(TRUYỆN LIỄU THỊ)
Đời Thiên Bảo, Hàn Dực[1] ở Xương Lê[2], nổi tiếng tài thơ, tính tình phóng túng, nhưng lận đận nghèo khó lắm. Có người tên Lý sinh, rất thân thiết với Dực, nhà giàu có ngàn vàng, nhưng rất có ý khí, tuy kiêu ngạo nhưng tính bất khuất lại hay mến tài. Lý sinh có người ái thiếp tên gọi Liễu thị, xinh đẹp nhất đời, giỏi ăn nói, thích ngâm vịnh. Lý sinh cho ở riêng một nơi phủ đệ, lấy đó làm nơi cùng Dực yến ẩm ca vũ. Lại cho Dực ở nhà bên cạnh đó. Dực vốn nổi danh, khách khứa đến thăm đều là những kẻ sĩ tài giỏi đương thời. Liễu thị tựa cửa nhìn sang, bảo con hầu rằng: “Hàn phu tử há lại nghèo hèn mãi ru?” Từ đó đem lòng mến mộ.
Lý sinh vốn quý trọng Dực, không hề tiếc Dực thứ gì. Sau, biết ý tứ Liễu thị, bèn bầy tiệc mời Dực đến dự. Rượu say, Lý sinh nói: “Liễu phu nhân dung mạo phi thường, Hàn tú tài văn chương tuyệt diệu. Ta muốn cho Liễu thị hầu chăn gối Hàn quân, có được hay chăng?” Dực kinh hãi, rời chiếu nói: “Đội ơn ngài bấy lâu nay vẫn chu cấp cho ăn mặc. Dám đâu lại đoạt người sủng ái của ngài?” Lý vẫn kiên quyết thỉnh mời. Liễu thị biết là thành ý, bèn lạy tạ, rồi vén áo ngồi bên Dực. Lý sinh mời Dực ngồi vào ngôi khách vị, nâng chén cùng cạn cực kỳ vui vẻ. Lý sinh lại giúp Dực ba mươi vạn tiền để làm phí dụng. Dực mến Liễu thị vì sắc, Liễu thị trọng Dực vì tài, hai tình đều tương đắc nồng nàn, vui sướng có thể thấy rõ vậy.
Năm sau, Lễ bộ Thị lang Dương Độ lấy Dực đỗ hạng ưu. Dực ẩn cư ở nhà một năm, Liễu thị bèn bảo: “Làm vẻ vang tông tộc, người xưa vốn coi trọng. Há đâu vì kẻ hèn mọn như thiếp mà bỏ tiền đồ sáng lạn ư? Vả chăng, tiền lương vật dụng, vẫn còn đủ cho thiếp chỉ dùng để đợi chàng quay lại.” Dực nghe vậy, bèn về Thanh Trì[3] thăm nhà.
Hơn một năm sau, tiền lương cạn dần, Liễu thị phải bán cả đồ trang sức để độ nhật. Cuối những năm Thiên Bảo, giặc cướp đánh vào hai kinh[4], ai nấy cùng kinh sợ trốn chạy. Liễu thị vì sắc đẹp hơn người, sợ khó thoát được, bèn cắt tóc, hủy hình, náu nhờ chùa Pháp Linh.
Khi ấy, Hầu Hi Dật từ Bình Lư chuyển làm Truy Thanh Tiết độ sứ, vốn trọng danh Dực, bèn mời ra làm thư ký. Tuyên Hoàng đế[5], nhờ sự thần võ mà đẹp yên được quân giặc, nước nhà lại thanh bình, Dực bèn sai người âm thầm đi tìm Liễu thị, lấy túi lụa trắng đựng một ít vàng vụn, lại đề bài thơ rằng:
Liễu Chương Đài[6], liễu Chương Đài;
Khi xưa xanh mướt, biết nay chốn nào?
Thướt tha dù tựa ngày nao;
Chắc rằng cũng đã bẻ trao tay người.
Liễu thị cầm túi vàng tấm tức, đau thương buồn tủi, nhân đáp lại rằng:
Cành dương liễu, nết tốt tươi;
Bao năm hận chỉ tặng người biệt li.
Một nhành gió báo thu về;
Dù là chàng lại, dễ gì bẻ cho?
Bỗng đâu, có kẻ phiên tướng[7] là Sa Tra Lợi, mới lập công lao, trộm biết nhan sắc Liễu thị, bèn cướp đem về phủ đệ, sủng ái cho ở một nơi riêng. Kịp đến khi Hi Dật thăng làm Tả bộc xạ, về triều kiến, Dực được đi theo. Đến kinh sư, thì đã mất dấu tích Liễu thị, chỉ đành than thở tưởng nhớ khôn nguôi. Một hôm, Dực tới gò Long Thủ[8], thấy có tên đầy tớ đánh cỗ xe hâu đi cùng hai nữ tì, Dực ngẫu nhiên đi theo cùng đường. Chợt thấy trong xe vẳng tiếng hỏi rằng: “Có phải Hàn viên ngoại đó chăng? Thiếp là Liễu thị đây.” Rồi sai tỳ nữ nói riêng cho Dực biết việc mình đã thất thân với Sa Tra Lợi, nhưng trên xe nhiều người, xin hẹn hôm sau sẽ đợi nhau ở cổng làng Đạo Chính.
Đúng hẹn, Dực đến, Liễu thị ngồi trong xe lấy một chiếc hộp hương bằng ngọc bọc trong lụa, đưa cho Dực, nói: “Xin giữ làm kỷ niệm, từ đây vĩnh biệt.” Nói rồi quay xe, chỉ đưa tay vẫy, tay áo phất phơ, xe thơm thoang thoảng. Dực ý dường mê loạn, dõi theo cỗ xe đang khuất dần sau cát bụi, mà buồn đau không thể cầm lòng.
Gặp lúc chư tướng ở Truy Thanh tụ tập uống rượu ở tửu lâu, sai người mời Dực. Dực gắng gượng đến dự, nhưng mặt như đưa đám, giọng nói nghẹn ngào. Trong tiệc có Ngu hầu Hứa Tuấn, thường tự phụ về tài lực, vỗ kiếm nói rằng: “Hẳn là có cớ sự gì. Xin vì ngài mà ra sức.” Dực bất đắc dĩ, kể rõ lại chuyện. Tuấn nói: “Xin viết cho vài chữ, sẽ lập tức đưa phu nhân về đây.” Nói rồi nai nịt gọn ghẽ, đeo hai túi tên, dắt theo một ngựa, chạy thẳng đến phủ đệ của Sa Tra Lợi. Đợi đến khi Sa Tra Lợi đi ra ngoài hơn một dặm, Tuấn bèn phi ngựa xông thẳng vào cửa, vội vã hô to: “Tướng quân trúng bệnh, sai ta đến mời phu nhân.” Bọn gia nhân đều tránh né hết, không dám ngăn đón. Tuấn chạy lên sảnh đường, đưa thư của Dực cho Liễu thị, rồi dắt ra đỡ lên lưng ngựa, cùng phóng như bay, chốc lát thì tới chỗ Dực. Tuấn đến trước mặt vén áo thi lễ, nói: “May mắn không làm nhục mệnh.” Mọi người đều kinh ngạc khen ngợi.
Liễu thị cùng Dực nắm tay rơi lệ, rồi ai nấy cùng bãi tiệc. Bấy giờ, Sa Tra Lợi rất được ân sủng, Dực và Tuấn sợ mắc họa, bèn đến nhờ Hi Dật giúp. Hi Dật kinh ngạc nói: “Ta bình sinh hay hành hiệp trượng nghĩa, Tuấn cũng có thể làm được như vậy ư?” Bèn dâng tấu rằng:
“Kiểm hiệu Thượng thư Kim bộ Viên ngoại lang kiêm Ngự sử Hàn Dực, bấy lâu đứng trong hàng tham tá, nhiều lần đóng góp công lao, trước từng thi đậu hương cống. Dực có người thiếp là Liễu thị, vì giặc giã cách trở, phải vào chùa làm ni. Đến nay gặp vận thái bình thịnh trị, gần xa đã thấm nhuần giáo hóa. Tướng quân Sa Tra Lợi lại hung hãn trái phép, cậy có chút công lao, cưỡng đoạt chí thủ tiết của kẻ thiếp phụ, làm bại hoại chính sự thanh tĩnh yên ổn của triều đình. Bộ tướng của thần là Ngự sử trung thừa Hứa Tuấn, vốn người U, Kế, có hùng tâm dũng trí, bèn đoạt lại Liễu thị, đem trả cho Hàn Dực. Tuy lòng ôm trung nghĩa, vì phẫn khích mà làm, nhưng hành sự không tâu báo trước, đó thực là lỗi của thần còn chưa bão ban thuộc cấp được nghiêm minh.”
Ít lâu, thì có chiếu của vua, cho Liễu thị trả về với Hàn Dực, còn Sa Tra Lợi thì ban cho hai trăm vạn tiền.
Sau khi Liễu thị về với Dực rồi, Dực dần thăng lên đến chức Trung thư xá nhân.
Như Liễu thị quả là có chí phòng phạm mà chưa nên công, còn Hứa Tuấn, quả là mộ nghĩa khí mà chưa thấu đạt. Giả sử Liễu thị với nhan sắc của mình mà được tuyển vào cung, thì thực có thể kế nối được những bậc chặn gấu, từ xe[9] thuở xưa. Còn Hứa Tuấn lấy tài năng mà tiến dẫn, thì có thể lập được công lao như ở Tào Kha, Mẫn Trì[10] ngày trước. Phàm sự nghiệp do việc làm thể hiện ra, công huân từ sự nghiệp mà lập nên. Tiếc rằng thời vận không gặp, lòng nghĩa dũng phấn phát, không ở vào việc chính đạo, chỉ có thể quyền nghi coi là chính đạo thôi chăng? Ấy là bởi ở sự gặp gỡ mà nên vậy.
[1] Hàn Dực (韓翊) cũng có nơi chép tên là Hàn Hoành (韓翃), tự Quân Bình, người Nam Dương, không rõ năm sinh năm mất. Là người có thành tựu thi ca lớn nhất trong Đại Lịch thập tài tử. ông đậu tiến sĩ năm Thiên Bảo thứ 13 (754), đến niên hiệu Kiến Trung được Đức tông vời ra làm Trung thư xá nhân, Tri chế cáo. Thơ của ông rất được truyền tụng trong cung đình.
[2] Xương Lê: tên quận đời xưa, trị sở thuộc huyện Nghi, Liêu Ninh ngày nay. Họ Hàn vốn là một vọng tộc ở Xương Lê, cho nên ở đây nói là “Hàn Dực ở Xương Lê”.
[3] Thanh Trì: tên huyện, ở đông bắc huyện Thương, tỉnh Hà Bắc ngày nay.
[4] Hai kinh: đời Đường gọi Trường An là Tây kinh, Lạc Dương là Đông kinh. Giặc cướp ở đây là chỉ quân phản loạn của An Lộc Sơn, vào năm Thiên Bảo thứ mười bốn tiến đánh Trường An và Lạc Dương.
[5] Tuyên Hoàng đế: tức Đường Túc tông Lý Hanh.
[6] Chương Đài: tên một đường phố ở kinh đô Trường An nhà Hán, có trồng nhiều liễu. Hàn Dực viết câu này, ấn ý hỏi thăm Liễu thị khi ấy đang ở Trường An.
[7] Phiên tướng: thời Đường, có dùng nhiều các tướng lĩnh là người dân tộc thiểu số, gọi là Phiên tướng.
[8] Gò Long Thú: Long Thủ cương, thuộc huyện Trường An, tỉnh Thiểm Tây. Thời Hán, Đường đều dựng thành quách cung điện ở đó.
[9] Chặn gấu: Hán Nguyên đế trong một lần xem đấu thú, bị một con gấu chạy xổng đến trước mặt, Phùng Tiệp Dư vội vàng chạy ra đứng chặn con gấu, bảo vệ Nguyên đế.Từ xe: Hán Thành đế mời Ban Tiệp Dư cùng lên xe đi chơi vườn, nhưng Ban Tiệp Dư từ chối lên xe, lại lấy chuyện đế vương sùng hạnh nữ sắc làm mất nước khuyên can. Hai chuyện này có trong Hán thư – Ngoại thích liệt truyện.
[10] Tào Kha: Tào Mạt, tướng nước Lỗ thời Xuân Thu, tại hội thề ở đất Kha, cầm gươm khống chế Tề Hoàn công đòi nước Tề trả lại những đất đã lấy của Lỗ.Mẫn Trì: đây trỏ chuyện Lạn Tương Như cùng vua Triệu đến gặp vua Tần ở đất Mẫn Trì, đã đứng ra giữ được thế diện cho vua Triệu.
