Khoa về nhà nằm khóc. Đứng chỗ kín theo dõi từ lúc địch moi hầm anh Tường đến lúc chúng giải các anh ấy đi, Khoa như người mất hồn. Khoa không có cách gì cứu các anh ấy được. Thế là địch đã cướp đi những người thân thiết của mình ngay trước mắt. Là người được tin cậy, các anh giao cho Khoa nhiệm vụ bảo vệ, mà Khoa đã không làm tròn. Giờ đây Khoa chỉ biết khóc. Không gì có thể an ủi được. Sự bất lực của mình, lòng căm thù, và cái khoảng trống rỗng mênh mông lạnh lẽo.

Cụ Thoại ngồi bó gối bên cạnh con gái. Thỉnh thoảng cụ lại nói:

– Thôi đừng khóc nữa con.

Bây giờ buổi chiều sắp qua đi, bóng tối nặng nề sắp đến. Khoa bỏ cơm, cụ Thoại cố ăn mà nhai miếng cơm chẳng có cảm giác gì. Giữa lúc này Đàn đến:

– Ông! – Đàn chào gọn một tiếng.

– Anh Đàn ư? – Khác mọi lần, tiếng cụ Thoại vừa như reo lên, vừa như muốn trào nước mắt.

– Khoa đâu rồi ông?

– Em nó đang nằm kia. Khoa ơi, anh Đàn đến! Đàn đi lại ngồi xuống mép giường:

– Dậy em, chúng ta còn khối việc phải làm đấy. Nào ngồi dậy, dũng cảm lên.

Khoa ngồi dậy. Nó nhìn anh Đàn, thấy nét mặt vốn trẻ trung của anh, giờ già hẳn đi.

Đàn nói với cụ Thoại:

– Ông ạ, con vừa qua đằng cụ Vớt, chúng nó hành hạ ông cụ thật tệ hại.

Cụ Thoại chợt nhớ ra:

– Chết nỗi, hồi chiều tôi đã định qua thăm ông cụ, mà mải nghĩ nên quên khuấy đi mất. Anh ngồi đây với em nó một lát, tôi đem chai thuốc xoa bóp sang cho ông cụ rồi về ngay sẽ bàn với anh vài công việc.

Cụ Thoại đi rồi, Đàn hỏi Khoa:

– Theo em, thì bọn địch do tình cờ phát hiện ra hầm anh Tường, hay chúng đã biết trước.

– Chúng nó biết trước. – Khoa nói chắc chắn. – Vì em thấy thằng Búa đo bước từ gốc cây khế lại miệng hầm. Phải có đứa nào giấu mặt chỉ điểm.

– Anh cũng nghĩ như thế. Thu cho anh biết chúng còn vẽ những dấu hiệu ở các nhà cán bộ. Nhất định có đứa chỉ điểm, nhưng là đứa nào, em có phát hiện nghi ngờ người nào không? Em cứ nói.

– Nếu em biết chắc chắn cái đứa ấy thì em đã báo với anh rồi. Còn nghi ngờ… – Khoa lưỡng lự.

Đàn nói ngay:

– Anh Tường đã nói với anh về mối nghi ngờ của em dạo trước đối với mụ Bền. Lần này em có thêm chứng cớ gì không?

Khoa chợt nhớ ra, và cặp mắt sáng lên, giận dữ:

– Lúc địch đến phía đầu làng, em có trông thấy con mụ ấy đi ở xóm này. Nó không trông thấy em. Nó đi có vẻ vội vã, để em nhớ xem, vẻ mặt mụ thật khác, em không biết nói thế nào.

– Lo lắng à? – Đàn khêu gợi.

– Không.

– Vui?

– Không hẳn như thế, em chỉ thoáng trông, rồi mụ đi khuất. Đúng rồi, cặp mắt mụ rất gian giảo, vừa đi vừa liếc ngang liếc dọc. Tóc búi ngược, chứ không vấn trần như mọi hôm.

Đàn ngồi trầm ngâm suy tính. Từ lúc Tường bị bắt, anh cũng không kịp có thì giờ để nghĩ đến sự mất mát. Công việc phải làm trong lúc này cuốn hút hết tâm trí anh. Tình thế không cho phép anh ngẫm nghĩ lâu. Phải hành động và anh hết sức muốn hành động. Nhưng lúc này phải tìm bắt đúng cái mối trong mớ sợi rối bời này.

Khoa hỏi anh:

– Anh cũng nghi ngờ mụ ấy chứ?

– Anh không còn nghi ngờ, – Đàn nắm bàn tay lại và cảm thấy mạch máu giật ở thái dương – mà anh tin chắc rằng con mụ ấy là đứa phản động, một tên gián điệp.

– Thế thì phải bắt nó ngay anh ạ. – Khoa sôi nổi.

Vừa lúc ấy Đám vào. Đám lao vào như một cơn gió mạnh đột ngột, khiến mọi người kinh ngạc. Đám đứng chững lại, rồi nhắm mắt loạng choạng. Đàn vội đỡ anh nằm xuống giường.

– Tôi xin chén nước. – Đám vừa thở vừa nói.

Khoa chưa kịp đem nước lại thì Đám đã ngồi dậy nhìn sát vào tận mặt Đàn, như sợ Đàn biến mất:

– Tôi vừa đến nhà tìm đồng chí. – Anh Tường dặn tôi báo cho đồng chí biết là phải bắt ngay con gián điệp, – Đám cúi đầu – bắt ngay con vợ tôi. Đồng chí quyết định đi, và cho tôi thi hành cái lệnh ấy ngay bây giờ.

Đàn đưa chén nước cho Đám uống. Đám uống vội rồi nói tiếp:

– Đồng chí hãy tin tôi, giao cho tôi. Tôi trốn được về đây cũng chỉ vì một việc ấy.

– Còn anh Tường? – Đàn hỏi dè dặt.

Đám nói mệt mỏi:

– Sẩm tối, chúng mới đưa chúng tôi ra bờ sông Văn Úc. Chúng trói riêng từng người để đưa chúng tôi xuống thuyền chở ra chiếc tàu đang đứng máy ở giữa sông. Có lẽ chúng nghĩ rằng chúng tôi không thể trốn được ở quãng bờ sông trống trải, nên dây trói có phần lơi lỏng. Thuyền ra được một quãng, tôi thấy có thời cơ liền huých nhẹ khuỷu tay vào anh Tường, anh ấy hiểu ý, đưa đầu khẽ hất về phía tôi. Tôi biết trong bốn người, chỉ có tôi còn sức nhảy xuống sông mà bơi được. Từ sáng tới giờ chưa được hột cơm nào vào bụng, lại còn bị chúng đánh rã rời gân cốt. Thoát được một mình là hèn, nhưng tôi nghĩ đến con trời đánh, tôi nhảy xuống sông và lặn ngay. Chắc chúng nó bắn theo ghê lắm. Tôi lặn được vào bờ, cố sức vượt qua con đê vào phía trong, rồi dựa theo chân đê chạy một mạch về đây.

Nói được đến đây Đám nằm vật ra giường và lịm đi. Anh đã mệt quá sức.

* *   *

Đàn đem theo một tổ du kích đến nhà mụ Bền. Mụ đang dùng đèn pin thu vén đồ đạc quý nhét vào cái tay nải. Khi ánh đèn pin và họng súng của du kích chĩa vào người mụ, thì mụ buông xuôi tay rồi lảo đảo ngồi phịch xuống đất. Cái đèn pin trong tay mụ lăn ra và quét một vòng ánh sáng vào chân vách. Tất cả diễn ra trong im lặng. Du kích trói mụ, nhét giẻ vào mồm, đưa ra bờ đầm cho xuống một chiếc thuyền con. Đàn cùng hai anh du kích đi theo. Chiếc thuyền lặng lẽ bơi lẫn trong sương ra tới giữa đồng. Thuyền áp vào bờ. Mụ Bền được đưa lên một mô đất.

Mụ Bền không sợ hãi. Mụ giận mình quá chậm chạp. Chỉ cần một khoảnh khắc ngắn ngủi nữa thôi thì mụ đã có thể cao chạy xa bay. Đã có thể trút bỏ được cái lốt nặng nề mà mụ mang lâu nay, và trước mắt bao nhiêu điều sung sướng đang hứa hẹn chờ đợi. Giờ đây đã sụp đổ tan tành. Điều đó khiến mụ rã rời tuyệt vọng.

Mụ rít lên:

– Chúng mày bắt được tao thì giết đi, thì ăn tươi nuốt sống đi, chứ còn phải hỏi lôi thôi gì nữa!

– Cứ chờ đấy. – Đàn nói chậm rãi. Anh vốc nước dưới ruộng lên rửa mặt, anh thấy có cảm giác ghê tởm, buồn nôn thế nào ấy, và muốn dùng vốc nước đồng mát lạnh xua tan cảm giác ấy đi. Rửa xong, anh thấy dễ chịu, và lòng bình tĩnh lại.

– Mày không phải thách thức. Tội ác của mày đã nhiều. Mày tác oai tác quái, phá hoại kháng chiến không biết bao nhiêu mà kể. Kể ra mày đã bịt được mắt chúng tao khá lâu rồi đấy. Nhưng bây giờ thì hết rồi. Đến cái kẻ bề trên của mày cũng không thể giấu mặt được nữa. Và hắn cũng không giấu giếm che chở cho mày đâu. Cái quan hệ tớ, thầy của chúng mày vốn thế. Hôm nay chúng tao thay mặt dân xã, thay mặt những người đã bị hại vì mày, tuyên án xử tội mày. Mày có muốn nói điều gì nữa không?

– Tao không cần kêu xin, – mụ nói rít qua kẽ răng, – nhưng chúng mày đừng tưởng giết tao rồi chúng mày được yên đâu. Có những đứa khác lại bịt mắt chúng mày, đâm vào sau lưng chúng mày.

Đàn đứng dậy, anh nhìn mụ Bền, nói:

– Tao đã nhìn rõ cái tâm địa của mày. Tao cũng nói cho mày biết. Cái bọn tay chân của mày chúng tao cũng biết cả rồi. Tùy tội nặng nhẹ, chúng nó sẽ chịu hình phạt. Bây giờ thì mày sẽ đền tội. Chúng tao cũng không muốn kéo dài thì giờ làm gì.

Đàn nhìn thấy mặt con gián điệp trắng bệch, mồm ả lắp bắp định nói, nhưng anh quay mặt đi. Đủ rồi. Có thể chấm dứt ở đây.

Một tiếng súng nổ tan ra giữa cánh đồng. Rồi tất cả trở lại yên tĩnh. Trên con thuyền trở về làng, ba người ngồi im lặng. Giết con gián điệp rồi, lòng họ vẫn không thấy vơi được mối căm thù.