Tướng quân chật vật chạy trốn, từ phía sau truyền đến những tiếng cười ha hả nhiệt tình, vui vẻ cùng tiếng kêu ô ô rộn rã của các cô gái đang tắm...

Ông Phoumi Vongvichit đưa tay đẩy gọng kính trên sóng mũi, mang theo vẻ mặt nghiêm cẩn của học giả và tư duy của nhà triết học nói: "Những tác phẩm này vừa hư cấu lại vừa mang tính hiện thực, thể hiện tâm lý, tình cảm, khát vọng và nguyện vọng của những người lương thiện."

Thức dậy sau một giấc ngủ, mặt trời đã ngả về tây. Đoạn Tô Quyền lẩm bẩm: "Ừm, đã là buổi chiều rồi."

Khí hậu ở đây rất kỳ lạ, ban đêm và sáng sớm lạnh cắt da cắt thịt, phải mặc áo bông; lúc ngủ phải đắp chăn bông đè chăn lông; nhưng đến trưa dậy thì nóng bức như mùa hè Bắc Kinh, mặc một lớp áo đơn cũng không chịu nổi. Tướng quân chợt nhớ đến một câu nói cũ ở Tây Bắc Trung Quốc: Sáng mặc áo bông trưa mặc sa, quanh lò lửa ăn dưa hấu.

Ở đây không có dưa hấu. Tuy nhiên, theo các nhà sử học khảo cứu, từ thời Nam Chiếu của Trung Quốc, người Thái Lão đã di cư ồ ạt sang Lào, Thái Lan, Việt Nam, Miến Điện, cho đến tận vùng Assam của Ấn Độ và Mã Lai. Đương nhiên, giai cấp thống trị phong kiến Trung Quốc đều miệt thị gọi họ là "Nam Mạn", "Bách Di". Nghiên cứu của một số nhà sử học chứng minh rằng, người Thái Lão sớm nhất sinh sống ở dãy núi Altai của Trung Quốc, dần dần di cư về phía nam đến lưu vực Hoàng Hà. Đây có lẽ là chuyện của năm nghìn năm trước Công nguyên. Sau đó dần dần di cư về phía nam, nghe nói từng lập ra nước Ba ở vùng đông nam Tứ Xuyên. Trong bài thơ nổi tiếng "Thục đạo nan" của Lý Bạch có câu thơ kinh điển: "Địa băng sơn tồi tráng sĩ tử, nhiên hậu thiên thạch sạn tương câu liên", kể lại truyền thuyết vô cùng đẹp đẽ về việc Ba Thục và nội địa thông thương với nhau như thế nào. Cho đến nay Tứ Xuyên vẫn được gọi là Ba Thục.

Sau khi nhà Tần thống nhất Tứ Xuyên, một bộ phận người Thái Lão tiếp tục di cư xuống Vân Nam, định cư tại đây. Trong đó một bộ phận xuôi dòng sông Mê Kông, sông Hồng, sông Hắc Thủy đi vào bán đảo Đông Dương và những nơi khác để lập nên nhiều vương quốc nhỏ. Một người lính Trung Quốc từng sang Lào tham chiến, hiện là Trưởng phòng Tuyên truyền thuộc một đơn vị không quân là Phan Cảnh Hồng, trong thời gian chiến đấu ở Lào từng làm phiên dịch nghiệp dư. Nguyên nhân là vì ông là người Quảng Đông, mà một nhánh của người Thái Lão từng đi vào Quảng Đông và đảo Hải Nam, thế nên một số phương ngữ địa phương ở Quảng Đông thông hiểu với ngôn ngữ của người Thái Lão. Dùng một câu tục ngữ của Trung Quốc để nói: "Năm trăm năm trước là một nhà."

Nguyên nhân của câu "sáng mặc áo bông trưa mặc sa" là do nơi ở nằm ở Thượng Lào, nước Lào còn gọi là Lào Quốc. Chia làm ba khu vực lớn: Thượng Lào, Trung Lào và Hạ Lào.

Phía bắc là Thượng Lào, là vùng núi non; ở giữa là Trung Lào, là vùng cao nguyên; phía nam là Hạ Lào, có đồng bằng Champassak ven sông Mê Kông.

Sầm Nưa nằm ở Thượng Lào, xung quanh núi non hiểm trở liền một dải; trên núi ngàn cây đua sắc, muôn cây xanh ngắt. Nơi ở của tổ công tác coi như là cao cấp ở địa phương rồi, nhưng cũng chỉ làm bằng tre, bốn bề các góc nhà chỗ nào cũng hở hang lộng gió.

Đoạn Tô Quyền bước ra khỏi nhà sàn, ngẩng đầu nhìn tứ phía, dường như lại đối mặt với những năm tháng chiến đấu du kích hồi nào, liền sinh ra một cảm giác kích động khó tả và niềm vui sướng. Ông dang rộng hai tay làm động tác giãn ngực, từng luồng không khí tươi mát ùa vào lồng ngực, không bị ô nhiễm khó chịu như không khí ở Bắc Kinh, không khí ở đây tươi mới đến say lòng người.

"Lão Đoạn, đi thôi," các đồng chí trong tổ công tác ở nơi công cộng đều xưng hô với nhau như vậy, "làm quen với môi trường xung quanh một chút." Tướng quân đáp một tiếng, cùng vài đồng chí đi ra ngoài. Cảnh vệ Tiểu Lưu vội cầm súng đi sát theo sau. Vùng này có rất nhiều thổ phỉ.

Mấy con suối nhỏ nhảy nhót giữa núi non hội tụ thành một con dòng sông nhỏ, nước sông trong vắt thấu đáy, uốn lượn chảy vào thung lũng. Tiếng cười nói vui vẻ phía bên kia ụ núi đã thu hút đoàn của tướng quân, liền theo tiếng động tản bộ qua đó.

Vừa rẽ vào thung lũng, Đoạn Tô Quyền hít một ngụm khí lạnh, đột ngột khựng chân lại. Trời ạ, trần trụi hết cả, một đám các cô gái lớn nhỏ đang tắm ở trên dưới con sông nhỏ. Tướng quân ngẩn ngơ bước chân không nổi, nhưng lại phát hiện ra không chỉ có các cô gái, mà còn có rất nhiều nam thanh niên tráng tráng, còn có người già và trẻ em, cứ thế một cách vô cùng thản nhiên, tự nhiên, không chút câu nệ mà tắm rửa trò chuyện trong cùng một dòng sông.

Nam nữ đang tắm cũng nhìn thấy đoàn của tướng quân, không biết đang hô cái gì? Cửu chỉ tay đó là kích động đi tắm hay là...?

Tướng quân chợt đỏ bừng cả mặt, quay người chật vật bỏ chạy. Phía sau truyền đến những tiếng cười ha hả tràn đầy nhiệt huyết, thuần chân và lương thiện của các cô gái tắm, thoang thoảng còn có cả tiếng kêu ô ô rộn rã...

Một cán bộ địa ủy Vân Nam tham gia tổ công tác thì bình tĩnh và tự nhiên hơn nhiều, nói với tướng quân rằng: "Phong tục ở đây cũng giống như Tây Song Bản Nạp của chúng tôi vậy, nếu anh từng đến Ôn Lãm Bá thì sẽ không thấy lúm cuống thế này đâu. Theo tiếng Thái của chúng tôi, Tây Song có nghĩa là 12, Tây Song Bản Nạp có nơi nói là có 12 khu, cũng có nơi nói ý chỉ đất nước của 12.000 thửa ruộng. Bởi vì theo phương pháp phân chia khu vực hành chính thời cổ đại, 1.000 thửa ruộng được chia cho một thân vương cai quản, tính là một khu. Tuy nhiên, 12.000 thửa ruộng hiện nay thì chỉ có 11.000 ở Vân Nam, còn 1.000 nữa chính là ở đây, ở Phongsaly của Lào."

Tướng quân trở về nhà sàn của mình, liền theo thói quen lật sổ tay ra, ôn tập và làm quen với tình hình chính trị hiện nay của Lào.

Khi trọ tại Khách sạn Thống Nhất ở Việt Nam, nhà lãnh đạo của Đảng Nhân dân Lào Kaysone Phomvihane từng đến thăm tướng quân Đoạn Tô Quyền, so sánh với sự lạnh nhạt của một số nhà lãnh đạo Việt Nam, Kaysone nhiệt tình và thân thiện hơn nhiều. Ông nắm lấy tay tướng quân và lắc mạnh: "Cuối cùng cũng mong được các đồng chí đến rồi. Tôi thay mặt cho Đảng Nhân dân Lào và Mặt trận Lào Yêu nước nhiệt liệt chào mừng các đồng chí, chào mừng các đồng chí đến với tiền tuyến đấu tranh chống Mỹ..." Kaysone Phomvihane đã giới thiệu với Đoạn Tô Quyền về lịch sử và hiện trạng cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước của nhân dân Lào.

Cuối chiến tranh thế giới thứ hai, người Nhật baoây bắt làm tù binh quân đội Pháp, thay chân chủ nghĩa thực dân Pháp, chiếm đóng Lào. Nhưng thời gian chưa đầy nửa năm, sau khi Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki, Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện. Chính phủ Pháp vẫn bổ nhiệm tổng đốc mới, muốn tiếp tục thống trị thực dân của họ ở Đông Dương, và vào ngày 5 tháng 10 năm 1945 do tướng Leclerc dẫn quân đổ bộ tại Sài Gòn, Việt Nam.

Theo các điều khoản hòa bình và quan hệ nguồn gốc lịch sử, vũ khí của Nhật Bản tại các nước như Việt Nam, Lào, Miến Điện, Campuchia lẽ ra phải do quân đội Trung Quốc giải giáp. Người Pháp đã hết sức thuyết phục chính phủ Quốc dân Đảng trút bỏ trách nhiệm này, nhường cho người Pháp, do Tưởng Giới Thạch phải đối mặt với cuộc đọ sức cuối cùng với Đảng Cộng sản và Mao Trạch Đông, liền hạ lệnh cho tướng Lư Hán, rút quân đội Trung Quốc về nước. Người Pháp toại nguyện, nhưng nào ngờ, lại phải đối mặt với cuộc chiến đấu kéo dài đằng đẵng với Việt Minh và Ít-xà-la Lào.

Ít-xà-la Lào tức là Mặt trận Thống nhất Dân tộc Tự do Lào, gọi tắt là Mặt trận Ít-xà-la. Chủ nghĩa thực dân Pháp tái xâm lược Lào, Ít-xà-la Lào cũ bắt đầu chia rẽ và giải thể. Năm 1950, thành lập Mặt trận Ít-xà-la Lào mới do Hoàng thân Souphanouvong đứng đầu, gọi tắt là phong trào "Pathet Lao", và tích cực tiến hành đấu tranh vũ trang, trước tiên giải phóng Sầm Nưa và Phongsaly. Từ đó, hai tỉnh này đã trở thành căn cứ địa chính của lực lượng chiến đấu Pathet Lao. Tháng 4 năm 1953, lực lượng Pathet Lao tiến về phía nam, chiếm đóng cánh đồng Gijars, Xieng Khouang, uy hiếp vương đô Luang Prabang và thủ đô hành chính Viêng Chăn. Chẳng bao lâu sau, lại tấn công chiếm được Seno và Thakhek ở phía nam. Như vậy, phần lớn các vùng Thượng Lào, Trung Lào, Hạ Lào đều bị Pathet Lao chiếm giữ.

Quân Pháp thua trận liên tiếp, mãi cho đến tận vùng núi Mường Thanh tức Điện Biên Phủ - thành cổ do vua Phì Lược Cát nước Nam Chiếu Trung Quốc năm xưa xây dựng mới đứng vững được trận địa. Người Pháp cho rằng trận địa này rừng rậm chằng chịt, không đường qua lại, kiên cố như thành đồng vách sắt, không thể phá vỡ, quân đội Việt Nam mấy lần tiến công đều bị bẻ gãy, Hồ Chí Minh và vị tướng tài ba Võ Nguyên Giáp thấy tổn thất của bộ đội quá lớn, đành phải dừng hành động quân sự.

Do đó, Hội nghị Genève về vấn đề Đông Dương đang tiến hành, đàm phán cũng rơi vào bế tắc. Thư ký quân sự của Thủ tướng Chu Ân Lai của Trung Quốc là Lôi Anh Phu nói với Võ Nguyên Giáp rằng: "Điện Biên Phủ nhất định phải hạ cho bằng được, nếu không thì bàn cái gì cũng không thành công." Võ Nguyên Giáp nói: "Đánh không nổi nữa, tổn thất của chúng ta quá lớn, không tổ chức lại được nữa."

Thủ tướng sau khi nghe báo cáo, đã phái tướng Ngũ Tuấn Quyền đến nơi ở của Thủ tướng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Phạm Văn Đồng. Sợ có nghe lén, bèn trốn vào nhà vệ sinh, vặn vòi nước chảy mạnh để che giấu cuộc trò chuyện: "Điện Biên Phủ nhất định phải hạ cho bằng được, nếu không thì người Pháp sẽ không ngồi xuống bàn bạc đàng hoàng với chúng ta đâu." Ngũ Tuấn Quyền nói nhỏ, Phạm Văn Đồng gật đầu thừa nhận, nhưng lực bất tòng tâm: "Công sự Điện Biên Phủ kiên cố sức phòng thủ mạnh, vũ khí nặng của chúng ta không đưa lên được, đánh mấy lần không được..." "Chúng ta có thể đưa ra mọi sự viện trợ cần thiết, và định phái đồng chí Vi Quốc Thanh đến đó để giúp đỡ chỉ huy điều phối..."

Chiến dịch Điện Biên Phủ nổi tiếng thế giới, chính là trong tình huống bị tổn thất ở Việt Nam, do Nguyên soái Bành Đức Hoài của Trung Quốc điều binh khiển tướng ở Bắc Kinh, vận trù mưu lược, do các tướng Trần Canh, Vi Quốc Thanh thân lâm tiền tuyến chỉ huy, nằm ngoài dự liệu của quân Pháp, trong tình huống khó thể tưởng tượng đã mở ra một con đường máu, đưa vũ khí nặng ồ ạt truyền vào, giúp Quân đội Nhân dân Việt Nam một trận đánh chiếm Điện Biên Phủ, tiêu diệt hơn 16.000 tên quân Pháp. Một tháng sau, chính phủ Laniel của Pháp sụp đổ, chính phủ mới đành phải ký tên vào Hiệp định Genève.

Thời gian chính phủ mới của Pháp ký tên trên hiệp định là 3 giờ 42 phút ngày 21 tháng 7 năm 1954. Nhưng ngày tháng ghi trên các hiệp định lại lùi lại một ngày, là ngày 20 tháng 7.

Đó là bởi vì Thủ tướng Mendès của nội các mới nước Pháp khi hội đàm riêng với Chu Ân Lai, từng vỗ ngực đảm bảo: "Ngày 20 tháng 7 không ký được thì tôi từ chức." Sau đó vội vã trở về Pháp để đưa ra sự đảm bảo tương tự trước nghị viện: "Ngày 20 tháng 7 không thể ký tên, tôi và nội các của tôi sẽ tập thể từ chức." Mendès đã nỗ lực hết sức, nhưng vẫn ký muộn một ngày, cũng có thể nói là ký muộn 3 tiếng 42 phút.

Tuy nhiên, các nhà chính trị gia các nước rõ ràng đều không nỡ vì 3 tiếng 42 phút này mà để cho vị thủ tướng Pháp đang sứt đầu mẻ trán phải chôn vùi tương lai đi từ chức, cho nên đã đồng ý lùi ngày lại một ngày.

Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, Hoàng thân Souphanouvong đồng ý hợp tác với người anh thứ hai của mình là Hoàng thân Souvanna Phouma, thành lập một chính phủ liên hiệp. Đại biểu chính phủ vương quốc và đại biểu lực lượng vũ trang Pathet Lao trong tuyên bố chung ngày 10 tháng 8 năm 1956 đã đạt được thỏa thuận, Souphanouvong tham gia nội các Phouma, đảm nhiệm Bộ trưởng Bộ Công trình Công cộng. Phong trào Pathet Lao giải thể, các vùng rộng lớn được giải phóng đều được sáp nhập vào thể thống nhất của Lào, đất nước sẽ duy trì trung lập.

Thế nhưng, nước Mỹ vẫn luôn muốn đá văng Pháp để tự mình thay thế, vào tháng 9 năm 1954, mực nước trên Hiệp định Genève còn chưa ráo, đã tổ chức tập đoàn xâm lược quân sự "Tổ chức Hiệp ước Phòng tập thể Đông Nam Á", và đặt Lào vào "phạm vi bảo vệ" của tổ chức này. Tiếp đó, liền hậu thuẫn lực lượng hữu phái Lào tấn công lực lượng chiến đấu Pathet Lao ở hai tỉnh Sầm Nưa và Phongsaly, đồng thời tiến hành "càn quét" ở 10 tỉnh do Viêng Chân kiểm soát, ngày 12, tiến hơn nữa bao vây nhà ở của các nhà lãnh đạo Mặt trận Lào Yêu nước, chẳng bao lâu sau, công khai bắt giữ 16 nhà lãnh đạo Mặt trận Lào Yêu nước trong đó có Hoàng thân Souphanouvong.

Khi phong trào Pathet Lao giải thể vào năm 1956, Hoàng thân Souphanouvong đã tổ chức lại Mặt trận Lào Yêu nước, đảm nhiệm chức Chủ tịch. Sau khi Souphanouvong bị chính phủ và quân đội hữu phái bắt giữ, dưới sự giúp đỡ của một số hiến binh đã thức tỉnh, ông đã trốn khỏi nhà tù, tái khởi động đấu tranh vũ trang. Lần này lực lượng vũ trang Mặt trận Lào Yêu nước, trong và ngoài nước vẫn quen gọi là Pathet Lao. Lực lượng Pathet Lao hợp tác với lực lượng trung lập, cho đến năm 1961, đã giải phóng và kiểm soát vùng rộng lớn liền một dải từ Thượng Lào đến Trung Hạ Lào, buộc Mỹ không thể không ký vào Hiệp định Genève năm 1962, thành lập chính phủ liên hiệp lần thứ hai ở Lào.

Mỹ tiến hành đàm phán chỉ là kế hoãn binh, tranh thủ thời gian thở dốc và chuẩn bị. Họ thay đổi chiến lược, một mặt duy trì và củng cố quân đội hữu phái, mặt khác phá hoại liên minh giữa Mặt trận Lào Yêu nước và lực lượng trung lập, mua chuộc và lôi kéo Hoàng thân Souvanna Phouma và Kong Le. Hắn còn tổ chức và bành trướng 6 vạn quân đánh thuê, phối hợp với "chiến tranh đặc biệt" mà hắn tiến hành ở Việt Nam, biến Lào thành chiến trường phụ. Sau khi Hoàng thân Souvanna Phouma bị lôi kéo mua chuộc, đã phát động binh biến, Tổng tư lệnh Mặt trận Lào Yêu nước và bộ đội Pathet Lao buộc phải rút khỏi thủ đô Viêng Chân, một lần nữa tiến vào rừng núi, xây dựng đại bản doanh tại bản Nà Pờ, xã Xạng Xụ, tỉnh Sầm Nưa, bắt đầu cuộc đấu tranh vũ trang giải phóng hoàn toàn nước Lào. Hiện nay, Mỹ đã tăng cường "chiến tranh đặc biệt", tăng cường oanh tạc khu vực giải phóng Lào. Đối với khu vực giải phóng Lào, bắt đầu từ cuộc tiến công gặm nhấm quy mô nhỏ, đến cuối năm 1963, đã phát triển thành chiến dịch quy mô lớn, trong chiến dịch Cánh đồng Gijars - Xieng Khouang và chiến dịch Nam Thông, đều tung ra 20 tiểu đoàn chủ lực, do Mỹ trực tiếp chỉ huy, có pháo binh, lực lượng cơ giới và máy bay Mỹ trợ chiến.

"Chúng ta chính là tiến trú vào Sầm Nưa của Lào trong hoàn cảnh thế này đây..." Đoạn Tô Quyền gấp cuốn sổ tay lại. Điều ông nghĩ lúc này không phải là hiến kế mưu sách thế nào cho Pathet Lao, điều ông nghĩ là làm thế nào để hiểu rõ và làm quen với tình hình một cách tỉ mỉ và sâu sắc hơn.

Đây là chỉ thị của Trung ương, cũng là thể ngộ công tác mấy chục năm của ông. Đúng như lời Mao Trạch Đông đã nói: Không điều tra thì không có quyền phát ngôn.

Buổi tối hôm sau bữa tối, tướng quân Đoạn Tô Quyền đã đến yết kiến Tổng thư ký Trung ương Mặt trận Lào Yêu nước, Bộ trưởng Tuyên truyền Thông tin và Du lịch Chính phủ Liên hiệp Dân tộc ba phái Lào - ông Phoumi Vongvichit. Trước đó, ông đã đến thăm Phó Tổng thư ký Đảng Nhân dân Lào Nouhak, Chủ tịch Mặt trận Lào Yêu nước - Hoàng thân Souphanouvong cùng Tổng tư lệnh quân đội Pathet Lao Khamtai Siphandone.

Chính phủ liên hiệp từ lâu đã hữu danh vô thực, nhưng ông Vongvichit thì là người nhất định phải đến yết kiến, ông có tri thức uyên bác, đầu óc tỉnh táo, tinh thần cầu thực tế và kinh nghiệm thực tiễn phong phú. Có đồng chí nói ông là vị tiên sinh đọc vạn cuốn sách đi vạn dặm đường.

Ông Phoumi Vongvichit pha cho tướng quân một ấm trà đậm, sau vài câu hỏi thăm xã giao, liền hiểu được dụng ý đến của tướng quân. Ông đưa tay đẩy gọng kính trên sóng mũi, mang theo vẻ mặt nghiêm cẩn của học giả và tư duy của nhà triết học nói: "Sau khi Lào giành được thắng lợi trong cuộc đấu tranh chống Mỹ, giành được độc lập, tự chủ và thống nhất thực sự, tôi vị Bộ trưởng Du lịch này nhất định sẽ mời tướng quân đi tham quan du lịch khắp toàn quốc một chuyến... Tác phẩm không mang màu sắc tôn giáo của nước ta có các sách lịch sử như "Khun Lưm", "Lịch sử Lan Xang", "Lịch sử triều đại Viêng Chăn", "Lịch sử Champassak", v.v., còn có văn học dân gian được nhân dân truyền miệng. Nó là đại biểu cho văn học nền tảng của dân tộc Lào. Những tác phẩm này vừa hư cấu lại vừa mang tính hiện thực, thể hiện tâm lý, tình cảm, khát vọng và nguyện vọng của những người lương thiện. Các đồng chí có thể tìm hiểu một chút thì rất tốt, có lợi ích rất lớn cho các đồng chí Trung Quốc tiếp tục đi sâu xuống cơ sở điều tra nghiên cứu xã hội, chính trị, kinh tế và văn hóa của Lào..."

Ở đất nước Lào xinh đẹp, hầu như mỗi hòn đá đều có nguồn gốc của nó và một câu chuyện cảm động.

Luang Prabang tên cũ là Mường Xawa, tức là có nghĩa là "vương đô". Khun Lo thành lập nước Lan Xang, lấy Mường Xawa làm vương đô. Sau đó đổi tên thành Xieng Thong, có nghĩa là "Thành phố Vàng". Thế kỷ 14, nhà vua nhận được bức tượng Phật Luang Prabang do bố vợ là vua Campuchia tặng, đó là một bức tượng Phật bằng vàng cao 1,3 mét, bức tượng Phật này được người Lào coi là vị thần bảo hộ của vương quốc, được trân trọng cất giữ trong một bảo tháp cổ kính tinh xảo. Từ đó, kinh đô này được gọi là Luang Prabang, chính là có nghĩa là "kinh đô của Phật Luang Prabang". Điều này không nghi ngờ gì đã xác lập địa vị thần thánh trung tâm Phật giáo của nó.

Tên thành phố Viêng Chăn này, là do người Trung Quốc cận đại đến Lào rồi gọi ra. Thành phố này tên cổ là Xay Fong, thế kỷ 16 từng gọi là Vientiane. Vientiane không phải là Viêng Chăn, do Lào rất sai voi, người Trung Quốc đến Lào, đặc biệt là một số Hoa kiều, nửa dịch âm nửa dịch nghĩa mà gọi thành Viêng Chăn. Lâu dần thành quen nên cứ gọi như vậy.

Địa danh thực sự liên quan đến voi chính là Xieng Khouang.

Người con trai thứ bảy của Khun Borom là Thân vương Chết Tráng dẫn quân đến vùng này, hai con voi đi đầu của ông cho dù có xua đuổi thế nào cũng không chịu tiến về phía trước, mà dừng lại ở giữa đường. Thân vương Chết Tráng cho rằng đây là một điềm báo, bảo ông xây thành lập đô ở đây. Thế nên, ông đã xây dựng thành phố mang tên Xieng Khouang này.

"Xieng Khouang" chính là có nghĩa là "voi chặn đường". Người đời sau còn tạo một bức tượng voi ở ngoài thành để kỷ niệm việc này.

Bộ đội Pathet Lao vào năm 1953 đã giải phóng toàn bộ Attapeu. Attapeu là một thành phố cổ. Vốn dĩ sinh sống người Lao Thung, tức là người Kha. Phía trước thành phố cho đến nay vẫn có bãi cát mà người Kha trước kia thả trâu nước. Một ngày nọ, có một thợ săn tên là Păk Khot đến bãi cát này, hỏi người Kha nơi này tên là gì? Người Kha tưởng ông ta đang hỏi phân trâu trên bãi cát tiếng người Kha nói thế nào, liền bảo với ông ta, phân trâu là "Attapeu". Păk Khot quay về báo cáo với vua Viêng Chăn, nhà vua liền phái ông dẫn một nhóm người Lão đến đây xây dựng thành phố. Thành phố này được gọi là "Attapeu" - "phân trâu", cái tên không mấy tao nhã này, vậy mà vẫn được lưu truyền cho đến tận ngày nay.

Tat Thong có nghĩa là "tháp bụi". Nghe nói có một nhà vua phái sứ đoàn sang Ấn Độ để xin một phần xá lợi Phật. Họ đi muộn, ở lò hỏa táng ngoài một ít bụi ra, thì chẳng còn gì cả. Sứ đoàn đành mang một phần bụi về, tu sửa tháp này, thờ cúng vào trong đó, cho nên lấy tên là "Tat Thong".

Những câu chuyện thế này quá nhiều, thực sự cảm động vẫn là những truyền thuyết về phong tục, tập quán dân tộc. Dân tộc Lào rất nhiều, chủ yếu là người Lao Loum, người Lao Soung và người Lao Thung. Người Lao Loum và người Lao Soung phần lớn đến từ Vân Nam, Quý Châu của Trung Quốc, một số tập tục vẫn còn có thể biết được. Những tập tục của người Lao Thung bản địa ở Lào, tức là người Kha, thì thực sự nên kể một chút. Họ bị người Thái Lão tức là người Lao Loum đuổi vào vùng núi, tổ công tác đóng quân ở Sầm Nưa đến từ Trung Quốc không thể tránh khỏi việc phải tiếp xúc với họ, cho nên tướng quân Đoạn Tô Quyền cũng nghe rất chăm chú.

Người Kha ít nhất có 45 bộ tộc, vậy thì họ cũng ít nhất có 45 loại phong tục tập quán và ngôn ngữ (hoặc gọi là phương ngữ) khác nhau. Họ không có chữ viết, giao qua lại với nhau cũng không nhiều lắm.

Người Kha không ăn thịt hươu, nguyên nhân là thế này: Có lần một người thợ săn trong núi nhìn thấy một quả trứng lớn, mang nó về nhà đặt trong nhà. Từ ngày này trở đi, lu gạo của anh ta lúc nào cũng đầy ắp. Điều này khiến anh ta rất kinh ngạc, liền đập vỡ quả trứng ra. Anh ta phát hiện bên trong có một cô gái đẹp tựa tiên nữ. Anh ta liền cung kính nói với người đẹp này: "Bà nội, cô đang làm gì ở trong đó?" Người đẹp đó quay mặt đi, không lên tiếng, xem ra cô ấy không phải là bà nội, và không vui. Người thợ săn lại lễ phép nói: "Mẹ ơi, người đang làm gì ở trong đó?" Người đẹp không quay đầu cũng không lên tiếng. Người thợ săn lại cẩn thận thăm dò gọi: "Chị... em gái?... Người đẹp đó cau mày, liếc anh ta một cái, trông như hờn như oán lại như kiều diễm. Người thợ săn cuối cùng cũng hiểu ra, nhiệt tình nói: "Người vợ yêu quý Thavixay của tôi ơi, cô ra đây đi." Người đẹp mỉm cười, nhảy ra khỏi vỏ trứng lớn, kết hôn với người thợ săn trẻ tuổi, và sinh được một cậu con trai. Vợ mỗi khi ra ngoài làm việc, lúc ra cửa luôn dặn dò mẹ chồng không được mở lu gạo ra xem. Mẹ chồng tò mò, cuối cùng vẫn mở lu gạo ra. Bà phát hiện bên trong có một bó lúa, đây là thứ mà động vật ăn. Mẹ chồng chợt vỡ lẽ, con dâu là một loài động vật ăn cỏ. Người vợ xinh đẹp thấy bí mật bị bại lộ, liền biến thành một con hươu trốn vào trong rừng sâu. Khi chồng cô quay về, mẹ đã kể hết mọi chuyện này cho anh ta nghe. Người thợ săn trẻ tuổi không tin, đuổi theo vào rừng sâu, phát hiện một con hươu đang chạy, liền bắn một mũi tên, bắn chết con hươu. Khi anh ta nướng thịt hươu xong, con trai anh ta chuẩn bị ăn, bên tai bỗng vang lên tiếng khóc thảm thiết: "Con ơi, đừng ăn mẹ, mẹ chính là mẹ của con đây..." Con trai đặt thịt hươu xuống, cậu khóc, người thợ săn cũng khóc. Từ đó về sau, cha con không bao giờ ăn thịt hươu nữa, con cháu của người Kha Ta Xanh đều không ăn thịt hươu.

Lại có một truyền thuyết: Người Xinh Mun vốn dĩ sinh sống ở bản Dư Long, trong bản có bảy lối vào. Có một buổi tối, một con hươu xông vào trong bản, kêu lớn bảy tiếng. Dân làng cho rằng đây là điềm không may, liền vây quanh con hươu, bắt lấy nó, và dùng lửa nướng nó để xua đuổi tà ma. Đến tối, con hươu tỉnh lại, chạy quanh bản bảy vòng, rồi biến mất trong rừng râm. Đêm hôm đó, sấm chớp đùng đùng, mưa bão thành tai họa. Nước lũ từ bảy lối vào ùa vào trong bản, nhà cửa đổ sập, dân làng hoảng hốt kêu gào chạy lên núi. Quay đầu nhìn lại, bản làng đã biến thành một biển nước mênh mông. Từ đó, người Xinh Mun liền đến ở trên núi nghèo khổ, từ đó, người Xinh Mun không bao giờ ăn thịt hươu nữa. Cho đến nay bạn vẫn có thể nhìn thấy một số cột nhà dựng đứng trong làn nước hồ Dư Long. Người Xinh Mun sống ở Xầm Nưa không ăn thịt gà rừng. Nghe nói, có một hôm một ông lão bắt được một con gà mái rừng, sau đó đem nướng chín rồi đặt lên mái nhà. Buổi tối có một con gà trống rừng đến, ông lão nghe thấy gà trống và gà mái nói chuyện thì thầm. Gà mái nói: "Ối, nếu như thiếp có thể đầu thai, thiếp sẽ mãi mãi làm vợ của chàng." Gà trống nói: "Nàng chính là vợ của ta rồi." Gà trống nói xong câu nói, kỳ tích đã xảy ra, con gà mái đó thực sự đứng dậy trốn vào trong núi. Ông lão không cam tâm, lại vào trong rừng sâu để bắt con gà mái rừng này về. Trước khi ăn thịt gà, ông lão phát hiện vợ mình đang khóc, nước mắt chảy ra toàn là máu, chẳng bao lâu sau thì chết. Ông lão nếm trải nỗi đau mất vợ, từ đó ông và con cháu đời sau không bao giờ ăn thịt gà rừng nữa.

Người Kha Mạc trong tộc người Kha còn không ăn mướp và thằn lằn, năm xưa tổ tiên của họ chiến đấu với kẻ địch, bị đánh bại, trong lúc chạy trốn, tưởng chừng sắp bị kẻ địch đuổi kịp, kẻ địch bỗng ngã nhào một cái, hóa ra là một đám dây mướp vướng chân kẻ địch. Kẻ địch mất một lúc mới gỡ ra được, đuổi theo lần nữa, lại bị một bầy thằn lằn cản trở đường đi. Thế nên, người Kha Mạc mới có thể trốn thoát, họ từ đó cũng không bao giờ ăn mướp và thằn lằn nữa...

Người Kha rất mê tín, họ ở trong hoàn cảnh tự nhiên khắc nghiệt, rất dễ mắc các loại bệnh tật, lại không có kiến thức y dược, liền nghi thần nghi quỷ, quy tất cả mọi thứ cho việc xúc phạm vị thần linh nào đó. Các vị thần trong tâm trí họ rất nhiều, hầu như mọi thứ đều có thần linh, ngay cả lợn cũng có thần lợn. Người duy nhất có thể thông suốt với các loại thần linh chính là thầy cúng trong bản, thầy cúng vận dụng pháp thuật và thuật thôi miên, có thể nói cho bạn biết bạn đã xúc phạm vị thần linh nào, yêu cầu vật tế lễ gì. Vật tế lễ thường là gà hoặc lợn, tình hình nghiêm trọng thì phải cúng trâu nước. Sau khi cúng tế, nếu người bệnh không khỏi hoặc qua đời, đó là vì không thể thỏa mãn yêu cầu của thần linh, thần linh không chịu nguôi giận.

Trong thời gian cúng tế, người lạ không được vào bản. Vì thế, họ rải lá cây tươi khắp các lối vào bản làm tín hiệu, nếu bạn không hiểu mà xông nhầm vào thì sẽ tiêu đời. Bởi vì bạn đã xúc phạm thần linh. Cách chuộc tội duy nhất, chính là dâng hiến một con trâu nước lớn để làm lễ cúng tế.

Sự nghèo khổ của người Kha có liên quan trực tiếp đến sự kính sợ thần linh của họ. Bản làng của họ hầu như không có trâu, toàn bộ số trâu có đều bị mổ thịt để cúng tế thần linh. Họ đầu tắt mặt tối nhịn đói chịu khát làm việc cực nhọc, chính là để mua vài con trâu về nuôi dưỡng, chuẩn bị có ngày cúng tế thần linh, chữa bệnh giải hạn.

Khi có người trong một gia đình mắc bệnh, ngôi nhà này liền được tuyên bố ở trạng thái "Kơ-lăn", theo cách nói của chúng tôi thì tương tự như "cách ly". Ngoại trừ người cư trú, bất kỳ ai cũng không được phép bước vào trong. Điều này vẫn có một chút đạo lý khoa học, thà nói đây là sự khải thị của thần linh, chi bằng nói đây là sự khải thị của thực tiễn sinh hoạt lâu dài. Nếu người bệnh chết rồi, gia đình này bắt buộc phải di cư, thậm chí cả bản làng đều phải di cư.

Nguyên nhân chính khiến người Kha thường xuyên di cư là do sản xuất lạc hậu, là "người cày cấy trước" đốt nương làm rẫy. Một mảnh đất dùng qua hai năm đã cỗi cằn, lại không biết bón phân, liền di cư đến nơi mới. Thường xuyên di cư, trước nhà sau nhà liền không thể trồng các loại cây ăn quả.

Sự mê tín trong tập tục hôn nhân của người Kha cũng không ít. Có bộ tộc trước khi kết hôn, nam giới bắt buộc phải đến nhà nữ giới cùng ở ba đêm, không giống với việc sống chung thịnh hành ở các nước phát triển phương Tây, không phải xem hai bên sinh hoạt có hợp nhau hay không, mà là xem có mơ thấy giấc mơ cát tường hay không, người Kha là không nói dối, nói dối sẽ xúc phạm thần linh, thầy cúng trong bản hỏi dò nghiêm ngặt nam giới mỗi đêm mơ thấy giấc mơ gì. Đều là giấc mơ cát tường, thì nữ giới còn phải đến nhà nam giới cùng ở lại ba đêm nữa, đồng thời cũng phải mơ thấy giấc mơ cát tường, nếu không hôn nhân sẽ phải giải tán. Trong thời gian này còn không được chạm trán điềm gấu rủi ro, ví dụ như gặp gà rừng hoặc nghe tiếng kêu của cú mèo loại này.

Có bộ tộc là dùng phương pháp giết gà xem máu để phán định hai bên có thích hợp kết hôn hay không, cô dâu nắm chân gà, mai mối nắm đầu gà, chú rể nắm cánh gà, sau đó dùng sức cắt cổ họng con gà. Nếu máu dính trên dao đông đặc lại với nhau, có nghĩa là hôn nhân mỹ mãn, nếu máu gà dính trên dao tản ra, chính là điềm gãy rủi ro, cặp vợ chồng này không thành được.

Khi tổ chức hôn lễ, nam nữ hai bên phải ước định của hồi môn. Nam nữ họ bình đẳng trong vấn đề của hồi môn, lúc đó không lấy ra, mà lưu lại để phòng hờ sau này. Lỡ như bên nào có sai sót thì do bên đó gánh chịu, coi như là hình phạt. Nếu là nam giới thay lòng đổi dạ có người tình mới, thì do nam giới giao "của hồi môn" ra; nếu là vợ không chung thủy, có người tình khác, thì do nữ giới giao "của hồi môn" ra. Khoản của hồi môn này đối với người Kha mà nói không phải là nhẹ, được tính bằng mấy con trâu nước. Lúc kết hôn càng thề non hẹn biển, tiền phạt của hồi môn đưa ra càng cao, để tỏ rõ sẽ không thay lòng đổi dạ.

Nhân dân Lào, cho dù là người Lao Loum, người Lao Soung hay người Lao Thung, bản tính đều ôn hòa, lương thiện, yêu thương, thành thực, tướng quân Đoạn Tô Quyền không chỉ nghe qua giới thiệu, mà còn thực tế cảm nhận được.

Một số đồng chí từng vào Lào tham chiến trở về, ví dụ như chiến hữu Trương Chi Trúc, Cung Lợi Quân, Ông Hạo và những đồng chí khác mà tác giả quen thuộc, đều vô cùng cảm thán nói rằng: "Chúng tôi chiến đấu sinh hoạt ở Lào hơn 2 năm, chưa từng thấy bách tính Lào cãi vã đánh nhau; chưa từng thấy người lạ cãi nhau, chưa từng thấy người quen cãi nhau, chưa từng thấy nội bộ gia đình có bất kỳ cuộc cãi vã nào, cũng chưa từng thấy bố mẹ đánh con cái hay con cái bất hiếu với bố mẹ, một lần cũng chưa từng thấy. Càng chưa từng nghe nói đến chuyện trộm cắp hay mất đồ. Rất nhiều hiện tượng xấu xa trong xã hội hiện đại đừng hòng tìm thấy ở Lào..."

Có lẽ, đây là một trong những nguyên nhân khiến một số binh sĩ Lào trong chiến đấu không muốn ngắm bắn người, mà trước tiên phải giương súng bắn lên trời một hồi, tìm cách để đối phương biết khó mà lùi chăng?