là viện trợ không hoàn lại. Số tiền này vượt xa số tiền mà nước ta hấp thụ vốn nước ngoài, “mượn lực” cất cánh kể từ sau khi cải cách mở cửa. Theo số liệu do Nhân Dân Nhật Báo công bố: “Tính đến cuối năm 1989, số tiền thực tế các nhà đầu tư nước ngoài rót vào Trung Quốc là 15,4 tỷ đô la Mỹ, thành lập hơn 2 vạn doanh nghiệp liên doanh, hợp tác, doanh nghiệp vốn nước ngoài...” Ngoài ra, Trung Quốc còn phái hơn 2 vạn chuyên gia, cố vấn kinh tế, kỹ thuật sang Việt Nam, đồng thời cung cấp đầu máy xe lửa, ô tô, tàu thuyền, thép, than đá, sản phẩm dầu mỏ, thuốc men, cũng như lương thực, vải vóc và các nhu yếu phẩm hằng ngày mà chính họ phải thắt lưng buộc bụng mới tiết kiệm được!
Để hỗ trợ cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam, Trung Quốc đã lần lượt phái 32 vạn quân tinh nhuệ vào Việt Nam tham chiến, tạo nên sự hy sinh to lớn!
Chính phủ và nhân dân Trung Quốc đã thực hiện lời hứa của mình — không tiếc hy sinh dân tộc lớn nhất.
Vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại tình cảm sâu đậm như thế đối với nhân dân Trung Quốc, trước khi qua đời đều nói bằng tiếng Hán. Người lặp đi lặp lại rằng: Kinh nghiệm cách mạng Trung Quốc và sự viện trợ của nhân dân Trung Quốc, “Đây là điều mà những người cách mạng Việt Nam chúng ta nên ghi nhớ và cảm ơn.”
Người lo lắng về các thế lực bài Trung trong nội bộ Đảng, nên nhiều lần yêu cầu nhân dân Việt Nam và Đảng Lao động Việt Nam “không được quên chân lý lịch sử này!”
Đồng chí Phan Cảnh Hồng, nguyên Phó phòng Tuyên truyền của một đơn vị từng vào Việt Nam tham chiến, có một đoạn kể lại về cảnh tượng năm đó: “Tại Ninh Minh, Quảng Tây, chúng tôi tháo bỏ phù hiệu mũ và ve áo màu đỏ, đóng gói quân phục, ghi tên và địa chỉ gia đình, tên người nhận, chuẩn bị hy sinh. Chúng tôi vượt Hữu Nghị Quan, thay quân phục quân đội Việt Nam, tuyên thệ tại cửa khẩu. Các đại đội do chính trị viên dẫn đầu tuyên thệ, quần chúng hăng hái, không ai sợ chết. Đặc biệt là một số con em cán bộ, vì cha mẹ đang bị đả đảo trong 'Cách mạng Văn hóa', có cái gọi là 'vấn đề chính trị' nên không được đi. Họ khóc lóc ầm ĩ, viết huyết thư, chết sống đòi vào Việt Nam tham chiến. Riêng đại đội chúng tôi đã có 4 con em cán bộ như thế, ai nhìn cảnh tượng đó cũng không thể không rưng rưng nước mắt, máu nóng sôi sục khắp người... Chúng tôi đã đi viếng mộ liệt sĩ gần trận địa, đó là mộ của các đồng chí đã hy sinh trong những đợt viện Việt đầu tiên, trên bia có ghi tên họ, quê quán, chức vụ và ngày tháng năm hy sinh. Họ đến từ khắp nơi trên Tổ quốc, nay đều yên nghỉ nơi đất khách quê người. Lúc đó tôi đếm thử, có 97 ngôi mộ, còn có 3 hố xi măng để trống. Tất cả chúng tôi đều chỉ vào hố xi măng đó thề thốt, tranh nhau nói: 'Cái hố này là để dành cho tôi'. Khi đó chúng tôi chỉ có một tâm niệm: Làm chiến sĩ quốc tế; hy sinh vì sự giải phóng của nhân dân Việt Nam. ... Thế nhưng, ngay trong thời kỳ mà Phan Cảnh Hồng kể lại việc 'làm chiến sĩ quốc tế, hy sinh vì sự giải phóng của nhân dân Việt Nam' đó, quan hệ Trung-Việt cũng xảy ra một số chuyện không vui vẻ gì... Núi xa, làng gần, rừng rậm đều mờ mịt, bao phủ bởi màn đen; sao và trăng bị che khuất bởi tầng tầng lớp lớp mây mù hỗn độn không phân tầng. Xung quanh càng tối tăm nặng nề, ánh đèn trên sân khấu càng trở nên huy hoàng; xung quanh càng tĩnh lặng đến kinh người, trên sân khấu càng trở nên nhiệt liệt cảm động.”
Đoạn Tô Quyền cùng với Trưởng đoàn cố vấn Việt Nam, Ủy viên Trung ương Đảng Lao động Việt Nam Nguyễn Trọng Ngân ngồi trên chiếc ghế đẩu ở hàng ghế đầu chính giữa, mắt không chớp nhìn lên sân khấu. Những dũng sĩ “Phi đoạt Lư Định Kiều” (bay đoạt cầu Lư Định) lần lượt nhảy lên không trung, lộn những vòng nhào lộn làm hoa mắt chóng mặt, khiến những binh sĩ Việt Nam ngồi phía sau họ đều nhìn đến mức há hốc mồm, ngẩn ngơ. (Sau sự việc, có không ít người đã chạy ra hậu đài xem diễn viên, mang theo vẻ sùng bái và bí ẩn nhỏ giọng hỏi: “Các, các anh là người hay là thần?”) Khi tiếng vỗ tay vang lên như sấm, Đoạn Tô Quyền mới trút được một hơi thở sâu.
Buổi biểu diễn quá đặc sắc, “Điệu múa gặt hái”, “Điệu múa giặt áo”, “Thư từ phương Nam”, “Phi đoạt Lư Định Kiều”... hầu như mỗi tiết mục đều được tái diễn một lần trong tiếng vỗ tay như sấm dậy kéo dài không dứt. Đoạn Tô Quyền cảm thấy tự hào vì những người thân đến từ Tổ quốc, trên mặt nở một nụ cười ngọt ngào như trẻ thơ.
Đó là: Đêm ngày 25 tháng 11 năm 1966.
Đoàn ca múa tỉnh Vân Nam biểu diễn ở trung ương và địa phương Lào, lần nào cũng chật kín khán giả. Có những quần chúng Lào vượt 7 ngọn núi, lội 35 con suối, theo dấu hơn 100 dặm đường, lại chờ đợi 4 ngày, chỉ vì xem một buổi biểu diễn! Buổi biểu diễn đã tăng cường tình hữu nghị chiến đấu giữa nhân dân và quân đội hai nước Trung-Lào, nhận được sự tán dương và đánh giá cao của lãnh đạo Lào. Theo kế hoạch, đoàn ca múa nên về nước. Nhưng Đoàn cố vấn Việt Nam đã gửi lời mời, yêu cầu biểu diễn 5 buổi cho cơ quan và 5 vạn quân của họ. Đêm nay là buổi đầu tiên. Hạ màn rồi. Đoạn Tô Quyền với tâm trạng nhẹ nhàng vui vẻ cùng Nguyễn Trọng Ngân bước lên sân khấu, bắt tay từng diễn viên một. Các chỉ huy chiến sĩ dưới đài đều đứng dậy, vỗ tay khá nhịp nhàng. Khi Đoạn Tô Quyền quay người vỗ tay về phía khán đài, lại nhìn thấy một cán bộ Việt Nam giơ hai tay lên, chỉ huy các chiến sĩ hát vang: “Cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió — Hát!”
Tiếng vỗ tay dừng lại, dưới đài vang lên bài “Ca ngợi Hồ Chí Minh” (Hồ Chí Minh tụng) đồng đều, vang dội. Nhịp vỗ tay của Đoạn Tô Quyền vừa khớp với giai điệu của bài “Ca ngợi Hồ Chí Minh”, nam ca sĩ đơn ca người Trung Quốc Cao Bảo Niên trên sân khấu bỗng xoay người, chỉ huy toàn đoàn diễn viên mở hết cổ họng hát: “Đi biển cần có người lái — Hát!”
Hiện trường lập tức hỗn loạn. Trên đài hát Mao Trạch Đông, dưới đài hát Hồ Chí Minh, dưới đài người đông, trên đài có loa phóng thanh và đều là những “tinh binh mãnh tướng” ca hát, thanh thế ngang ngửa nhau, có thể nói là kẻ tám lạng người nửa cân. Hai bên mạnh ai nấy hát lời của mình, phô diễn giai điệu của mình, bề ngoài như đối ca rất nhiệt liệt. Nhưng trên thực tế bất cứ ai cũng không khó để cảm nhận. Hai bên đều nén một luồng sức lực, một loại cảm xúc, đang âm thầm so kè, xung đột, đấu tranh... Nụ cười trên mặt Đoạn Tô Quyền biến mất, đôi lông mày hơi nhíu lại, sự vui vẻ khi xem biểu diễn vừa rồi giờ đây bị thay thế bởi một nỗi lo âu và bất an.
Chiều hôm sau, Đoạn Tô Quyền đang đọc tài liệu báo cáo của Tổ công tác liên hợp Hương Nông, chiến sĩ cảnh vệ báo cáo: “Thủ trưởng, Trưởng đoàn cố vấn quân sự Việt Nam Trần Đoàn trưởng đến rồi.”
Đoạn Tô Quyền đặt tài liệu xuống đi ra đón. Trưởng đoàn cố vấn quân sự Việt Nam Trần Viễn Phi đã đến tận cửa.
“Đồng chí Đoạn, làm phiền anh rồi.” Trần Viễn Phi vừa bắt tay vừa nói. Sự khách khí thái quá này chứa đựng một vẻ nghiêm túc không tự nhiên. Trực giác mách bảo Đoạn Tô Quyền có thể có chuyện gì đó không vui sắp xảy ra.
“Anh nói gì vậy, khách khí quá.” Đoạn Tô Quyền nắm tay Trần Viễn Phi mời ông ta ngồi xuống, giúp ông ta pha trà, vừa hỏi: “Có việc gì không?”
Trên mặt Trần Viễn Phi đã không còn nụ cười, lộ ra thái độ nghiêm túc đứng đắn: “Tôi đại diện cho Đoàn cố vấn Việt Nam nói với anh một chuyện, lần này Đoàn ca múa tỉnh Vân Nam Trung Quốc biểu diễn cho Đoàn cố vấn và bộ đội Việt Nam chúng tôi, công khai viết ra một khẩu hiệu phản cách mạng.”
Tim Đoạn Tô Quyền thắt lại một cái, Trần Viễn Phi đã đưa một tờ giấy qua. Đoạn Tô Quyền mở ra xem kỹ: “Chúng ta phải kiên trì chân lý. Mà chân lý phải rõ ràng, minh bạch. Những người cộng sản chúng ta từ trước đến nay đều cho rằng giấu giếm quan điểm của mình là điều đáng xấu hổ.”
Đoạn Tô Quyền thở phào, bình tĩnh nhìn Trần Viễn Phi: “Các anh hiểu lầm rồi phải không? Đây là ngữ lục của Chủ tịch Mao.”
“Đây là một khẩu hiệu có hại cho sự đoàn kết Việt-Trung!” Trần Viễn Phi giọng điệu cứng rắn, “Hơn nữa khẩu hiệu lại treo ở nơi chúng tôi thường treo ảnh Bác Hồ, vì việc này Đoàn cố vấn chúng tôi đã triệu tập họp Đảng ủy đoàn. Quyết định do tôi thay mặt các anh đưa ra sự phản đối nghiêm khắc.”
Đặc điểm của Đoạn Tô Quyền là càng gặp đại sự càng điềm tĩnh. Đợi đến khi Trần Viễn Phi nói xong, ông mới không vội không vàng, dùng một giọng điệu bình thản trả lời: “Đây là một câu ngữ lục của Chủ tịch Mao. Trước khi sự việc chưa được điều tra rõ ràng, tạm thời tôi không thể chấp nhận sự phản đối của các anh.”
“Hy vọng các anh có thể điều tra rõ ràng, xử lý nghiêm túc.” Trần Viễn Phi nói xong, miễn cưỡng cười với Đoạn Tô Quyền, rồi đứng dậy cáo từ.
Đoạn Tô Quyền bàn bạc tình hình với Phó bí thư Đảng ủy Tổ công tác Lương Văn Anh, quyết định cử người gọi Đoàn trưởng Vu của đoàn ca múa và thành viên Tổ công tác phụ trách hoạt động của đoàn ca múa là Hồ Chính Thanh về, báo cáo quá trình sự việc với Đảng ủy Tổ công tác.
Đã 12 giờ đêm. Hồ Chính Thanh và Đoàn trưởng Vu vẫn chưa về. Mặt Đoạn Tô Quyền không lộ vẻ gì, trong lòng vẫn cảm thấy nặng trĩu. Nhắc đến Hồ Chính Thanh, liền nhớ đến hai chuyện Hồ Chính Thanh từng trải qua.
Một lần, Hồ Chính Thanh uống rượu với đồng chí Việt Nam, một cố vấn Lâm sau khi say bèn hét lên: “Tôi sớm đã muốn về nhà rồi, căn bản không muốn làm việc ở đây! Một cán bộ cấp tiểu đoàn của Pathet Lào còn không bằng một trung đội trưởng của Việt Nam, đánh trận toàn phải dựa vào chúng ta chỉ huy cho họ.”
Một cố vấn Nguyễn khác thấy lời nói say sưa của cố vấn Lâm quá đà, vội vàng giảng hòa: “Việt-Lào thời kỳ kháng Pháp vốn là một chi bộ, có mối quan hệ đặc biệt, hiện nay, mọi đường lối chính sách lớn của Lào đều phải thông qua Hà Nội chúng tôi, điểm này cũng chứng minh mối quan hệ đặc biệt của hai nước, nên hôm nay anh ấy nói chuyện có chút tùy tiện...” Thực ra, lời nói tỉnh táo còn phơi bày rõ hơn bộ mặt muốn làm vua Đông Dương của họ.
Một lần khác, Hồ Chính Thanh đánh cờ tướng Trung Quốc với Trưởng phòng bảo vệ Lý của Đoàn cố vấn Việt Nam. Đánh đến trung cuộc, con tốt qua sông của Trưởng phòng Lý lại quay đầu ăn mất con mã của Hồ Chính Thanh.
Hồ Chính Thanh nói: “Tốt qua sông không được quay đầu.” Trưởng phòng Lý nói: “Đánh thắng thì đánh, đánh không thắng thì quay đầu chạy, đó là chiến thuật của đội đặc công Việt Nam chúng tôi!” Hồ Chính Thanh cười khổ: “Chiến thuật chúng tôi đúc kết ra giao cho các anh, các anh lấy sang lại dùng đối phó với chúng tôi à?” Cờ đánh đến tàn cuộc. Hồ Chính Thanh dùng xe chiếu tướng, tự cho là thắng, nào ngờ tượng của Trưởng phòng Lý bay qua bờ sông, ăn mất xe của Hồ Chính Thanh. Hồ Chính Thanh vội hét: “Tượng không được phép qua sông, sao anh lại qua sông ăn xe tôi?” Trưởng phòng Lý khinh khỉnh bĩu môi: “Hề hề, cái này giống như quân đội Việt Nam chúng tôi đến Lào vậy, từ trước đến nay chưa bao giờ chịu sự hạn chế của ranh giới Sở Hà Hán Giới.”
Hồ Chính Thanh đối mặt với “kỳ nghệ” “bá quyền chủ nghĩa” này, chỉ đành chắp tay chịu thua, tức đến mức một đêm không ngủ được... 0 giờ 20 phút, Hồ Chính Thanh và Đoàn trưởng Vu cuối cùng cũng được triệu tập về đến nơi.
Đoạn Tô Quyền xách một chiếc đèn bão nhỏ ra đón, đưa họ vào phòng họp.
“Các đồng chí vất vả rồi.” Đoạn Tô Quyền pha trà nóng cho hai đồng chí: “Chiều hôm nay, không, là chiều hôm qua. Đã qua 12 giờ rồi.” Đoạn Tô Quyền nhìn đồng hồ đính chính nói: “Chiều hôm qua Trần Viễn Phi đại diện Đoàn cố vấn quay lại phản đối các anh viết một khẩu hiệu có hại cho sự đoàn kết Việt-Trung, đây là một sự kiện đáng xem trọng, nên mới triệu tập các anh về trong đêm.”
“Họ vô lý khiêu khích, đó là ngữ lục của Chủ tịch Mao!” Hồ Chính Thanh phẫn nộ nói: “Ngay từ đầu họ đã gây khó dễ đủ đường...” “Bây giờ muộn rồi.” Đoạn Tô Quyền ra hiệu, bảo hai đồng chí bình tĩnh.
“Các anh trước tiên nghỉ ngơi cho tốt. Trời sáng rồi họp Đảng ủy, nghe báo cáo của các anh.”
“Vâng.” Hồ Chính Thanh nói, “Cũng xin đồng chí Đoạn nghỉ ngơi cho tốt, việc này lý lẽ thuộc về chúng ta!”
Sau bữa sáng. Bí thư Đảng ủy Tổ công tác Đoạn Tô Quyền, Phó bí thư Lương Văn Anh, các ủy viên Lý Lực, Tôn Phi Vinh, Lý Văn Chính... đúng giờ đến phòng họp, lần lượt bắt tay hỏi thăm Hồ Chính Thanh và Đoàn trưởng Vu.
Mọi người ngồi ổn định, cuộc họp bắt đầu.
Trước tiên do Hồ Chính Thanh báo cáo quá trình sự kiện, Đoàn trưởng Vu bổ sung.
“Ngày 25 chúng tôi được mời biểu diễn cho Đoàn cố vấn Việt Nam, buổi biểu diễn đầu tiên họ đã gây chuyện, vạch trần tấm màn che đậy giả tạo.” Hồ Chính Thanh uống ngụm trà, bình tĩnh lại cảm xúc, bắt đầu giới thiệu: “Sự kiện xảy ra như thế này...” Vì là đến Lào biểu diễn úy lạo, trước khi đoàn ca múa xuất ngoại, từng chuẩn bị một số ảnh chân dung Chủ tịch Souphanouvong và huy hiệu Chủ tịch Mao, định tặng cho khán giả làm kỷ niệm. Đoàn ca múa vừa trải qua 4 tháng “Cách mạng Văn hóa” trong nước, nhiệt tình tuyên truyền tư tưởng Mao Trạch Đông rất cao. Tôi để tránh làm tổn thương nhiệt tình của các tiểu tướng, lại không muốn áp đặt tư tưởng Mao Trạch Đông lên người khác, nên đã áp dụng biện pháp chiết trung: Đặt huy hiệu Chủ tịch Mao và ảnh chân dung Chủ tịch Souphanouvong trên một chiếc bàn ở sân khấu, dùng cả tiếng Trung và tiếng Việt viết rằng: “Đoàn ca múa tỉnh Vân Nam Trung Quốc biểu diễn úy lạo kỷ niệm, xin tùy ý tự lấy”. Đang bố trí thì cán bộ phòng Tuyên truyền của Đoàn cố vấn quân sự Việt Nam đi qua, nhìn một cái rồi vội vã rời đi.
Một lát sau, Phó chủ nhiệm Cục Chính trị Đoàn cố vấn là Bằng Tích tìm tôi bàn công việc. Vừa ngồi xuống liền rất nghiêm túc nói: “Chủ tịch Mao là lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Trung Quốc, bạn của nhân dân Việt Nam, chúng tôi luôn kính trọng Chủ tịch Mao!”
Ông ta nói những lời này vô cùng nghiêm túc, tôi đoán ông ta định bàn chuyện gì đó, nên rất lịch sự nói: “Bác Hồ là lãnh tụ của nhân dân Việt Nam, toàn thể nhân dân Trung Quốc cũng rất kính trọng Người. Phó chủ nhiệm Bằng Tích tìm tôi có chuyện gì cần bàn bạc ạ?”
“Đúng vậy, thủ trưởng của Đoàn cố vấn ủy thác cho tôi tiếp đón đồng chí cộng đồng chí!” Bằng Tích nhấn mạnh cụm từ “đồng chí cộng đồng chí” (đồng chí anh em), “Công tác tiếp đón của tôi có thiếu sót gì, xin đừng khách khí phê bình, để tiện cải tiến.”
Tôi có chút khó hiểu, giọng điệu không đúng nhỉ? Chẳng lẽ có cá nhân nào trong đoàn ca múa không hài lòng với công tác tiếp đón, nói lời khó nghe? Tôi vội nói: “Trung Quốc có câu gọi là khách đến như về nhà. Chúng tôi đến Đoàn cố vấn, quả thật có cảm nhận như vậy. Cảm ơn sự tiếp đón nhiệt tình của các đồng chí, không có ý kiến gì cả.”
Bằng Tích không đợi tôi nói hết câu liền lấy ra một huy hiệu Chủ tịch Mao đặt lên bàn, rồi nói: “Chủ tịch Mao là lãnh tụ của nhân dân Trung Quốc, tặng huy hiệu Chủ tịch Mao là một vấn đề vô cùng nghiêm túc. Vì vậy, tôi đề nghị đoàn ca múa thống nhất tặng huy hiệu Chủ tịch Mao cho chúng tôi, sau đó do chúng tôi thay mặt chuyển tặng cho các chiến sĩ có thành tích.”
Tôi nói: “Được, tôn trọng ý kiến của đồng chí Bằng Tích, chúng tôi sẽ thống nhất tặng số huy hiệu này cho các đồng chí Việt Nam trong lễ khai mạc, xin anh sắp xếp.”
Sau đó, chúng tôi dỡ bỏ cái bàn tự lấy quà kỷ niệm đã bố trí xong, đợi sự sắp xếp thống nhất của Bằng Tích. Nhưng ông ta mãi không sắp xếp. Chúng tôi cũng không kiên trì, việc này coi như bỏ qua.
Chỉ còn một tiếng nữa là biểu diễn, toàn thể đồng chí đoàn ca múa đều đang khẩn trương giúp bộ phận mỹ thuật sân khấu lắp đặt đài, tôi và Đoàn trưởng Vu đứng một bên đôn đốc, nhưng Bằng Tích lại đến tìm chuyện.
“Trưởng đoàn Nguyễn của chúng tôi muốn đến dự lễ khai mạc, chúng ta có nên nghiên cứu lại chương trình biểu diễn không?” Bằng Tích nói chuyện con ngươi cứ đảo liên hồi, chính là không nhìn tôi một cách bình thường.
Như có điều gì giấu giếm.
“Được thôi,” tôi nói lại chương trình đã thống nhất với cán bộ tuyên truyền của họ, rồi xin ý kiến của ông ta: “Anh còn ý kiến gì nữa không?”
Bằng Tích cứ cái dáng vẻ lén lút đó, ánh mắt chạm nhẹ vào người bạn rồi rời đi, chạm rồi rời, khiến bạn cảm thấy toàn thân không thoải mái. Ông ta hừ hừ một hồi mới hỏi: “Đoàn ca múa chuẩn bị biểu diễn tiết mục gì?”
Người này chính là không quang minh chính đại!
“Tiết mục không phải đã đưa cho các anh từ sớm rồi sao? Hơn nữa, lãnh đạo Đoàn cố vấn từng dự buổi biểu diễn đầu tiên ở trung ương Lào rồi, tiết mục đều xem qua rồi.” Tôi tiện tay lại đưa cho ông ta một tờ danh mục tiết mục bằng tiếng Lào, “Tiếng Lào của đồng chí Bằng Tích rất tinh thông, tôi không giới thiệu từng tiết mục nữa.”
Bằng Tích nhận lấy danh mục tiết mục, làm ra vẻ xem xem, rồi chỉ vào tiết mục hợp xướng cuối cùng nói: “Các đồng chí biểu diễn cho Đoàn cố vấn Việt Nam chúng tôi, các đồng chí Việt Nam muốn nghe bài 'Ca ngợi Hồ Chí Minh' nhất, bài hợp xướng này rất hay. Tuy nhiên, có thể đổi bài 'Đi biển cần có người lái' thành bài hát khác không? Ví dụ như hát bài 'Đoàn kết là sức mạnh'.”
Nghe lời Bằng Tích, tôi quả thực có chút tức giận. Đây là ở Lào, Trung-Việt đều đến viện trợ Lào. Hát bài về Mao Trạch Đông và Hồ Chí Minh chính là thể hiện tình hữu nghị Trung-Việt, sao ông ta chỉ cho phép hát về Hồ Chí Minh mà không cho phép hát về Mao Trạch Đông? Chưa nói đến đồng chí cộng đồng chí, quan hệ quốc gia bình thường cũng không thể như vậy chứ! Nhưng trong ngoại giao, tôi vẫn kiềm chế cảm xúc, dùng lời lẽ tốt đẹp giải thích: “Chúng tôi tôn trọng Bác Hồ, cũng tôn trọng Chủ tịch Mao. Vì vậy mới chọn hát cả 'Ca ngợi Hồ Chí Minh' và 'Đi biển cần có người lái'; bây giờ biểu diễn sắp bắt đầu rồi, không kịp điều chỉnh nữa.”
Ai ngờ được, Bằng Tích chính là dây dưa không dứt, chỉ cho hát Hồ Chí Minh, không cho hát Mao Trạch Đông. Việc này nếu để các diễn viên từ trong nước sang biết được không chừng phải tranh cãi với ông ta?
Thời gian biểu diễn sắp đến, trên tinh thần đại cục đoàn kết, hữu nghị, cũng là chăm lo đến cảm xúc của diễn viên chúng tôi, tôi đành nhượng bộ, đề nghị hủy bỏ tiết mục hợp xướng này, chuyển sang hô vang “Tình hữu nghị chiến đấu giữa nhân dân Trung-Việt muôn năm!” Bằng Tích coi như miễn cưỡng đồng ý.
Ai ngờ, khi kết thúc biểu diễn, thủ trưởng lên sân khấu tiếp kiến diễn viên, Bằng Tích này lại chỉ huy người dưới đài hát bài “Ca ngợi Hồ Chí Minh”. Các diễn viên vốn dĩ đã tức giận vì bị hủy bài hợp xướng, thấy Bằng Tích làm thế, các diễn viên liền đối lại bằng cách hát bài “Đi biển cần có người lái”...
Đoạn Tô Quyền trao đổi ánh mắt với Lương Văn Anh. Họ đều đã thấy cảnh đối ca trên đài dưới đài hôm đó, hôm nay mới hiểu rõ ngọn ngành của sự việc.
Hồ Chính Thanh tiếp tục báo cáo —
Ngày hôm sau, các diễn viên đoàn ca múa bàn tán xôn xao, rất tức giận. Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy rằng, nhân dân Việt Nam và nhân dân Trung Quốc là “đồng chí cộng đồng chí”. Nhân dân Trung Quốc không tiếc hy sinh dân tộc lớn nhất để hỗ trợ cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam, nhưng tại sao một số người Việt Nam lại không cho chúng tôi tặng huy hiệu Chủ tịch Mao, không cho chúng tôi hát bài “Đi biển cần có người lái”?
Hiện nay trong nước đang thực hiện “Cách mạng Văn hóa”, mọi người học tập ngữ lục Chủ tịch Mao đã trở thành chế độ. Đoàn ca múa cũng vậy, có một tấm bảng ngữ lục, mỗi ngày thay một câu ngữ lục.
Hôm đó kết thúc biểu diễn, diễn viên múa Trần Bân Bân liền lật sổ ngữ lục, tìm được một câu ngữ lục viết lên bảng ngữ lục: Chúng ta phải kiên trì chân lý. Mà chân lý phải rõ ràng, minh bạch. Những người cộng sản chúng ta từ trước đến nay đều cho rằng giấu giếm quan điểm của mình là điều đáng xấu hổ. Bên dưới còn ghi chú: Trích từ “Ngữ lục Chủ tịch Mao”. Bảng ngữ lục viết xong liền treo ở nơi nghỉ ngơi rồi đi ngủ.
Ngữ lục treo ở nơi nghỉ ngơi, điều này rành rành là việc nội bộ của chúng tôi, không liên quan đến phía Việt Nam. Thế nhưng phía Việt Nam lại lấy lý do đoàn ca múa treo “khẩu hiệu phản động” để triệu tập Đảng ủy đoàn cố vấn thảo luận, lại phái cái Phó chủ nhiệm Cục chính trị đó đến đưa ra sự phản đối với tôi. Bây giờ tôi đọc cho mọi người nghe biên bản đối thoại về việc Phó chủ nhiệm Bằng Tích phản đối tôi và Đoàn trưởng Vu cũng như lời phản bác của chúng tôi:
Bằng Tích: Bác Hồ dạy chúng tôi: Phải bảo vệ tình hữu nghị giữa hai Đảng, hai dân tộc Trung-Việt như bảo vệ con ngươi mắt mình. Đảng ủy đoàn chúng tôi cũng yêu cầu chúng tôi như vậy. Lần ghé thăm này của đoàn ca múa, là do Chủ tịch Mao phái đến, chúng tôi đón tiếp bằng tất cả sự nhiệt tình. Chúng tôi rất vui khi có niềm vui như vậy trong cuộc sống. Các anh treo một khẩu hiệu, chúng tôi không hiểu là có ý gì. Khẩu hiệu lại treo ở nơi chúng tôi thường treo ảnh Bác Hồ, đó là nơi trang trọng nhất, thuần khiết nhất của chúng tôi. Vì vậy, chúng tôi liền mời đồng chí Hồ và Đoàn trưởng Vu đến, chúng tôi bày tỏ sự phản đối!
Hồ Chính Thanh: Các đồng chí Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ, bảo vệ tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước Trung-Việt như bảo vệ đôi mắt mình, chúng tôi rất thấu hiểu. Đoàn ca múa ghé thăm, cũng là xuất phát từ việc tăng cường tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước Trung-Việt. Vấn đề “khẩu hiệu” mà Phó chủ nhiệm Bằng Tích nêu ra, thực tế đây là một câu ngữ lục của Chủ tịch Mao, không phải là một khẩu hiệu. Là để đoàn ca múa tự học tập, không phải nhắm vào các anh. Cho nên Bằng Tích phản đối chúng tôi dán khẩu hiệu chống Việt Nam là hoàn toàn không có căn cứ!
Bằng Tích: Các anh học tập tác phẩm Mao Trạch Đông. Chúng tôi cũng đang nghiên cứu tác phẩm Mao Trạch Đông, hơn nữa còn đang nghiên cứu tác phẩm của Mác, Ăng-ghen, Lê-nin, Stalin. Các anh viết khẩu hiệu làm tài liệu học tập nội bộ, nhưng không thể treo ở nơi trang trọng nhất mà chúng tôi thường treo ảnh Chủ tịch Hồ. Chúng ta đều là những người cộng sản, có chung một lý tưởng. Chúng ta phải bảo vệ sự đoàn kết của phe xã hội chủ nghĩa lấy Liên Xô làm đầu. Nếu một hành động và nghị luận nào đó có hại cho sự đoàn kết của phe này, là có tội với cách mạng.
Hồ Chính Thanh: Chủ tịch Mao là lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Trung Quốc, tư tưởng Mao Trạch Đông là kim chỉ nam cho cách mạng và xây dựng Trung Quốc. Chúng tôi học tập tư tưởng Mao Trạch Đông, là việc nội bộ của chúng tôi, người khác không có quyền can thiệp. Nhưng Bằng Tích nêu vấn đề này, chúng tôi không thể hiểu nổi. Chúng tôi hoan nghênh các đồng chí Việt Nam nghiên cứu tác phẩm Mao Trạch Đông, càng hy vọng các đồng chí Việt Nam hiểu đúng tư tưởng Mao Trạch Đông. Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi nhân dân hai nước Trung-Việt là “đồng chí cộng đồng chí”, chúng tôi dựa trên lời dạy này, đối với sự viện trợ “đồng chí cộng đồng chí” cho Việt Nam đã trả giá bằng sự hy sinh to lớn và cái giá cực cao. Hôm nay “đồng chí cộng đồng chí” Việt Nam vô lý can thiệp chúng tôi học tập Mao Trác, cái gây hại cho sự đoàn kết Trung-Việt không phải là chúng tôi mà chính là các anh. Người có tội với cách mạng không phải là chúng tôi mà chính là các anh. Tôi tin chắc rằng: Tình hữu nghị của nhân dân hai nước, không một thế lực nào có thể phá hoại được!
Bằng Tích: Đã là việc học tập ngữ lục Chủ tịch Mao là việc nội bộ của các anh, vậy thì mời các đồng chí treo ngữ lục ở nơi nghỉ ngơi của các anh đi, đừng treo ở “nơi công cộng”.
Đoàn trưởng Vu (nhìn đồng hồ): Thời gian biểu diễn đã qua, khán giả đã đến đông đủ, chúng ta biểu diễn thôi!
Đoạn Tô Quyền đòi biên bản đối thoại, xem lại một lần, hỏi: “Diễn viên biểu diễn có gây ra cảm xúc gì không?”
“Không.” Đoàn trưởng Vu nói: “Toàn thể đồng chí vẫn biểu diễn với nhiệt tình cực lớn.”
“Chỉ là tấm bảng ngữ lục đó không biết bị người Việt Nam lấy đi lúc nào, sau khi biểu diễn xong lại trả lại cho đoàn ca múa.” Hồ Chính Thanh hạ thấp giọng xuống: “Một đồng chí cán bộ Đoàn cố vấn Việt Nam hữu nghị đã bí mật nói với chúng tôi, tấm bảng ngữ lục này đã được mang đi cho Tổng đoàn trưởng Nguyễn Trọng Ngân xem rồi.”
“Thế nào? Quá trình sự kiện đều rõ ràng rồi chứ?” Ánh mắt Đoạn Tô Quyền quét qua gương mặt những người tham dự: “Mọi người bàn bạc một chút. À, thảo luận đưa ra ý kiến đi.”
“Không cho tặng huy hiệu thì thôi, chúng tôi không làm việc áp đặt người khác. Nhưng chỉ cho phép hát bài 'Ca ngợi Hồ Chí Minh', không cho hát 'Đi biển cần có người lái', điều này không phải là thái độ hữu nghị. Đây là cảm xúc gì vậy?”
“Võ Nguyên Giáp không nói giúp ông ta đánh Điện Biên Phủ, cứ mở miệng là nói Trung Quốc thống trị Việt Nam tám thế kỷ, đăng bài báo trên báo chí.”
“Học tập ngữ lục Chủ tịch Mao là việc nội bộ, Đoàn cố vấn Việt Nam cố tình gây ra sự việc. Là liên quan đến chính sách bài Trung gần đây của phe hữu Hà Nội.”
“Phùng Tử Tài giúp họ đánh người Pháp, báo chí chưa bao giờ nhắc đến, nhưng lại đưa việc xâm lược của các triều đại phong kiến Trung Quốc xuống dưới dạng 'giáo dục truyền thống' ban phát cho bộ đội, tuyên truyền rộng rãi, việc này e là không phải chống Mỹ, mà là tiến hành tuyên truyền bài Trung, bên dưới khó tránh khỏi nảy sinh cảm xúc bài Trung.”
“Viện Việt kháng Mỹ đây là đại cục. Điểm này không được lung lay.” Đoạn Tô Quyền nhấn mạnh một câu, rồi nhìn về phía Đoàn trưởng Vu, nói: “Chuyến thăm của đoàn ca múa là nhằm tăng cường đoàn kết, tăng thêm hữu nghị. Chúng ta không làm việc áp đặt người khác, nhưng cũng không cho phép người khác can thiệp vào việc nội bộ của chúng ta, đây cũng là một nguyên tắc.”
Lương Văn Anh gật đầu nói: “Đợt trước biểu diễn cho Lào, đã nhận được sự đánh giá cao của Chủ tịch Souphanouvong, Tổng bí thư Kaysone Phomvihane cũng như đông đảo quần chúng, buổi biểu diễn sau này của đoàn ca múa vẫn phải giương cao ngọn cờ đoàn kết hữu nghị. Phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ một cách tốt đẹp.”
“Vậy, sự kiện này rốt cuộc xử lý thế nào?” Có người hỏi nhỏ.
Gương mặt vốn luôn bình hòa của Đoạn Tô Quyền dưới sự chú mục của mọi người, trong sự suy tư nghiêm túc dần trở nên căng cứng, cuối cùng dùng khí phách của quân nhân đưa ra một cử chỉ mạnh mẽ, mặt mày nghiêm nghị quyết đoán nói: “Đồng chí Hồ Chính Thanh không rút về, để biểu thị sự đúng đắn của chúng ta! Quá trình sự kiện và thái độ của chúng ta, hãy soạn thảo một bức điện, báo cáo lên Trung ương.”
Sau cuộc họp, điện báo do Lý Văn Lâm soạn thảo, gửi về trong nước. Đợi chỉ thị trong nước rồi sau đó mới “bày tỏ tiếc nuối” đối với sự phản đối của phía Việt Nam.
Hơn 20 năm sau, Đoạn Tô Quyền nhớ lại cảnh tượng năm đó. Không khỏi kiểm điểm bản thân mà nói: Bây giờ nhìn lại, chúng ta lúc đó cũng có sai lầm. Chịu ảnh hưởng của tư tưởng “tả” khuynh của “Cách mạng Văn hóa”, đã làm một số việc sai lầm. Thời kỳ đó, trong lịch sử ngoại giao của nước ta đã xảy ra rất nhiều cử chỉ hoang đường chưa từng nghe thấy. Những kẻ tạo phản tại đại sứ quán ở một nước nọ rải tờ rơi “tạo phản có lý” trên đường phố, dán khẩu hiệu chữ lớn “Vạn tuế thắng lợi của Cách mạng Văn hóa vô sản” trên bức tường gần đại sứ quán. Nước sở tại đưa ra phản đối. Những kẻ tạo phản tại đại sứ quán ở một nước nọ muốn dùng đèn neon tạo thành khẩu hiệu “Bốn vĩ đại” trên mái đại sứ quán, nói là muốn để nhân dân nơi đây nhìn thấy tư tưởng Mao Trạch Đông tỏa ánh hào quang. Những kẻ tạo phản tại đại sứ quán ở một nước châu Phi nọ nhét “Bảo thư đỏ” và huy hiệu Chủ tịch Mao vào tay người qua đường, vung nắm đấm lăng mạ những quần chúng từ chối tiếp nhận, gây nên sự phẫn nộ trong quần chúng. Trong nước thậm chí xảy ra sự kiện trọng đại đốt Văn phòng đại diện Anh. Những hành vi hoang đường này cho đến tận bây giờ nghĩ lại, vẫn khiến người ta đau lòng nhức nhối...
