Chu Ân Lai một tay chống nương hông, một tay xoa cằm: "Từ tình hình hiện tại mà xem, cho dù chúng ta xuất động đại quân viện trợ Lào, bộ đội và cố vấn phía Việt Nam thực hiện nghĩa vụ quốc tế, chi viện Lào, họ vẫn sẽ ở lại chiến đấu vai kề vai với chúng ta..."

Trần Nghị dùng chất giọng vang dội nổi tiếng thế giới của ông để nói: "Tôi thà cần một người bạn, còn hơn một trăm đồng rúp!"

Xe dừng hẳn. Thiếu tướng Đoạn Tô Quyền vừa bước một chân xuống xe thì nhìn thấy Thủ tướng Chu Ân Lai bước nhanh từ bậc thềm xuống, đồng thời chìa cánh tay phải từng bị thương ra: "Anh đã đến, đồng chí Tô Quyền!"

Đó là buổi chiều tối ngày 7 tháng 7 năm 1964. Cái nóng oi bức ban ngày đang lặng lẽ tản đi, không khí vương vấn hương thơm nồng nàn của hoa ngâu. Thành phố Hà Nội dần khoác lên mình một lớp sương mờ ảo màu xanh thẫm.

Ánh mắt dịu dàng của Chu Ân Lai nhìn đánh giá Đoạn Tô Quyền. Để tham gia hội nghị ba đảng Trung - Việt - Lào, ông đã lặn lội đường xa vội vã đến Hà Nội, vừa xuống máy bay liền thông báo cho đại sứ quán nước ta tại Hà Nội, triệu tập khẩn cấp Thiếu tướng Đoạn Tô Quyền.

"Đồng chí Tô Quyền, cuộc sống ở Lào đã quen chưa?"

"Quen ạ." Đoạn Tô Quyền xốc lại tinh thần, "Mới đến bị sốt rét một trận, nhưng khỏi rất nhanh. Bây giờ cảm thấy còn khỏe hơn hồi ở Bắc Kinh."

"Gầy đi," Chu Ân Lai mỉm cười, "cũng rắn rỏi hơn."

"Sống ở Sầm Nưa, giống như Diên An thu nhỏ vậy. Các đồng chí Lào nói rằng, sau này khi thắng lợi, nơi đó cũng sẽ giống như Diên An, trở thành thánh địa để thế hệ mai sau đến tham quan học tập." Đoạn Tô Quyền vừa đi theo Chu Ân Lai bước lên bậc thềm, vừa giới thiệu. "Có một nhúm phỉ, nhưng khá hơn thời kỳ kháng chiến nhiều, không có kiểu càn quét tàn khốc như người Nhật. Thanh niên có người ăn không quen cơm Lào, tụi tôi lớn tuổi thì khá hơn, cái gì cũng thích nghi được..."

Bước vào một phòng họp nhỏ, Đoạn Tô Quyền thấy Bộ trưởng Ngoại giao Trần Nghị, Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Tu Sĩ, Phó Tổng tham mưu trưởng Dương Thành Vũ, Chính ủy Bộ Tham mưu thứ hai Trương Trọng Như và Phó Tổng tham mưu trưởng tác chiến Lôi Anh Phu đã ngồi chờ sẵn.

"Đều là người quen cả rồi, chắc không cần giới thiệu nữa chứ?" Chu Ân Lai vừa nói, vừa kéo Đoạn Tô Quyền ngồi xuống ghế sô-pha, giơ tay ra lệnh: "Được rồi, bắt đầu chiếu đi!"

Lúc này Đoạn Tô Quyền mới chú ý thấy trên bức tường phía trước phòng có treo một tấm màn ảnh nhỏ. Đèn tắt, bộ phim bắt đầu. Đó là hai bộ phim tài liệu phản ánh cuộc chiến tranh du kích phát triển ở miền Nam Việt Nam. Trong suốt quá trình chiếu phim, Chu Ân Lai vô cùng tập trung, thỉnh thoảng lại thì thầm bàn luận với Nguyên soái Trần Nghị. Đoạn Tô Quyền thỉnh thoảng có thể nghe rõ vài câu.

"Núi cao rừng rậm, đường sá thưa thớt, điều này hạn chế rất lớn việc sử dụng pháo binh, xe tăng và các trang thiết bị kỹ thuật khác của kẻ địch..."

"Họ sẽ càng phụ thuộc vào không quân hơn."

"Đánh hay lắm, lại có bước phát triển hơn so với thời chúng ta."

"Khó khăn về hậu cần là vấn đề lớn."

"Xem ra, cuộc đấu tranh bảo vệ các tuyến giao thông sẽ vô cùng gian nan."

"Phải bảo vệ 'Đường Hồ Chí Minh' ở Lào..."

Bộ phim cuối cùng cũng kết thúc, đèn sáng lên. Phòng họp nhỏ lặng đi giây lát. Chờ mọi người thích ứng với ánh đèn, Chu Ân Lai mới cười nói: "Giải trí xong rồi, bây giờ bắt đầu làm việc."

Ông nhìn Đoạn Tô Quyền: "Đồng chí Tô Quyền, đặc biệt mời anh từ Sầm Nưa đến đây, là muốn mời anh chia sẻ về tình hình Lào."

Nguyên soái Trần Nghị là người nhanh mồm nhanh miệng, thẳng thắn đi thẳng vào vấn đề: "Ngày mai hội nghị ba đảng sắp bắt đầu, Thủ tướng sẽ đại diện cho Đảng ta phát biểu ý kiến. Hai hôm trước ông đã nói chuyện với Đại sứ Lưu Xuân ở Viêng Chăn rồi, vẫn chưa thấmm tháp gì, thế nên mới gọi cậu Đoạn Tô Quyền tới đây."

Đoạn Tô Quyền gật đầu, liền lấy tài liệu báo cáo từ trong cặp ra.

Thủ tướng xua tay: "Đừng đọc theo tài liệu, anh từ tiền tuyến đến, cứ thoải mái nói đi. Nói cảm nhận trực tiếp, ấn tượng và cách nhìn của anh."

Đoạn Tô Quyền đặt cặp tài liệu xuống, thỉnh thị: "Thủ tướng muốn tìm hiểu về mặt tình hình nào ạ?"

Thủ tướng nói: "Trước tiên hãy nói về tổng quan và ấn tượng thế nào đã? Sau đó chúng ta sẽ đi sâu thảo luận về một số vấn đề trọng điểm."

"Vâng, tôi xin nói về tổng quan trước." Đoạn Tô Quyền theo thói quen hắng giọng một tiếng, sau đó trầm ngâm bắt đầu báo cáo. Từ địa lý, kinh tế, văn hóa và lịch sử của Lào cho đến cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước hiện tại, mối quan hệ và sự đọ sức giữa các lực lượng chính trị các phái. Chu Ân Lai vừa lắng nghe vừa dùng bút chì ghi chép ngắn gọn trên một tập giấy trắng được kẹp bằng kẹp giấy, thỉnh thoảng lại đặt câu hỏi về một tình hình nào đó...

Bỗng nhiên, một thứ âm thanh lạc điệu vang lên trong phòng họp nhỏ. Vì Đoạn Tô Quyền đang tập trung tinh thần báo cáo, Chu Ân Lai dốc toàn lực lắng nghe và ghi chép nên ban đầu không phát hiện ra. Chỉ có các đồng chí Ngô Tu Sĩ, Lôi Anh Phu và những người khác lén trao đổi ánh mắt với nhau. Âm thanh đó dần lớn hơn, cuối cùng đã làm Chu Ân Lai chú ý. Ông ngẩng đầu lên, hướng theo âm thanh nhìn sang: Nguyên soái Trần Nghị hơi nghiêng đầu sang một bên ngực. Tiếng ngáy đều đặn và dài phát ra từ chỗ ông ấy.

Đoạn Tô Quyền nhìn Thủ tướng, rồi nhìn Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Tu Sĩ, không biết phải làm sao.

Chu Ân Lai mỉm cười giải thích: "Lão tổng bị cao huyết áp, mấy ngày nay quá mệt rồi!"

Nguyên soái Trần Nghị là một người hào phóng cởi mở, tràn đầy nhiệt huyết, đi đến đâu cũng giống như một ngọn lửa. Tuy nhiên, theo tuổi tác ngày càng tăng, đặc biệt là sau khi mắc chứng cao huyết áp, trong công việc liên tục căng thẳng, đôi khi thể lực có phần không chống đỡ nổi. Cách đây không lâu, khi ông vào Tây Tạng thị sát công việc, đã từng ngất xỉu vài lần, nhưng sau khi được cấp cứu qua khỏi nguy hiểm, ông lại hóm hỉnh nói: "Có gì to tát đâu, chẳng qua là lơ mơ một lát thôi." Sự kiên nghị và lạc quan của ông khiến những người bên cạnh vô cùng cảm động, đồng thời cũng mang lại niềm vui và sự cổ vũ cho các thành viên trong đoàn đại biểu đã trải qua chặng đường dài gian khổ.

Chu Ân Lai chồm người về phía trước, nhỏ giọng gọi: "Lão tổng, lão tổng!"

Trần Nghị chợt tỉnh giấc, ngồi thẳng người, dụi đôi mắt đỏ ngầu. Cười ngượng ngùng: "Hì hì, con sâu ngủ này chui vào đầu tôi hồi nào thế? Ghét thật, ghét thật!"

Chu Ân Lai ân cần khuyên nhủ: "Lão tổng, anh mệt rồi, đi nghỉ ngơi trước đi."

Trần Nghị là một người coi trọng nghệ thuật công việc và hiệu quả, coi trọng việc cầu thị thực tế. Việc lớn phải làm lúc tinh thần sung sức, không làm cái trò "đi kèm" vô hiệu lực.

"Cũng được!" Trần Nghị đứng dậy, hóm hỉnh gật đầu với mọi người: "Thủ tướng đã chuẩn y nghỉ phép, xin phép không tiếp chuyện các đồng chí nữa." Ông quay sang nói với Đoạn Tô Quyền: "Đồng chí Tô Quyền này, đợi khi đuổi được con sâu ngủ đi, tôi nhất định sẽ đến thỉnh giáo anh."

Tiễn Trần Nghị bước ra khỏi phòng họp nhỏ, Chu Ân Lai mới thu hồi ánh mắt. Lại nhìn chằm chằm vào Đoạn Tô Quyền: "Đồng chí Tô Quyền, anh nói tiếp đi."

“Khi tôi làm điều tra ở khu vực Sầm Nưa, tôi thấy rất nhiều phong tục tập quán địa phương, ví dụ như: té nước, buộc chỉ, đắp ụ cát, những điều này đều mang màu sắc tôn giáo. Còn có hái hoa, cùng uống chung một vò rượu, kết hôn, v.v.” Đoạn Tô Quyền giải thích một chút về những phong tục này rồi cảm thán nói: “Điều kiện tự nhiên của Lào rất tốt, đúng là một vùng cá gạo dồi dào. Thế nhưng quần chúng lại vô cùng nghèo khổ, lương thực phổ biến không đủ ăn. Một năm chỉ làm việc ba tháng rưỡi, canh tác thô sơ. Nguyên nhân sâu xa nhất, điều cốt lõi nhất là quần chúng chưa được lật thân triệt để, chế độ bóc lột phong kiến đang kìm hãm nghiêm trọng lực lượng sản xuất, khiến quần chúng thiếu đi tính tích cực sản xuất.”

Chu Ân Lai nhanh chóng ghi chép, liên tục gật đầu, điều này khiến vị thiếu tướng vô cùng khích lệ, cởi mở nói tiếp:

“Các đồng chí Lào, bao gồm cả các đồng chí Việt Nam ở Lào, có người nói Lào không có giai cấp, chỉ có các dân tộc khác nhau; có người nói có tồn tại giai cấp, nhưng sự phân hóa giai cấp không rõ ràng; lại có những đồng chí không đi sâu vào công tác nông thôn, nên nói là hiểu trong tình hình cụ thể. Chúng tôi đã tiến hành điều tra rộng rãi trong nông thôn, từ rất nhiều hiện tượng cho thấy, việc tồn tại giai cấp là không có vấn đề gì. Từ sự phân tích sau điều tra, càng khẳng định sự tồn tại của giai cấp và đấu tranh giai cấp. Mặc dù tình hình không hoàn toàn giống nhau: có nơi phân hóa giai cấp khá rõ ràng, có nơi không rõ ràng lắm, cũng có nơi vô cùng rõ ràng, tình hình vô cùng phức tạp. Nhưng về bản chất thì đều giống nhau, đó chính là ‘chế độ Côn Lạm’ đang tồn tại ở Lào.”

Chu Ân Lai chớp mắt, ánh mắt lóe lên: "Từng nghe đại sứ nhắc đến danh từ này, nhưng nội dung cụ thể thì ông ấy nói không rõ."

“Đây là một chế độ bóc lột phong kiến điển hình. Chủ Côn Lạm tương đương với địa chủ của chúng ta, thậm chí có thể gọi là lãnh chúa phong kiến. Họ nắm quyền sở hữu và quyền phân phối ruộng đất cùng các tư liệu sản xuất khác. Dựa vào đó để bóc lột và thống trị đông đảo nông dân, cấu thành nên nền tảng của toàn bộ quan hệ sản xuất. Dưới chế độ Côn Lạm, ruộng đất chia làm hai phần lớn: một phần đất tốt do chủ Côn Lạm phân phối cho gia tộc trực hệ canh tác; phần đất xấu còn lại phân phối cho nông dân khác canh tác. Thông thường, cứ ba năm đến năm năm lại phân phối lại một lần. Cách thức chủ Côn Lạm bóc lột nông dân có bốn loại: Thứ nhất là bóc lột địa tô. Phần này chiếm hơn 25% tổng sản lượng. Thứ hai là lao dịch không công. Trong đó có sai phái mang tính tạm thời, như sửa cầu, vá đường, cất nhà v.v., gọi là đến ngay, không khác gì nô lệ. Lại có sai phái luân phiên cố định. Ví dụ như trong quá trình điều tra, chúng tôi gặp không ít nông dân cực kỳ nghèo khổ, phải trông mồ mả, ẵm em bé, giặt quần áo cho chủ Côn Lạm. Thứ ba là sưu cao thuế nặng. Khoản này cũng rất nặng nề. Nhà chủ Côn Lạm có việc cưới xin tang ma, mang thai sinh nở, mừng thọ đọc sách v.v., nông dân đều phải dốc hết tài sản nộp lên. Thứ tư là tiếp đón ân cần. Chủ Côn Lạm và quan lại thuộc hạ đến bản làng, nông dân trong bản đều phải mổ gà, mổ vịt, bày biện tiệc tùng, hơn nữa phải chọn những cô gái đẹp nhất đến rót rượu bầu bạn, mặc tình trêu chọc vui đùa.” Đoạn Tô Quyền tiếp tục đưa ra rất nhiều ví dụ thực tế tai nghe mắt thấy.

"Công tác điều tra của anh làm rất tỉ mỉ đấy," Chu Ân Lai hài lòng gật đầu: "Rất tốt. Vấn đề tiên quyết của cách mạng dân chủ mới là phải có một sự phân tích giai cấp chính xác, các anh đã nắm bắt được vấn đề tiên quyết này, cũng là vấn đề căn bản."

Đoạn Tô Quyền phân tích sâu hơn: “Ở Lào, một số người là đại tư bản mại bản, đồng thời cũng là đại địa chủ. Điểm này rất giống với xã hội cũ nửa phong kiến nửa thuộc địa của Trung Quốc. Ví dụ như Pheng Phongsavan, trước năm 1945, từng là kẻ bóc lột nông dân vùng Hạ Lào, hiện nay đã biến thành nhà tư bản mại bản, dựa vào Mỹ để phát tài làm giàu, đồng thời cũng là đại địa chủ phong kiến ở Hạ Lào. Lại ví dụ như Phoui Sananikone, ở tỉnh Viêng Chăn có mấy trăm hécta đất, là một đại địa chủ phong kiến; đồng thời sở hữu nhiều cổ phiếu nhất trong 23 công ty mại bản ở Lào, là chủ tịch hội đồng quản trị ngân hàng ‘Lào Vạn’, lại là tổng đầu sỏ của quân đội phái hữu. Họ lợi dụng lực lượng chính trị, kinh tế và quân sự nằm trong tay, tàn độc bóc lột và đàn áp quảng đại nhân dân, trước hết là nông dân, đồng thời cũng bao gồm cả nhà tư bản dân tộc, tiểu chủ, tiểu thương, khiến ngày càng nhiều người bị phá sản, rơi vào cảnh bần dân và nô lệ. Do đó, sự phân hóa giai cấp và đấu tranh giai cấp ở Lào không những tồn tại, mà còn ngày càng gay gắt...”

“Các anh đã nắm bắt được sự phân tích giai cấp, đấu tranh giai cấp, chính là nắm bắt được vấn đề căn bản của cách mạng.” Chu Ân Lai đặt bút xuống. Phong cách làm việc của ông là “làm học sinh trước, làm thầy giáo sau”. Ông rất hài lòng với bản báo cáo của Đoạn Tô Quyền. Dựa vào bản báo cáo này, trong hội nghị ba đảng triệu tập vào ngày hôm sau, Chu Ân Lai đã tập trung nói về vấn đề phân tích giai cấp. Đại ý bài phát biểu của ông là: Vấn đề tiên quyết của cách mạng dân chủ mới là phải có một sự phân tích giai cấp chính xác. Cải cách dân chủ là nền tảng để tiến hành chiến tranh cách mạng. Công tác cải cách dân chủ phải chia làm hai bước đi. Khi bắt đầu, diện đả kích về mặt chính trị không nên quá rộng, chính sách phải rộng rãi một chút, các bước thực hiện cũng không nên quá vội vàng. Phải đi sâu vào một hai thôn để tiến hành điều tra đầy đủ, nghiên cứu và chế định chính sách giai cấp dựa vào ai, đoàn kết ai và đả kích ai. Đây là bước thứ nhất. Bước thứ hai là tìm vài thôn để làm điểm thí điểm cải cách dân chủ. Trong thí điểm có thể tiếp tục sửa đổi chính sách của chúng ta, khiến nó càng phù hợp hơn với tình hình thực tế, và dần dần phổ biến. Trước tiên nên tiến hành ở căn cứ địa được củng cố, sau đó, theo sự phát triển của tình hình quân sự, trong ba năm đến năm năm tới tiến hành công tác này, như vậy mới có thể nắm bắt được quần chúng cơ bản, cô lập một nhúm phần tử xấu. Đến lúc đó, đánh tiêu diệt chiến sẽ dễ dàng hơn.

Lào trong cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước, đã tiến hành một số công tác cải cách dân chủ, sau này trên thực tế đã thực hiện những suy nghĩ và ý kiến của Chu Ân Lai.

Sau khi Đoạn Tô Quyền trả lời một số thắc mắc do Chu Ân Lai đặt ra về vấn đề tác chiến trong chiến tranh chống Mỹ cứu nước của Lào, Chu Ân Lai đứng dậy.

Thủ tướng có thói quen này: Khi nghe báo cáo thì ngồi, ngồi bao lâu cũng ngồi vững không động đậy, hoặc ghi chép, hoặc nhìn chăm chú đối phương, thể hiện sự tôn trọng và coi trọng. Một khi đã đứng dậy, tức là muốn bàn bạc ý kiến.

“Đồng chí Tô Quyền đã có một bản báo cáo rất hay, bây giờ trong lòng tôi đã rõ ràng hơn nhiều rồi.” Ông đi dạo vài bước nhẹ nhàng trong phòng, tay trái cởi cúc áo, nói: “Lào là một chiến trường dài và hẹp theo hướng Bắc Nam, chia thành Thượng, Trung, Hạ Lào, địa hình khác nhau. Binh lực của địch không đủ, dưới sự chia cắt của địa hình như vậy, chiến tuyến không thể nào là một mặt trận liền mạch được. Mỗi hướng tác chiến sẽ hình thành độc lập một cục diện; quân địch trên các hướng sẽ hình thành từng tập đoàn cô lập. Điều này cực kỳ có lợi cho chúng ta tiêu diệt từng tên địch một. Vấn đề then chốt nằm ở chính chúng ta...” Vị nhà quân sự kiệt xuất được thế giới công nhận từng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Nam Xương 1 tháng 8, từ thời kỳ Hồng quân đã giữ chức Bộ trưởng Quân sự, trợ giúp Mao Trạch Đông hoạch định hàng nghìn hàng vạn kế hoạch chiến dịch, sau khi phân tích các tình hình khác nhau, đã chỉ ra với tầm nhìn chiến lược cực kỳ sâu sắc rằng: “Giai đoạn đầu của chiến tranh, nhất định phải giành cho bằng được chiến trường Bắc Lào, phải ra tay chiếm lĩnh trước địch.”

Chu Ân Lai bàn bốn ý kiến về chiến trường Lào từ trước ra sau, dừng lại, sắc mặt nghiêm nghị, rõ ràng là đang suy ngẫm vấn đề quan trọng gì đó.

“Đồng chí Tô Quyền, trong báo cáo của anh có đề cập đến vấn đề quan hệ ba bên Trung - Việt - Lào,” giọng Chu Ân Lai chùng xuống, ông chỉ hạ thấp giọng khi muốn nhấn mạnh một vấn đề nào đó. "Từ tổng thể mà nói, anh nhận thức vấn đề này như thế nào?"

Đoạn Tô Quyền không trả lời ngay. Không phải là chưa nghĩ thấu đáo, mà là đang cân nhắc dùng lời lẽ thế nào để nói lên suy nghĩ của mình một cách đơn giản và rõ ràng.

"Chống Mỹ là trên hết, đoàn kết là trên hết. Nỗ lực điều phối, tích cực thông suốt." Đoạn Tô Quyền vừa suy nghĩ vừa trả lời.

"Được, có tầm nhìn chiến lược như vậy là tốt. Chống Mỹ là trên hết, đoàn kết là trên hết." Chu Ân Lai tán thưởng gật đầu. Khi đến Hà Nội, ông đã biết tờ báo "Nhân Dân" của Việt Nam dùng trang trọng đăng tải các bài viết về anh hùng dân tộc Việt Nam trong lịch sử chống lại "xâm lược phương Bắc", Đoạn Tô Quyền cũng đã kể về một số việc không vui xảy ra giữa hai bên Trung - Việt tại Lào, Thủ tướng từng có chút lo lắng... Câu trả lời của Đoạn Tô Quyền khiến ông trút bỏ được gánh nặng trong lòng.

Chu Ân Lai trầm ngâm chốc lát, một tay chống hông, một tay xoa cằm nói: "Từ tình hình hiện tại mà xem, cho dù chúng ta xuất động đại quân viện trợ Lào, bộ đội và cố vấn phía Việt Nam thực hiện nghĩa vụ quốc tế, chi viện Lào, họ vẫn sẽ ở lại chiến đấu vai kề vai với chúng ta. Do đó, trong tương lai, việc xử lý tốt mối quan hệ ba bên là một vấn đề vô cùng quan trọng, vô cùng phức tạp. Không thể không có tư tưởng chiến lược."

Dừng lại chốc lát, Chu Ân Lai đổi sang giọng điệu kiên định: "Nhưng dù thế nào đi nữa, hành động quân sự tự bản thân nó đòi hỏi sự tập trung và thống nhất cao độ, tình hình khách quan quyết định chúng ta phải gánh vác gánh nặng này."

Sau hội nghị ba đảng, Chu Ân Lai từng đến dâng vòng hoa cho lăng mộ của Trưng Trắc Trưng Nhị, hai chị em Trưng Trắc Trưng Nhị là thủ lĩnh nghĩa quân thời Đông Hán, sử sách gọi là cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Cuộc khởi nghĩa bị Hán Quang Vũ Đế trấn áp, hai chị em hy sinh oanh liệt.

Biểu hiện này của Chu Ân Lai khiến các đồng chí Việt Nam vô cùng cảm động.

Không lâu sau đó, theo thỉnh cầu của chính phủ Việt Nam, đại quân Trung Quốc lần lượt tiến vào miền Bắc Việt Nam và Lào, ủng hộ cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của nhân dân Đông Dương. Quyết tâm và khẩu hiệu lúc bấy giờ của nhân dân Trung Quốc là: Không tiếc hy sinh dân tộc lớn nhất.

Đêm ngày hôm sau sau khi báo cáo với Thủ tướng Chu Ân Lai, Đại sứ Chu Kỳ Văn thiết tiệc chiêu đãi toàn thể thành viên đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Trung Quốc tham gia hội nghị ba đảng và các chuyên gia thường trú tại Việt Nam.

Sau hội nghị ba đảng, Chu Ân Lai có cuộc trò chuyện riêng với các nhà lãnh đạo liên quan, nên đã không tham dự buổi tiệc.

Trước khi buổi tiệc bắt đầu, Nguyên soái Trần Nghị đã có bài phát biểu. Thân hình ông hơi mập nhưng không phì nhiêu, đứng trước mọi người trông giống như một nửa ngọn tháp sắt. Vì mắt không được tốt lắm, bình thường ông đeo một cặp kính râm lớn; hôm nay cởi ra trong nhà, lấy lại tinh thần, ánh mắt sáng ngời chiếu rọi.

“Hội nghị Geneva lần thứ hai là do tôi dẫn đầu đoàn đại biểu tham gia. Tại Nhà khách Điếu Ngư Đài, tôi đã nói với các thành viên đoàn đại biểu rằng: Phải có tầm nhìn chiến lược, mới có thể phân biệt rõ địch ta, chiếu cố đại cục, đoàn kết chống địch; mới có thể kiên trì nguyên tắc, nắm vững phương châm, vận dụng linh hoạt sách lược của chúng ta dựa trên tình hình thực tế...” Giọng nói Trần Nghị vang như chuông đồng, làm dấy lên từng đợt rung động trong lòng Đoạn Tô Quyền. Tuy ông chưa từng tham gia Hội nghị Geneva, nhưng lại rất quen thuộc với tình hình hội nghị. Trước khi xuất ngoại, ông đã đọc rất nhiều tài liệu, cũng nghe những người trong cuộc giới thiệu, thu nhận được rất nhiều bài học.

Trước khi đi Geneva, Trần Nghị phân tích tình hình: “Mấy năm gần đây xã hội chủ nghĩa xuất hiện một số vấn đề. Liên Xô và Ba Lan sẽ tham gia hội nghị lần này. Mấy năm nay chúng ta tuy có bất đồng ý kiến quan trọng với Liên Xô, nhưng chúng ta đều là các quốc gia xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Tại hội nghị quốc tế lần này, chúng ta nhất định phải phân biệt rõ địch ta, phải hợp tác thật tốt với Liên Xô, Ba Lan, phải phối hợp hành động, đoàn kết chống địch. Các quốc gia đế quốc chủ nghĩa phương Tây có lợi ích cơ bản giống nhau, nhưng không phải là một khối sắt thống nhất, chúng ta phải chú ý lợi dụng mâu thuẫn giữa họ. Trong hội nghị phải coi trọng ý kiến của các nước trung lập, phát huy vai trò của họ...” Chính nhờ có bộ óc chiến lược này; khi đoàn đại biểu Liên Xô áp dụng thái độ kéo dài thời gian trong hội nghị, muốn đợi kết quả cuộc gặp thượng đỉnh lần thứ hai giữa Khrushchev với Mỹ tại Vienna, Trần Nghị đã kiên trì được trong cuộc đàm phán kéo dài 8 tháng theo kiểu ma-ra-tông, không làm lệch hướng đấu tranh lớn. Khi ông về nước báo cáo, ghé qua Moscow, đã nâng ly chúc rượu Khrushchev rằng: “Đoàn đại biểu hai nước chúng ta nhìn chung hợp tác khá tốt tại Hội nghị Geneva. Nhưng cũng có một số vấn đề, đồng chí Khrushchev, ngài có thể quan tâm một chút được không?”

Khrushchev liên tục gật đầu nói: "Được được được, quay đầu lại tôi sẽ hỏi Gromyko."

Trước khi bắt đầu một buổi tiệcêu đãi, Trần Nghị nghiêm túc hỏi phiên dịch: “Thành ngữ Trung Quốc có câu, ngàn vàng khó mua một tri kỷ. Anh có biết Liên Xô có thành ngữ nào tương tự không?”

Phiên dịch suy nghĩ rồi nói: “Liên Xô có câu tục ngữ thế này: Thà cần một người bạn, còn hơn một trăm đồng rúp.”

Trần Nghị trầm ngâm giây lát, gật đầu: “Ừ, cũng tạm được.”

Sau khi tiệcêu đãi bắt đầu, Trần Nghị có bài phát biểu ứng khẩu dài 5 phút. Đến đoạn xúc động, ông dùng chất giọng vang dội nổi tiếng thế giới của mình nói: “Thà cần một người bạn, còn hơn một trăm đồng rúp. Đến thời điểm khó khăn nhất, nhân dân Liên Xô sẽ cảm nhận được tình hữu nghị của nhân dân Trung Quốc.”

Sau khi dịch xong, tiếng vỗ tay và tiếng hò reo vang dội khắp hội trường, phản ứng vô cùng mãnh liệt. Lúc bấy giờ mâu thuẫn Xô - Trung đã vô cùng gay gắt, Trần Nghị năm 1959 từng cãi nhau to chỉ mặt gọi tên với Khrushchev, trong hoàn cảnh như vậy mà Trần Nghị có thể chủ động làm tốt công tác đoàn kết với Liên Xô, nếu không có bộ óc chiến lược thì không thể nào chiếu cố đại cục như vậy được.

Có bộ óc chiến lược, mới có thể lợi dụng mâu thuẫn; tìm bạn trong kẻ địch, cố gắng hết sức cô lập và đả kích kẻ địch chủ yếu nhất.

Thứ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Chương Hán Phu tiếng Anh rất giỏi, chủ động tiếp cận phó đoàn đại biểu đoàn Anh Quốc MacDona. Có một lần, MacDona đến thăm Chương Hán Phu, nói: “Rượu Trung Quốc ngon lắm, tôi thích uống rượu Trung Quốc.” Đây là ám hiệu hữu nghị, Chương Hán Phu lập tức lấy rượu Mao Đài ra thiết đãi vị khách người Anh này.

“Người Trung Quốc thích uống rượu trò chuyện.” MacDona nâng ly rượu lên nói.

“Tiểu thư MacDona xem ra cũng hiểu biết đôi chút về phong tục tập quán Trung Quốc đấy nhỉ.” Chương Hán Phu cũng nâng ly rượu lên.

MacDona cộc ly vào ly rượu của Chương Hán Phu một tiếng kêu lanh lảnh, uống cạn một hơi, cảm xúc lập tức dâng trào một cách kỳ diệu, đôi mắt lóe sáng nói: “Tổ tiên mấy đời của tôi đều có quan hệ với người Trung Quốc đấy.”

“Anh là người Anh chính cống, sao lại có quan hệ với người Trung Quốc được?”

“Có quan hệ chứ, có quan hệ chứ.” MacDona đã rót đầy thêm một ly rượu nữa, rồi giơ lên, “Tôi cũng là họ hàng của người Trung Quốc mà...”

Thấy MacDona nhất thời không nói tiếp, Chương Hán Phu biết tổ tiên ông ta là chủ nghĩa thực dân kỳ cựu, từ khi chiến tranh nha phiến bắt đầu, có những lời không tiện nói ra. Bèn nói: “Cạn, cạn ly.”

MacDona lại uống cạn một ly rượu, khuôn mặt ửng đỏ, bỗng nhiên đứng dậy làm lễ vái chào kiểu Trung Quốc với Chương Hán Phu, nói: “Tôi có thể chứng minh quan hệ giữa tổ tiên tôi và người Trung Quốc.”

Chương Hán Phu bật cười, vị người Anh này vái chào xem ra cũng ra dáng ra phết.

“Tôi trồng cây chuối ngược cho các vị xem nhé.” MacDona nói xong, quả nhiên làm một động tác trồng cây chuối ngay giữa chốn đông người. Với thân phận của ông ta và trong trường hợp trọng đại như vậy, hành động này đủ sức gây chấn động, nhưng vẫn chưa hết, ông ta ngay sau đó lại gập tay cong chân làm động tác con cóc, khiến tiếng vỗ tay hò reo của mọi người vang lên không dứt.

Đại đa số người phương Tây đều tự do phóng khoáng, không câu nệ tiểu tiết. Bất kể chức vụ gì, sống khá phóng khoáng, không muốn trưng ra bộ mặt cứng nhắc chốn quan trường. MacDona trèo dậy, tự mình thở hổn hển đầy phấn khích nói: “Thế nào?”

Đoàn đại biểu Trung Quốc bị cảm xúc của ông ta lây nhiễm, cùng ông ta náo nhiệt một phen, vui vẻ tiễn ông ra về trong hân hoan. Mối quan hệ mà người Trung Quốc thiết lập với MacDona đã đóng vai trò tích cực đối với việc hội nghị cuối cùng đạt được thỏa thuận.

Trần Nghị đánh giá cao vai trò đặc biệt mà các quốc gia trung lập phát huy trong hội nghị.

Ông đề xuất: Nghi lễ ký kết nên do Thân vương Sihanouk chủ trì. Chỉ có người có tầm nhìn chiến lược mới nghĩ tới và làm được đến mức độ này.

Khi Thân vương Sihanouk khởi hành từ Pháp đến Geneva, Trần Nghị đặc biệt căn dặn Hàn Tự: “Sihanouk khi nào khởi hành, khi nào đến Geneva, các anh nhất định phải nắm cho chính xác, kịp thời báo cáo. Chúng ta phải đến biệt thự của ngài ấy để đón.”

Hôm đó, dựa theo báo cáo, Trần Nghị đến trước 15 phút tại biệt thự nơi Sihanouk lưu trú để chờ đón. Khi Thân vương Sihanouk và Công chúa Monique cùng đoàn xe đến biệt thự, Trần Nghị là người đầu tiên bước lên đón, người đầu tiên bắt tay, và cũng là người đầu tiên thông báo tình hình hội nghị cho ngài ấy.

Sihanouk vô cùng cảm động. Khi bước vào hội trường, ông đặc biệt khoác tay Trần Nghị, xuất hiện vai kề vai trước mặt đại biểu các nước. Sự phát triển lịch sử sau này đã chứng minh, bước đi “vai kề vai” này là đã bước ra một bước quan trọng mang ý nghĩa chiến lược.

Đoạn Tô Quyền hồi tưởng lại những tình hình này, so sánh với công việc của chính mình, từ đó thu nhận được sự gợi mở.

Buổi tiệc bắt đầu. Trong tiếng cười nói ồn ào, Thiếu tướng Đoạn Tô Quyền tìm một cái bàn gần đó ngồi xuống, chợt nghe Lão tổng Trần hô lớn ở một bàn khác: “Đoạn Tô Quyền, qua đây, qua đây! Ngồi bên này đi!”

Đoạn Tô Quyền đứng dậy, đi đến bàn của Lão tổng Trần. Phó Tổng tham mưu trưởng Dương Thành Vũ, Thứ trưởng Ngoại giao Ngô Tu Sĩ, Đại sứ Chu Kỳ Văn đều ở bàn này.

Trần Nghị vỗ vỗ chiếc ghế trống bên cạnh: “Ngồi ngồi ngồi, ngồi xuống nói đi.”

Chu Kỳ Văn rót đầy một ly rượu, đưa cho Thiếu tướng Đoạn Tô Quyền.

“Nghe Thủ tướng nói, tối qua cậu đã có một bản báo cáo rất hay.” Trần Nghị nhìn Đoạn Tô Quyền: “Công việc có rất nhiều thành tích đấy. Tôi đã không thể nghe hết, rất đáng tiếc.”

Đoạn Tô Quyền ngượng ngùng lắc đầu: “Đó là sự cổ vũ của Thủ tướng thôi, thực ra công việc của chúng ta vẫn còn tồn tại không ít vấn đề.”

Trần Nghị cười lớn sảng khoái: “Đừng khiêm tốn nữa chứ, có thành tích chính là có thành tích. Tôi nói này, sau khi trở về cậu hãy nói với các đồng chí Lào một tiếng, không tiến hành phân tích giai cấp, không phát động quần chúng tiến hành đấu tranh giai cấp, đi đến đâu ăn hết đến đấy, chúng ta thời kỳ Đại cách mạng đã từng phạm sai lầm như vậy. Kết quả thì sao? Khiến cho Đại cách mạng oanh liệt thất bại. Đỗ Mục có thơ rằng: ‘Người đời sau thương tiếc họ mà không lấy đó làm gương, cũng khiến cho người đời sau lại thương tiếc người đời sau!’ Đây đều là những bài học bằng máu của chúng ta đấy.”

Đoạn Tô Quyền nói: “Lào Trung ương đã bắt đầu coi trọng những vấn đề này rồi.”

“Thế thì tốt!” Trần Nghị vừa nâng ly rượu lên, lại đặt xuống, nghiêng đầu về phía Đoạn Tô Quyền, đổi sang giọng điệu trò chuyện gia đình: “Tôi hỏi này, quê cậu ở đâu?”

“Huyện Trà Lăng.” Đoạn Tô Quyền trả lời.

“Ồ, Trà Lăng...” Trần Nghị gật đầu, đổi sang vẻ mặt hồi tưởng, “Huyện Trà Lăng là một trong năm huyện của Tương Cương Sơn. Nhưng điều kiện quần chúng ở đó không tốt, chúng ta vừa vào là đánh...”

“Lão tổng đang nói tình hình năm 1927, sau khi Đại cách mạng thất bại phải không ạ? Lúc đó Quốc Dân Đảng điên cuồng trấn áp quần chúng công nông, thế lực phản động vô cùng hung hăng.” Đoạn Tô Quyền giải thích, “Đến năm 1930, đấu tranh của quần chúng Trà Lăng đã phát triển bùng nổ. Sau này trở thành huyện kiểu mẫu của Tương Cát rồi ạ.”

“Ồ.” Trần Nghị gật đầu, “Lúc này tôi đi Cương Đông rồi.” Ông giơ ly rượu lên, chạm nhẹ vào ly rượu của Đoạn Tô Quyền: “Đồng chí Tô Quyền, hy vọng anh nỗ lực công tác, không phụ sứ mệnh. Nào, vì các anh đạt được thành tích tốt hơn trong tương lai. Cạn ly!”

Sự bộc trực, hào sảng của Nguyên soái Trần Nghị đã để lại ấn tượng sâu sắc cho Đoạn Tô Quyền. Vài năm sau, vào một ngày sau khi “Cách mạng văn hóa” phản đối cái gọi là “Nghịch lưu tháng Hai”.

Đoạn Tô Quyền đến Bệnh viện Tổng đội Giải phóng quân thăm Nguyên soái Nhiếp Vinh Trăn. Đang trò chuyện phiếm trong phòng bệnh.

Nguyên soái Trần Nghị và phu nhân Trương Thiến đi ngang qua cửa, bước vào.

Đoạn Tô Quyền lập tức đứng dậy, chào Nguyên soái Trần Nghị một cách tiêu chuẩn theo nghi thức quân đội.

Soái Nhiếp chỉ tay vào Đoạn Tô Quyền, giới thiệu với Soái Trần: “Đây là đồng chí Đoạn Tô Quyền.”

“Quen, tôi quen chứ.” Trần Nghị vẫn hào sảng như vậy, giọng nói vang dội. Ông đưa bàn tay to ra, nắm chặt lấy tay Đoạn Tô Quyền, “Chúng ta là bạn hoạn nạn đấy.”

“Sức khỏe của Nguyên soái thế nào ạ?” Đoạn Tô Quyền ân cần hỏi.

“Mắc bệnh ung thư, mỗi ngày đều phải hóa trị.” Trần Nghị nói giống như đang kể một chuyện rất bình thường, hoàn toàn không coi căn bệnh nan y ra gì, “Bây giờ phải đi làm đây.”

Nói xong, Trần Nghị được Trương Thiến đi cùng, đi ra cửa hướng về phía thang máy. Lúc đó Trần Nghị đang bị chỉnh đốn, Đoạn Tô Quyền không thấy cảnh vệ đi theo, chỉ có hai vợ chồng Nguyên soái tự đi lại, vậy mà vẫn lạc quan, hào tráng. Ông cứ đứng nhìn theo Nguyên soái Trần Nghị bước vào thang máy, lòng khôn nguôi bất an...