(TRUYỆN TẠ TIỂU NGA)

Có nàng Tiểu Nga, họ Tạ, người Dự Chương[1], là con gái một nhà buôn. Năm Tiểu Nga tám tuổi, thì mẹ mất, sau lấy Đoàn Cư Trinh là một hiệp sĩ ở Lịch Dương[2]. Cư Trinh là người hào hiệp, trọng nghĩa, thường giao du với các bậc hào kiệt. Cha Tiểu Nga tích lũy được nhiều tiền của, ẩn danh trong đám lái buôn, thường cùng với người con rể họ Đoàn đi thuyền chở hàng, qua lại các nơi hồ hải.

Năm Tiểu Nga mười bốn tuổi, mới độ cập kê, thì cha và chồng bị bọn giặc cướp giết hại, cướp hết vàng lụa. Anh em họ Đoàn, con cháu họ Tạ, và nô bộc cả thảy mấy chục người, đều bị chết chìm dưới sông. Tiểu Nga cũng bị thương ở ngực, bị gãy chân, trôi nổi trên dòng nước, may được một thuyền khác vớt lên, qua một đêm thì sống lại. Tiểu Nga vì vậy phải lưu lạc xin ăn đến huyện Thượng Nguyên, nương nhờ ni cô Tịnh Ngộ ở chùa Diệu Quả.

Khi người cha vừa chết, có lần Tiểu Nga nằm mộng thấy cha nói với mình rằng: “Kẻ giết ta, là khỉ trong xe, cỏ cửa đông[3].” Qua mấy ngày nữa, lại nằm mộng thấy chồng nói rằng: “Kẻ giết ta, là chạy trong lúa, chồng một ngày[4].” Tiểu Nga không hiểu lời ấy nghĩa là thế nào, bèn chép lại, để sẽ tìm các bậc trí giả biện thuyết cho, đã hàng năm mà vẫn chưa giải được.

Mùa xuân, năm Nguyên Hòa thứ tám, ta bãi chức Giang lầy tòng sự, ngồi một chiếc thuyền con xuống phía đông, neo nghỉ lại ở Kiến Nghiệp[5], lên gác chùa Ngõa Quan chơi. Có vị tăng tên là Tề Vật, vốn trọng hiền hiếu học, rất thân thiết với ta. Nhân nói rằng: “Có người góa phụ tên là Tiểu Nga, mỗi khi đến chùa, lại đem câu đố mười hai chữ ra cho xem, nhưng bần tăng không thể giải được.” Ta bèn xin Tề công viết lại ra giấy, rồi cứ đứng tựa bao lơn lấy ngón tay viết lên không trung mà ngưng thần suy nghĩ. Khách ngồi chơi còn chưa tan về, thì ta chợt ngộ ra lời ấy, bảo tiểu đồng trong chùa mau chạy đi tìm Tiểu Nga đến, hỏi cặn kẽ duyên do. Tiểu Nga tấm tức hồi lâu, rồi nói: “Cha và chồng tôi đều bị giặc cướp giết. Sau đó tôi thường nằm mộng thấy cha mình nói: Kẻ giết ta, là khỉ trong xe, cỏ cửa đông. Lại mộng thấy chồng mình nói: Kẻ giết ta, là chạy trong lúa, chồng một ngày. Đã nhiều năm mà chưa ai hiểu ra được.” Ta nói: “Nếu đúng vậy, thì ta đã xét ra rõ rồi.

Kẻ giết cha cô là Thân Lan, còn kẻ giết chồng cô là Thân Xuân. Là như thế này: “khỉ trong xe” tức Xa Trung Hầu, chữ Xa (車) chỉ lấy phần giữa, bỏ hai nét trên dưới, tức là chữ Thân (申), vả chăng khỉ tức thuộc chi thần, cho nên nói là “Xa trung hầu”. “Cỏ cửa đông”, tức “Môn đông thảo” (門東草), ba chữ ấy ghép lại là chữ Lan (籣). Còn “chạy trong lúa” nghĩa là đi xuyên qua ruộng, chữ Điền (田) nét sổ xuyên qua, cũng tức là chữ Thân (申). “Chồng một ngày” tức “nhất nhật phu” (一日夫), chữ phu (夫), thêm chữ nhất (一) ở trên, chữ nhật (日) ở dưới, thì là chữ Xuân (春). Kẻ giết cha cô là Thân Lan, kẻ giết chồng cô là Thân Xuân, đã khá rõ rồi vậy.” Tiểu Nga khóc ròng, lạy tạ hai lạy, biên hai cái tên Thân Lan, Thân Xuân vào vạt áo, thề sẽ tìm giết hai tên cường đạo ấy để báo thù. Rồi lại hỏi thăm họ tên quan tước của ta, rồi sa nước mắt từ biệt.

Sau đó, Tiểu Nga ăn mặc cải trang thành nam nhi, đi làm thuê làm mướn khắp trên giang hồ. Hơn một năm sau thì đến quận Tầm Dương[6], thấy trên cửa tre một nhà có dán giấy đề cần người làm mướn. Tiểu Nga bèn đến xin làm, hỏi thăm ông chủ tên gì, thì ra chính là Thân Lan. Lan đưa Tiểu Nga về làm, Tiểu Nga trong lòng phẫn uất nhưng ngoài mặt tỏ ra vô cùng cung thuận, lúc nào cũng ở bên cạnh Lan, vô cùng thân ái. Bao nhiêu vàng lụa xuất nhập, đều ủy thác cả cho Nga, đến hơn hai năm, rốt cuộc vẫn không biết Tiểu Nga là con gái. Những đồ dùng quần áo, vàng ngọc gấm lụa cướp bóc được của nhà họ Tạ trước kia, đều để cả ở nhà Lan, mỗi khi Tiểu Nga cầm những vật cũ trên tay, lại khóc thầm trong dạ. Lan với Xuân là hai anh em họ. Khi ấy nhà Xuân ở bến Độc Thụ bến bờ bắc Trường Giang, qua lại với Lan rất thân mật Lan với Xuân cùng kéo nhau đi hơn tháng, kiếm được nhiều tiền của thì lại về. Chỉ để Tiểu Nga với vợ Lan là Lan thị giữ nhà, rượu thịt quần áo, đều cung ứng cho Tiểu Nga rất đầy đủ.

Một hôm, Xuân xách một con cá chép hoa cùng rượu đến chỗ Lan, Tiểu Nga thầm than bảo: “Ông Lý tinh ngộ huyền cơ, tất cả đều đúng như những lời trong mộng nói. Ấy là trời mở lòng cho, chí ta sắp thành rồi vậy.” Tối ấy, Lan và Xuân tụ tập lũ giặc cướp cùng đến uống rượu say. Đợi lũ hung đồ đi cả rồi, Xuân say khướt nằm ở trong nhà, Lan cũng nằm ngủ ở ngoài sân. Tiểu Nga bèn ngầm khóa chặt Xuân trong buồng, rút bội đao chém đầu Lan trước, rồi hô hào làng xóm cùng kéo đến. Xuân bị bắt ở trong buồng, Lan thì chết ở ngoài sân, những tài hóa thu lại được, tính đến ngàn vạn. Trước đây, Lan và Xuân có đồ đảng mấy chục tên, Tiểu Nga đều thầm ghi lại tên tuổi, đến đây theo đó mà bắt cả đem chém. Bấy giờ Thái thú Tầm Dương là Trương công khen ngợi chí hạnh của Tiểu Nga, đem chuyện tâu lên để xin triều đình khen thưởng, nên Tiểu Nga được miễn tội chết. Khi ấy là mùa hạ, năm Nguyên Hòa thứ mười hai vậy.

Tiểu Nga báo thù cho cha cho chồng xong rồi, mới quay về quê quán, gặp gỡ thân thích. Những nhà hào tộc trong làng tranh nhau xin hỏi làm vợ, nhưng Tiểu Nga thề với lòng mình không tái giá nữa. Bèn cắt tóc mặc áo nâu, đến xin học đạo ở núi Ngưu Đầu, tôn thờ đại sĩ ni Tưởng Luật sư[7] làm thầy. Tiểu Nga khổ hạnh bền chí, chẳng quản sương gió giã gạo kiếm củi, không hề mệt mỏi. Đến tháng Tư năm Nguyên Hòa thứ mười ba, mới thụ giới cụ túc[8] ở chùa Khai Nguyên, Tứ Châu[9], vẫn lấy tên Tiểu Nga làm pháp hiệu, đế không quên gốc vậy.

Mùa hạ năm ấy, ta mới quay về Trường An, đường đi qua bến sông Tứ[10], bèn qua chùa Thiện Nghĩa thăm đại đức ni sư ở đó. Thấy có mấy chục người mới nhận thụ giới, tóc cạo áo mới, dáng vẻ ung dung, đứng sắp hàng hầu hai bên tả hữu, trong đó có một ni cô hỏi sư rằng: “VỊ quan này có phải là phán quan Lý nhị thập tam lang ở Hồng Châu không?” Sư đáp: “Phải.” Ni cô nói: “Giúp cho con được báo thù nhà, rửa oan nhục, chính là nhờ ân đức của phán quan vậy.” Nói rồi quay ra nhìn ta mà đau buồn sùi sụt. Ta không biết cớ gì, bèn hỏi duyên do. Ni cô mới nói: “Tôi là Tiểu Nga, chính là kẻ góa phụ ăn xin khi trước, nhờ có phán quan biện giải tên họ hai tên đạo tặc là Thân Lan, Thân Xuân giúp cho đó. Ngài há không nhớ ư?” Ta nói: “Khi nãy ta không nhớ ra, giờ thì nhớ ra rồi” Tiểu Nga mới khóc mà kể lại cho nghe đầu đuôi mọi nỗi gian khổ từ khi ghi nhớ tên hai kẻ Thân Lan, Thân Xuân vào áo, cho đến khi báo xong mối thù cho cha cho chồng, hoàn thành chí nguyện của mình. Tiểu Nga lại nói với ta rằng: “Tất sẽ có ngày, tôi xin báo đáp ân đức của phán quan!”

Than ôi! Ta có thể biện nhận ra tên họ hai tên đạo tặc, Tiểu Nga lại có thể báo được mối thù nhà, có thể biết đạo thần linh chẳng lu mờ, mà hiển nhiên rõ rệt vậy. Tiểu Nga dung mạo trang nghiêm, nói năng sâu sắc, thông mẫn đoan nghiêm, nhất tâm tu luyện, nguyện tìm chân như. Từ khi nhập đạo, áo không cần ấm, ăn không cần muối, không phải là những điều luật nghi thiền lý thì miệng không nói tới. Mấy hôm sau thì cáo từ ta mà quay về núi Ngưu Đầu, một con thuyền nhỏ dạo bơi sông Hoài, vân du Nam quốc, không bao giờ gặp lại nữa.

Bậc quân tử nói: “Chí thề không bỏ, báo được mối thù cho cha cho chồng, ấy là tiết vậy. Làm thuê ở mướn, lẫn lộn chỗ đông người, không ai biết là con gái, ấy là trinh vậy. Hạnh của nữ nhân, chỉ cốt sao trinh với tiết có thể trước sau toàn vẹn được mà thôi. Ví như Tiểu Nga, là đủ để cảnh cáo cái tâm nghịch đạo loạn thường trong thiên hạ, đủ để xem xét tiết nghĩa của kẻ trinh phu hiếu phụ.” Ta chép lại câu chuyện này, tỏ rõ những điều ẩn nghĩa trong đó, ấy cũng là thuận vói thần minh, hợp với lòng người. Biết thiện mà không chép, thì trái với nghĩa của kinh Xuân thu, bởi vậy bèn ghi lại chuyện này để khen ngợi.

[1] Dự Chương: tên quận đời Đường, cũng gọi là Hồng Châu, địa phận khoảng lưu vực sông Tu Thủy, Cấm Thủy và các vùng Nam Xương, Phong Thành, tỉnh Giang Tây ngày nay.

[2] Lịch Dương: tên quận đời Đường, nay là các vùng Hòa Huyện, Hàm Sơn, tỉnh An Huy.

[3] Nguyên văn: 車中猴 , 門東草。(Xa trung hầu, môn đông thảo)

[4] Nguyên văn: 禾中走,一日夫。(Hòa trung tẩu, nhất nhật phu)

[5] Kiến Nghiệp: nay là thành phố Nam Kinh, Giang Tô.

[6] Tầm Dương: tên quận đời Đường, cũng gọi là Giang Châu, địa phận khoảng hai huyện Đô Xương, Đức An trở lên phía bắc, thuộc tỉnh Giang Tây ngày nay.

[7] Luật sư: cách gọi những sư, ni tinh thông giới luật.

[8] Thụ giới cụ túc, tức “cụ túc giới” là từ trong Phật giáo, chi những người bắt đầu nhận thụ giới luật tu hành đây đủ hoàn toàn.

[9] Tứ Châu: tên châu đời Đường, ước gồm các huyện Tứ Hồng, Tứ Dương, Túc Thiên, Liên Thủy, Bi Huyện, tỉnh Giang Tô, và Tứ Huyện, tỉnh An Huy ngày nay.

[10] Sông Tứ: Tứ Thủy, bắt nguồn từ sườn phía nam núi Mông Sơn, huyện Tử Thủy, tỉnh Sơn Đông, sau đổ vào sông Hoài.