Cuộc sống chung quanh có bao nhiêu điều thay đổi, nhưng đối với Đa hầu như không có gì mới. Từ năm tám tuổi, sau khi bố mẹ chết, hai chị em đi ở. Mỗi năm lớn lên một tuổi, thì công việc cũng nhiều thêm. Sáng bảnh mắt phải lùa trâu ra đồng, phải đem theo liềm, gánh để cắt cỏ, hoặc cái giỏ để bắt cua. Mụ chủ ngọt nhạt:
– Ra đồng thả trâu, mày ngồi chơi hư thân đi. Bắt được giỏ cua về có bát canh mà ăn. Siêng ăn thì mới khổ, chứ siêng làm thì chỉ có ấm vào thân thôi.
Không hiểu ấm vào thân là như thế nào, nhưng nếu Đa không có giỏ cua về thì được ăn roi, được bà chủ tế cho đến inh tai nhức óc. Tối đánh trâu về chuồng, ăn quàng bát cơm nguội úp trong cái bát con, rồi xay lúa giã gạo, bao giờ xong thì đi ngủ. Bao giờ xong? Nửa đêm gà gáy, buồn ngủ rũ ra, nhưng chưa xong thì chưa được đi nằm. Trong khi đó ở nhà bên cạnh, trên khoảng sân rộng đầy ánh trăng, những đứa trẻ trai, gái vào lứa tuổi Đa đang hội họp đông vui. Chúng vui đùa, hát múa, rồi ăn bưởi, ăn chuối. Chúng mặc áo trắng, đeo khăn quàng đỏ, đi cắm trại, rước đèn, khua trống. Toàn những điều mà Đa chưa hề được biết… Cách nhau một bờ rào mà thành hai thế giới khác hẳn nhau. Đa ao ước, Đa thèm khát trong lúc thức, trong giấc mơ. Nhưng Đa cảm thấy niềm ao ước khao khát đó rất xa xôi, như đứa trẻ với bàn tay lên đòi bắt ông trăng, ông sao trên trời. Biết là không được, nhưng những cảnh ấy vẫn diễn ra trước mắt, không để cho Đa yên. Đa đâm ra ghen tức. Tức giận nhà chủ thì thiệt thân, thì ghen tức với những đứa cùng lứa tuổi với mình đang được sung sướng vui chơi kia vậy.
Sáng hôm sau, Đa giong trâu ra đến đầu làng thì gặp Thu. Còn tối đất, chưa có ai đi lại. Thu đứng ngáng trước mặt Đa:
– Tối hôm qua mày ném đất phải không?
– Tao không ném. – Đa ngượng ngập nói dối, vừa sợ hãi vừa hối hận.
– Không mày thì đứa nào? – Giọng Thu càng gay gắt.
– Tao không biết, tao xay lúa cả buổi tối.
Thu dứ nắm tay trước mặt Đa:
– Tao cảnh cáo lần thứ nhất. Lần sau tao bắt quả tang thì mày dừ đòn. Mày có biết ném đất phá sinh hoạt của Đội là gì không? Là đứa phản động!
Đa thấy máu trong người nóng sôi. Nhìn bên vệ đường có đống bùn người ta vét rãnh đổ lên đấy, Đa lặng lẽ cúi xuống vốc nắm bùn và nhanh như cắt ném bốp vào mặt Thu:
– Mày nói láo! – Đa gào lên – Tao không phải là đứa phản động!
Đa nhảy phốc lên lưng trâu quất roi đen đét khiến con trâu tế lồng lên chạy thẳng ra đồng, mặc cho Thu đứng giụi mắt.
Chuyện ấy xảy ra đã lâu, từ hồi trong năm. Từ đấy Đa tránh mặt Thu, sợ báo thù. Cũng từ đấy Đa không ném đất vào cuộc họp của thiếu nhi nữa. Một bữa, Đa chăn trâu ngoài đồng thì gặp cái Thược đi cắt cỏ. Thược là đứa
con gái xinh nhất đội, thường dẫn đầu các điệu múa. Đa không ghét Thược, thực ra trong thâm tâm Đa cũng không ghét những đội viên trong đội, trừ đứa con gái nhà chủ. Bao giờ gặp Thược, Đa cũng thấy nó nhìn Đa với cặp mắt thông cảm, điều đó khiến Đa lúng túng. Vì vậy khi nói chuyện với Thược, Đa không hay cãi ngang. Được nói chuyện với Thược, Đa cảm thấy nhẹ nhàng.
– Đa ơi, có phải tối hôm ấy cậu ném đất vào chúng tớ không? – Thược gợi chuyện sau khi đã xếp gọn cỏ vào gánh.
– Tớ đấy, tớ là thằng phản động.
Thược mỉm cười:
– Cậu không phải là thằng phản động, chỉ là đứa dại dột. Tớ biết chẳng phải cậu chủ ý làm việc ấy đâu.
– Đúng, đúng. – Đa công nhận và thấy muốn thổ lộ tâm sự. – Tớ giận nhà chủ nhưng tớ lại ném vào các cậu. Nói thật ra thì tớ cũng tức các cậu. Tớ làm tối mắt tối mũi, còn các cậu được chơi. Tớ muốn phá, muốn các cậu cũng khổ như tớ, có nhiều đứa phải khổ như nhau thì cũng đỡ ức.
Thược buồn rầu:
– Nếu giặc Pháp đóng bốt, lập tề ở xã ta, thì chúng tớ cũng đến khổ như cậu thôi.
– Nhưng bọn Tây không đến xã mình, thì tớ vẫn phải đi ở.
– Cậu đừng lo. – Thược giải thích một cách tin tưởng. – Đến lúc đuổi hết giặc Pháp đi, nước nhà hoàn toàn độc lập thì cậu cũng không phải đi ở nữa.
Tuy Thược chưa nói được rõ cho Đa hiểu nhưng Đa vẫn tin lời bạn, Đa không nghi ngờ những lời Thược nói. Trước mắt Đa thấy lấp lánh một ánh sáng xa xôi nhưng trong trẻo, như ánh lửa đốt cỏ khô giữa cánh đồng mùa thu một đêm trời trong. Ánh lửa của niềm khát vọng.
