(LÝ SƯ SƯ NGOẠI TRUYỆN)

Lý Sư Sư là con gái của Vương Dần - thợ nhuộm ở phường Vĩnh Khánh, Nhị Sương phía đông Biện Kinh. Vợ Dần sinh đứa con gái ấy xong thì chết, Dần phải lấy sữa đậu thay sữa cho bú, nó mới khỏi chết, suốt thời quấn tã chưa từng khóc bao giờ. Tục đất Biện, phàm sinh con hai hay gái, nếu cha mẹ thương con, tất đem nó bỏ vào chùa. Dần thương con gái, bèn đem nó bỏ vào chùa Bảo Quang. Khi ấy đứa bé mới biết hóng cười, một vị sư già nhìn nó bảo: “Đây là chỗ nào mà mày đến đây?” Đứa bé thấy thế chợt khóc òa lên. Vị sư đưa tay xoa xoa đầu nó, nó mới nín. Dần trộm lấy làm mừng, bảo: “Con bé này đúng là đệ tử của Phật.” Đệ tử của Phật, tục gọi là “sư”, vì vậy mới đặt tên cho là Sư Sư.

Sư Sư vừa lên bốn, thì Dần phạm tội bị bắt bỏ ngục chết. Sư Sư không biết đi đâu về đâu, may có mụ Lý là kỹ nữ có tên trong sổ tịch đem về nuôi nấng. Đến khi lờn lèn, Sư Sư tài sắc tuyệt luân, nổi danh khắp các kỹ phường, Tống Huy tông lên kế vị, xa hoa hiếu sự, bọn Sái Kinh, Chương Thuần, Vương Phủ[1] lại lấy cớ kế nối sự nghiệp đời trước, khuyên Huy tông lại thi hành phép Thanh miêu[2]. Khắp thành Trường An đều tô điểm trang sức cho ra vẻ giàu có vui sướng. Thuế rượu ngoài phố chợ, mỗi ngày kể hàng vạn quan, vàng ngọc lụa là, chất đầy kho đụn. Vì vậy, bọn Đồng Quán, Chu Miễn[3] lại đem những trò vui chơi thanh sắc, săn bắn, cung thất, vườn tược ra dẫn dụ Hoàng thượng. Phàm những thứ kỳ hoa dị thạch trong nước từ khắp nơi đều sưu tầm tìm kiếm đem về. Lại dựng ly cung ở phía bắc Biện thành, gọi tên là Cấn Nhạc. Vua vui thú ở đó, lâu ngày cũng chán, lại muốn vi hành, ra ngoài chơi bời.

Có tên Nội áp ban tên gọi Trương Địch, là hoạn quan được vua rất thân cận sủng ái, khi còn chưa hoạn vốn là khách làng chơi ở Trường An, vẫn thường qua lại các nơi kỹ viện, nên rất thân với mụ Lý, bèn nói với vua rằng có Lũng Tây thị[4] tài sắc song tuyệt, vua lấy làm ái mộ trong lòng. Hôm sau, bèn sai Trương Địch lấy trong kho nội phủ hai cuộn nhung tía, hai tấm nệm đỏ, hai viên bích châu, hai mươi dật bạch kim, nói dối là có thương nhân Triệu Ất muốn đến nơi thăm. Mụ Lý thấy nhiều tiền của, vui vẻ bằng lòng ngay.

Tối ấy, vua thay áo thường, đi cùng với hơn bốn mươi tên nội thị, ra khỏi cửa Đông Hoa chừng hai dặm thì tới phường Trấn An. Phường Trấn An chính là nơi mụ Lý ở. Vua ngăn mọi người dừng lại, rồi một mình cùng Địch ung dung đi vào. Nhà cửa thấp nhỏ, mụ ra đón, thi lễ tận ngoài sân, thăm hỏi chu đáo, rồi mời vào nhà trong dâng mấy thứ quả theo mùa, trong đó có ngó sen hương tuyết, trái thủy tinh tần bà, và trái táo tươi to bằng quả trứng gà, đều là những món trong cung chưa dâng vào. Vua nếm mỗi món một tí. Mụ lại ngồi khoản đãi hồi lâu, riêng chưa thấy Sư Sư ra chào, vua đành ngồi lại thêm mà chờ.

Khi ấy Địch đã từ biệt lui ra, mụ bèn dẫn vua đến một hiên nhỏ, bàn ghế kê bên cửa sổ, trên để mấy tập sách, ngoài song trúc biếc, rợp bóng xum xuê. Vua ngồi lặng lâng lâng, ý hứng nhàn thích, nhưng vẫn chưa thấy Sư Sư ra hầu. Lúc sau, mụ lại dẫn vua đến hậu đường, sắp sẵn các món nem hươu, gỏi cá, dê nướng, gà hầm, cùng cơm gạo hương. Vua ăn một bát, mụ đứng bên hầu, tiếp chuyện hồi lâu, mà Sư Sư rốt vẫn chưa ra gặp. Vua nghi hoặc, lấy làm lạ, thì mụ bỗng mời vua đi tắm. Vua chối từ, mụ bèn đến bên, ghé tai nói nhỏ: “Em nó tính thích sạch sẽ, xin ngài chớ trái ý.” Vua bất đắc dĩ, phải đi theo mụ đến nơi nhà tắm dưới chỗ lầu nhỏ tắm rửa đâu đấy. Rồi mụ lại dẫn vua tới hậu đường ngồi, bầy sơn hào hải vị, chén bát mới sạch sẽ, mời vua uống rượu, còn Sư Sư thì rốt vẫn không thấy đâu. Lâu sau, mụ mới cầm đuốc dẫn vua vào phòng. Vua vén rèm bước vào, chỉ thấy một ngọn đèn nhỏ như đom đóm, mà tuyệt không thấy Sư Sư ở đó. Vua càng lấy làm lạ, chỉ biết ngồi ngả lưng hết bàn đến giường mà đợi.

Lại lúc lâu nữa, mới thấy mụ đỡ một người con gái chậm chạp đi vào. Nàng chỉ trang điểm đơn sơ, không tô son phấn, mặc áo lụa trắng, chứ không dùng y phục sặc sỡ, mới vừa tắm gội xong, xinh đẹp như một bông sen vừa vươn lên khỏi mặt nước. Trông thấy vua, nàng dường chẳng thèm nhìn, vẻ vô cùng kiêu ngạo, không cả thi lễ. Mụ Lý nói nhỏ vào tai vua rằng: “Em nó tính ương bướng, xin ngài không trách.” Vua chăm chú ngắm kỹ dưới đèn, thấy Sư Sư phong vận nhàn nhã, xinh đẹp chói ngời. Hỏi đến tuổi, nàng không trả lời, vua cứ gặng hỏi, nàng bèn dời sang ngồi chỗ khác. Mụ Lý lại ghé tai vua nói: “Em nó tính thích được ngồi yên tĩnh, xin ngài không trách cái tội đường đột của nó.” Rồi mụ bèn buông màn, đi ra. Sư Sư bèn dậy, cởi áo kép lụa đen ra, chỉ mặc áo nhẹ, vén tay bên phải, với cây đàn cầm trên vách, ngồi ngay ngắn bên bàn gảy khúc Bình sa lạc nhạn. Nhẹ tay lựa phím, âm vận xa xôi, vua lắng tai nghe bất giác quên cả mệt nhọc. Chơi hết ba khúc nhạc, thì gà đã gáy, vua bèn vén rèm đi ra. Mụ Lý nghe thấy vậy, cũng trở dậy, dâng nước mứt hạnh, bánh táo cùng các thức điểm tâm. Vua uống một cốc nước mứt hạnh, liền đứng dậy đi ra. Bọn nội thị tùy tòng đều nấp đợi ở ngoài, lập tức báo giá về cung. Đó là việc ngày mười bảy tháng Tám, năm Đại Quan thứ ba vậy.

Mụ Lý nói riêng với Sư Sư rằng: “Ngài họ Triệu lễ vật không bạc, sao mày lại đối đãi sơ sài như thế?” Sư Sư giận bảo: “Hắn chỉ là tên lái buôn mà thôi, con còn phải làm sao nữa?” Mụ cười nói: “Mày thật cứng cổ, nhẽ phải cho làm chức Ngự sử mới phải.” Người ở kinh đô Trường An ai nếu đều nói ầm ĩ rằng có xa giá vua đến nhà Lũng Tây thị. Mụ Lý nghe thấy thế sợ lắm, ngày đêm khóc lóc, bảo Sư Sư rằng: “Nếu đúng thế, thì chết cả họ nhà ta rồi.” Sư Sư nói: “Mẹ chớ sợ, Hoàng thượng đã chịu trông tới con, há lại nhẫn lòng mà giết con? Vả tối hôm trước, không thấy bức ép gì, như vậy tất có ý thương con. Chỉ có điều, con trộm lấy làm buồn rằng, mình số phận hẩm hiu, lưu lạc hạ tiện, nếu đem cái danh không trong sạch mà làm lụy đến bậc chí tôn, thì dù có chết cũng không hết tội vậy. Còn như nói oai trời nổi giận, tru giết chúng ta, vì chuyện chơi bời, thì thực là điều Hoàng thượng rất tránh, tất không như thế được, mẹ khá chớ lo lắng vậy.”

Tháng Giêng năm sau, vua sai Trương Địch ban cho Sư Sư cây đàn Xà Phụ (bụng rắn). Cây đàn Xà Phụ ấy là cây đàn cổ, sơn đã ngả màu, mà có hoa vãn như vẩy bụng rắn, vốn là vật báu được cất giữ trong đại nội vậy. Lại ban thưởng cho năm mươi lạng bạch kim.

Tháng Ba, vua lại vi hành đến chỗ Lũng Tây thị. Sư Sư vẫn điểm trang sơ sài, ăn mặc giản dị, phủ phục dưới thềm mà nghênh giá. Vua mừng lắm, cầm lấy tay mà dỡ dậy. Vua thấy nhà cửa bỗng đẹp đẽ rộng rãi, những chỗ giá ngự lần trước, đều đã dùng gấm thêu rồng phủ lên. Chỗ hiên nhỏ cũng đã đổi thành gác lớn, cột vẽ song son, thảy không còn vẻ u tịch nữa. Còn mụ Lý, thấy vua đến cũng nấp tránh đi, tuyên gọi đến, thì run rẩy không đứng dậy nổi, không còn dáng vẻ đong đưa khoản đãi như trước nữa. Vua có ý không vui, nhưng vẫn tươi cười, gọi mụ là lão nương, dụ cho biết cả nhà không phải sợ hãi gì cả. Mụ bái tạ, bèn dẫn vua đến lầu lớn. Lầu mới dựng xong, Sư Sư phục xuống đất xin vua ban cho chữ đề biển ngạch. Khi ấy, trước lầu hoa hạnh đang nở rộ, vua bèn viết ba chữ Túy Hạnh Lâu ban cho. Lúc sau tiệc rượu bày lên, Sư Sư hầu ở bên cạnh, mụ Lý bò lết dưới đất dâng chén chúc vua. Vua ban cho Sư Sư được ngồi một bên, bảo đem cây đàn Xà Phụ mình tặng, gảy khúc Mai hoa tam điệp. Vua nâng chén rượu vừa nghe vừa uống, khen hay mãi không thôi. Vua thấy những món ăn dâng lên đều có hình rồng phượng, hoặc chạm hoặc vẽ, thảy như kiểu cách trong cung. Nhân hỏi han, mới biết là do mụ Lý bỏ tiền vàng thuê đầu bếp trong Thượng thực phòng chế biến. Vua thấy vậy cũng không vui, dặn mụ rằng từ nay về sau cứ làm như khi trước, không cần phải vẽ vời. Không đợi hết tiệc, xa giá bèn quay về cung.

Vua từng giá ngự đến họa viện, đọc thơ thử tài các thợ vẽ, cả năm mới được một, hai người trúng thức. Tháng Chín năm ấy, vua đem bức tranh Cương vàng ngựa hí miền phương thảo, Lầu ngọc người say buổi hạnh hoa tặng cho Lũng Tây thị. Lại ban cho các thứ đèn: Ngẫu ti, Noãn tuyết, Phương dĩ, Hỏa phượng hàm châu, mỗi loại mười ngọn. Chén lô tư, chén hổ phách, chén lưu li, hồ rượu nạm vàng, mỗi thứ mười cái. Một trăm cân các loại trà Nguyệt đoàn, trà Phượng đoàn, trà Mông đỉnh. Mấy hộp các thứ bánh Bạc thác (bánh bột), Hàn cụ, Ngân đạm. Lại ban cho hoàng kim, bạch kim mỗi thứ một ngàn lạng.

Bấy giờ chuyện ấy đã đồn rộ lên trong cung. Trịnh Hoàng hậu nghe được, can vua rằng: “Kỹ nữ hạ tiện, chớ nên để chạm tới mình thánh. Vả chăng đêm tối vi hành, sợ rằng sẽ sinh chuyện bất trắc. Mong bệ hạ bảo trọng.” Vua gật đầu. Khoảng hơn một năm, vua không ra chơi nữa, nhưng chuyện hỏi han ban thưởng, chưa từng dứt tuyệt bao giờ.

Năm Tuyên Hòa thứ hai, vua lại đến chơi nhà Lũng Tây thị, thấy trên Túy Hạnh lâu có treo bức tranh mình tặng, vua đứng ngắm hồi lâu, rồi bỗng ngoảnh lại nhìn Sư Sư đùa bảo: “Người trong tranh mà có thể gọi ra được đây ư?” Ngay trong ngày bèn thưởng cho Sư Sư mũ trang sức tránh rét, vòng ngọc châu Anh nguyệt, gương đồng Vũ loan, đỉnh hương Kim cầu. Hôm sau, lại thưởng cho Sư Sư chiếc nghiên Đoan Khê mỏ phượng, mực của Lý Đình Khuê[5], bút tuyên hào quản ngọc, giấy vân lụa Diệm Khê. Lại thưởng cho mụ Lý một trăm ngàn quan tiền.

Trương Địch ngầm nói riêng với vua rằng: “Bệ hạ đến thăm Lũng Tây, tất phải cải trang đi đêm, nên không thể đến thường xuyên được. Nay ly cung Cấn Nhạc phía đông còn có khoảnh đất công dài rộng hai, ba dặm, tiếp giáp liền với phường Trấn An. Nếu cho đào đường ngầm ở đó, thì xa giá qua lại rất tiện.” Vua nói: “Ngươi thử tính toán xem.” Vì thế, bọn Địch bèn dâng sớ rằng: “Quân túc vệ ở ly cung xưa nay còn nhiều chỗ thưa mỏng. Chúng thần nguyện quyên một số tiền, dựng mấy trăm gian nhà ở chỗ đất công còn trống và xây tường vây để tiện canh giữ.” Vua chuẩn phê tấu. Vì vậy mà quân vũ lâm tuần phòng, bố trí đến sát phường Trấn An mới thôi, người qua lại phải chuyển đi theo lối khác cả.

Tháng Ba năm Tuyên Hòa thứ tư, vua mới theo đường ngầm đến chỗ Lũng Tây thị, tặng cho các đồ tàng cưu, song lục[6]. Lại thưởng cho bàn cờ bằng ngọc, cùng quân cờ ngọc hai màu xanh, trắng; quạt do họa viện vẽ, để dùng trong cung, chiếu cửu triết ngũ hoa, chiếu vẩy cá, rèm lụa Tương trúc, móc treo san hô năm màu. Hôm ấy, vua cùng Sư Sư chơi song lục không thắng, chơi cờ vây cũng không thắng, bèn thưởng cho Sư Sư hai ngàn lạng bạch kim. Sau đó, đến sinh nhật Sư Sư, lại tặng cho trang sức cài đầu ngọc trai, vòng tay vàng, mỗi thứ hai cái, một rương ngọc chuỗi, mấy cuộn vải gấm mịn, một trăm sấp đoạn thúy vũ (lông chim trả), lụa lộ mao (lông cò), một ngàn lạng bạch kim. Sau lại nhân mừng việc diệt được nước Liêu, ban thưởng lớn cho các châu quận, gia ân cho các cung phủ, bèn thưởng cho Sư Sư rèm lụa tử quyên, đây tua năm màu, chăn gấm Băng tàm thần, đệm gấm Khước trần, một ngàn lạng vàng vụn cùng các thứ rượu ngon Quế lộ, Lưu hà, Hương mật. Lại ban cho phủ mụ Lý một vạn quan tiền. Tính tổng cộng trước sau ban thưởng vàng bạc tiền, lụa là, vật dụng, đồ ăn không dưới mười vạn.

Vua từng tụ tập cung quyến yến ẩm trong cung, Vì phi hỏi riêng vua rằng: “Đứa con gái họ Lý là thứ gì, mà bệ hạ thích đến thế?” Vua nói: “Chẳng có gì khác, chỉ là nếu khiến trăm người các khanh đổi bỏ điểm trang này ra, chỉ mặc đồ trắng đen giản dị, rồi cho người ấy đứng lẫn vào cùng, thì tự khắc thấy khác biệt rõ rệt. Vẻ u tư nhàn vận ấy, ở ngoài cả nhan sắc vậy.” Không bao lâu, Huy tông nhường ngôi, tự lấy hiệu là Đạo Quân giáo chủ, lui vào ở trong cung Thái Ất. Hứng thú chơi bời, từ bấy bèn suy giảm đi.

Sư Sư nói với mụ Lý rằng: “Mẹ con ta cứ hí hửng vui mừng, đâu biết là họa sắp đến nơi.” Mụ hỏi: “Vậy phải làm thế nào?” Sư Sư nói: “Mẹ cứ coi như không biết, để mặc con là được.”

Bấy giờ người Kim mới dấy quân sang, Hà Bắc cáo cấp. Sư Sư bèn gom hết tất cả tiền vàng được ban tặng trước sau, dâng sớ lên phủ doãn Khai Phong, xin được sung công, để giúp quân lương ở Hà Bắc. Lại hối lộ bọn Địch, để xin giúp với thượng hoàng, xin được xuất gia làm nữ đạo sĩ. Thượng hoàng bằng lòng, ban cho ở Từ Vân quán ở ngoài thành phía bắc.

Chưa được bao lâu thì quân Kim phá Biện kinh, chủ soái Thát Lãn cho tìm Sư Sư, nói: “Chúa Kim đã biết đến tên nó, tất phải bắt sống cho được.” Bèn truy lùng suốt mấy hôm, vẫn không thấy. Bọn Trương Bang Xương[7] lần theo tung tích, bắt được Sư Sư đem hiến vào doanh trại quân Kim. Sư Sư mắng rằng: “Ta chỉ là một kỹ nữ thấp hèn, nhưng đã đội ơn vua trông đến, thì thà chết chứ không có chí khác. Còn các ngươi tước cao lộc hâu, triều đình có phụ bạc gì, mà các ngươi lại làm những việc chém diệt tông miếu xã tắc như thế? Nay lại quay mặt về bắc mà thờ bọn mọi rợ xấu xa, mong được cơ hội, có chỗ vinh thân. Ta há lại chịu như dê nhạn cho các ngươi đem làm lễ vật ư?” Bèn lấy cái trâm vàng tự đâm vào cổ mình, nhưng không chết, nàng bèn bẻ đôi ra nuốt mà chết Vua Đạo Quân đang ở Ngũ Quốc thành[8], biết chuyện Sư Sư đã chết như thế, không ngăn nổi nước mắt tuôn trào vậy.

Lời bàn: Lý Sư Sư chỉ là một kỹ nữ hạ lưu, mà được nhận hưởng khác thường, có thể nói là vượt quá phận mình vậy. Nhưng xem khí tiết về sau, có phong độ hiệp sĩ lẫm liệt, chẳng thể nói không phải là người tốt đẹp giữa đám tầm thường vậy. Đạo Quân Hoàng đế xa xỉ vô độ, sau cùng phải mắc họa rước quân phương bắc kéo vào, cũng là đáng vậy.

[1] Sái Kinh tự Nguyên Trường, người Tiên Du, Hưng Hóa (nay thuộc Phúc Kiến) đời bắc Tống, đỗ tiến sĩ năm Hi Ninh thứ ba đời Tống Thần tông, sau làm tới Thái sư, nổi tiếng là gian thần chuyên quyền.Chương Thuần tự Tử Hậu, người Bồ Thành, Kiến Châu (nay thuộc Phúc Kiến) từ nhỏ bác học đa văn, được Vương An Thạch trọng dụng, tham dự biến pháp. Thời Triết tông, Chương Thuần làm Thượng thư tả bộc xạ kiêm Môn hạ Thị lang, ra sức khôi phục tân pháp. Huy tông lên ngôi, phong Chương Thuần tước Trung quốc công, không lâu thì bị biếm, chết ở Mục Châu.Vương Phủ tự Tương Minh, người Tường Phù, Khai Phong, đỗ tiến sĩ niên hiệu Sùng Ninh đời Huy tông, là người đa trí, giỏi nịnh, dựa vào Sái Kinh, năm Tuyên Hòa thứ hai lên thay Sái Kinh lại giả thuận dân tâm, phản lại những điều Sái Kinh đã làm, làm đủ mánh khóe lấy lòng vua, nhưng lại vơ vét của cải trong thiên hạ, được Tống sử liệt vào Nịnh hạnh truyện.

[2] Phép Thanh miêu: là một nội dung trong tân pháp của Vương An Thạch, tức là mùa xuân hạ đói kém, quan phủ cho nông dân vay tiền sinh sống, đến mùa thu hoạch thì tính lãi mà trả lại.

[3] Đồng Quán tự Đạo Phu, người Khai Phong, là hoạn quan triều Huy tông, tính xiểm nịnh, giỏi lấy lòng.Chu Miễn, người Tô Châu, xuất thân thấp hèn, là người giảo hoạt có mưu kế, khi còn trẻ đi làm thuê, ương ngạch bị đánh, phải trốn đì, sau được dị nhân dạy cho y thuật, mở tiệm thuốc thành giàu có. Sau y phụ Sái Kinh, Đồng Quán, mạo sung quân tịch, bèn được làm quan. Huy tông thích kỳ hoa dị thạch, nên Chu Miễn ra sức sưu tầm cống hiến, nhân đó được thăng làm Phòng ngự sứ, Đông nam bộ Thử sử... khiến lại dân một vùng Ngô Việt bị tàn hại suốt hơn hai mươi năm.

[4] Người đương thời gọi Lý Sư Sư là Lũng Tây thị. Tố tiên nhà Lý Đường là người Lũng Tây nên hậu nhân dùng Lũng Tây thị để chỉ người họ Lý.

[5] Lý Đình Khuê người Nam Đường thời Ngũ Đại, nối đời làm mặc quan trong triều, những mực của Khuê chế ra cứng như ngọc, hoa văn như sừng tê, được thư gia coi là vật chí bảo.

[6] Tàng cưu, song lục: tên hai trò tiêu khiển phố biến thời Đường, Tống.

[7] Trương Bang Xương tự Tử Năng, người Đông Quang, Vĩnh Tĩnh quận (nay thuộc Hà Bắc) cuối đời Bắc Tống, từng thi đậu tiến sĩ, trải hai đời Huy tông, Khâm tông làm đến Thái tế kiêm Môn hạ Thị lang. Khi quân Kim đánh Biện Kinh, Trương Bang Xương chủ trương cắt đất cầu hòa. Tháng Ba năm 1127, được quân Kim ủng hộ, Trương Bang Xương lên ngôi vua, lập ra chính quyền bù nhìn, gọi là Đại Sở, dự tinh đóng đô ở Kim Lăng. Sau, Cao tông lên ngôi, bèn biếm quan và ban cho Bang Xương phải chết ở Đầm Châu.

[8] Ngũ Quốc thành: địa danh xưa, năm 1127, Tống Huy tông bị quân Kim bắt đem lên phía bắc, chết ở đây. Có nhiều thuyết nói về địa danh này, có thuyết cho là ở thành phố Phù Dư, Cát Lâm ngày nay, có thuyết cho là khu vực huyện Y Lan, tỉnh Hắc Long Giang. Sách Gia Khánh nhất thống chí đời Thanh nhận rằng Ngũ Quốc thành ở phía đông bắc Ninh Cổ Tháp, tỉnh Hắc Long Giang, tức huyện Ninh An, Hắc Long Giang ngày nay.