Giới thiệu

Mặc dù phạm vi của sự thất vọng là rất lớn - từ việc bị toác ngón chân đến cái chết bất thình lình - nhưng mọi sự thất vọng đều có một cấu trúc cơ bản: đó là sự va chạm giữa một mong muốn với thực tế không giống như vậy.

Sự va chạm xuất hiện từ khi chúng ta là một đứa trẻ còn ẵm ngửa, khi ta phát hiện ra rằng nguồn gốc cho sự thỏa mãn nằm ngoài khả năng kiểm soát của ta và rằng sự vận hành của thế giới thường không tuân theo mong muốn của ta.

Tuy thế, với Seneca, miễn là chúng ta có được sự thông thái bằng cách học thói quen không làm trầm trọng thêm sự bướng bỉnh của thế giới bằng phản ứng của bản thân ta, bằng những cơn thịnh nộ bùng phát, bằng sự tự thương hại, lo âu, cay đắng, tự cho mình là đúng và bệnh hoang tưởng.

Ý tưởng xuyên suốt các tác phẩm của Seneca là: tốt hơn hết chúng ta nên chịu đựng những nỗi thất vọng mà ta đã chuẩn bị đối mặt và hiểu rõ, và ta sẽ bị tổn thương nhiều nhất bởi những điều mà ta không hiểu được và ít trông đợi nhất. Triết học phải giúp ta thích nghi với những khía cạnh thật của thực tế, và như thế tránh cho ta, nếu không phải bản thân nỗi thất vọng, thì ít nhất cũng là toàn bộ những cảm xúc độc hại mà nó mang lại.

Nhiệm vụ của triết học là chuẩn bị cho mong ước của ta hạ cánh một cách nhẹ nhàng nhất trên bức tường thực tại thô cứng.

Sự tức giận

Những va chạm vô cùng ấu trĩ. Chúng ta không tìm thấy cái điều khiển từ xa hoặc chùm chìa khóa, đường bị chặn, nhà hàng hết chỗ, thế nên chúng ta đóng sầm cửa, nhổ trụi cây cảnh và gầm lên.

1. Nhà triết học coi đó là một dạng điên:

Không có con đường nào dẫn đến sự điên rồ nhanh hơn. Nhiều người [giận dữ].., nguyền rủa con mình hãy chết đi, đẩy bản thân vào cảnh bần hàn, phá hoại nhà cửa, chối bỏ việc mình đang giận dữ, giống như người điên không thừa nhận rằng mình điên. Trở thành kẻ thù của những người bạn thân... bất chấp luật pháp... họ làm mọi thứ bằng vũ lực... Họ bị khống chế bởi những điều xấu xa nhất, tồi tệ hơn tất thảy những điều tồi tệ khác.

2. Khi bình tĩnh hơn, người tức giận có thể xin lỗi và giải thích rằng họ bị lấn át bởi một thế lực mạnh hơn bản thân họ, nghĩa là mạnh hơn lý trí của họ. “Chúng”, hay là con người lý trí của họ, không định lăng mạ và hối hận vì đã la hét; “chúng” đánh mất quyền kiểm soát vào tay những thế lực đen tối hơn nằm ở bên trong. Vì thế, người tức giận viện đến cái nhìn chủ đạo của tâm thức trong đó quyền năng lý trí, nơi con người thực của họ trú ngụ, được mô tả là đôi khi bị tấn công bởi những cảm xúc mãnh liệt mà lý trí không đồng nhất với chúng và cũng không thể chịu trách nhiệm cho chúng.

Cách nhìn này hoàn toàn trái ngược với quan điểm của Seneca về lý trí. Theo ông, sự tức giận không xuất phát từ sự bùng nổ cảm xúc không thể kiểm soát mà từ một sai lầm cơ bản (và có thể sửa chữa được) trong lập luận. Ông thừa nhận rằng lý trí không phải lúc nào cũng điều khiển cảm xúc của chúng ta: nếu bị vẩy nước lạnh vào người thì cơ thể ta không có cách nào khác là phải rùng mình, nếu có người chọc ngón tay vào mắt thì ta phải chớp mắt. Nhưng sự tức giận không phải là một loại chuyển động tự nhiên của cơ thể, nó chỉ có thể bùng nổ trên cơ sở một số quan niệm nhất định mà lý trí đưa ra; chỉ cần thay đổi quan niệm, ta có thể thay đổi thiên hướng giận dữ của mình.

3. Và theo quan điểm của Seneca, điều làm chúng ta giận dữ là những ý niệm lạc quan một cách nguy hiểm về thế giới và về những người khác.

4. Việc chúng ta phản ứng tồi tệ như thế nào khi bị thất vọng được quyết định chủ yếu bởi điều mà chúng ta nghĩ là bình thường. Chúng ta có thể thất vọng vì trời mưa nhưng việc chúng ta quen với các cơn mưa có nghĩa là rất khó để phản ứng một cách giận dữ khi trời mưa. Sự thất vọng của chúng ta được trung hòa bởi điều mà ta hiểu là có thể kỳ vọng ở thế giới, bởi kinh nghiệm của chúng ta về thứ được cho là bình thường mà ta có thể hy vọng. Chúng ta không bị nỗi tức giận lấn át mỗi khi không có được thứ mà mình muốn, ta chỉ như vậy khi cho rằng ta có quyền có được chúng. Sự tức giận lớn nhất của chúng ta xuất phát từ những sự kiện vi phạm niềm tin của ta về quy luật cơ bản của sự tồn tại.

5. Người có tiền có thể kỳ vọng một cuộc sống khá thoải mái trong đế chế La Mã cổ đại. Nhiều bạn bè của Seneca có nhà lớn ở thủ đô và biệt thự ở vùng quê. Nhà có nhiều phòng tắm, khu vườn với hàng cột đá, đài phun nước, tranh ghép mosaic, tranh tường và ghế ngồi mạ vàng. Có một dàn nô lệ lo việc nấu ăn, trông trẻ và chăm sóc vườn cây.

6. Tuy nhiên, dường như những người có điều kiện lại có mức độ giận dữ đặc biệt cao. “Sự giàu sang khuyến khích tính cách nóng nảy,” Seneca viết, sau khi quan sát những người bạn giàu có của mình than phiền bởi vì cuộc đời không diễn ra như họ hy vọng.

Seneca quen biết một người giàu có, Vedius Pollio, bạn của Hoàng đế Augustus. Có lần một nô lệ của Vedius làm rơi chiếc khay đựng cốc pha lê trong một bữa tiệc. Vedius ghét tiếng vỡ của thủy tinh và tức giận đến mức ra lệnh quẳng người nô lệ này vào bể cá mút đá[1].

7. Sự tức giận như vậy không bao giờ vượt quá khả năng lý giải. Vedius Pollio tức giận vì một lý do xác định được: bởi vì ông ta tin vào một thế giới mà ở đó đồ thủy tinh không bao giờ rơi vỡ trong các bữa tiệc. Chúng ta la hét khi không tìm thấy chiếc điều khiển từ xa bởi niềm tin ngầm bên trong về một thế giới trong đó điều khiển không bị đặt nhầm chỗ. Sự tức giận được sinh ra bởi một niềm tin, mà nguồn gốc đầy lạc quan của nó gần như là nực cười (dù ảnh hưởng của nó có nguy hại thế nào), rằng sự thất vọng không được đưa vào trong hợp đồng cuộc sống.

8. Chúng ta cần phải cẩn trọng hơn. Seneca đã cố gắng thay đổi quy mô của những kỳ vọng để ta không rống lên mỗi khi chúng sụp đổ:

Khi bữa tối được đem ra muộn vài phút:

Tại sao phải đá bàn đá ghế? Phải đập cốc đập chén? Phải đập đầu vào cột?

Khi có tiếng ồn khó chịu:

Tại sao một con ruồi lại làm bạn tức giận mà không ai thèm đứng lên đuổi nó đi, hay một con chó lại chắn đường bạn, hay chiếc chìa khóa lại bị người hầu bất cẩn làm rơi?

Khi sự yên tĩnh của phòng ăn bị phá vỡ:

Tại sao lại đi lấy roi vào giữa đêm, chỉ bởi vì những người nô lệ nói chuyện?

Chúng ta phải chung sống hòa bình với sự không hoàn hảo cần thiết của tồn tại:

Có gì đáng ngạc nhiên khi kẻ xấu làm việc xấu, hay khi kẻ thù làm hại ta hay khi bạn bè làm ta bực mình, khi con cái ta mắc lỗi hay khi người hầu không nghe lời?

Khi ta thôi kỳ vọng nhiều đến vậy, ta sẽ thôi tức giận.

Cú sốc

Một chiếc máy bay của hãng Hàng không quốc gia Thụy Sĩ chở 229 người cất cánh theo lịch trình trên hành trình từ New York đi Geneva. 50 phút sau khi rời sân bay Kennedy, trong lúc các tiếp viên hàng không đang đẩy những chiếc xe đồ ăn dọc theo lối đi của chiếc McDonald Douglas MD-Il thì cơ trưởng thông báo có khói trong buồng lái. 10 phút sau, máy bay biến mất khỏi màn hình radar. Cỗ máy khổng lồ mỗi cánh dài 52 mét đã đâm xuống vùng biển lặng ngoài khơi Halifax, Nova Scotia, làm thiệt mạng toàn bộ hành khách và phi hành đoàn. Nhân viên cứu hộ cho biết rất khó để xác định được những gì mà chỉ vài giờ trước đó còn là những con người với cuộc sống và dự định. Người ta tìm thấy nhiều hành lý trôi nổi trên biển.

1. Nếu chúng ta không chú trọng nguy cơ thảm họa xảy ra bất ngờ và trả giá cho sự ngây thơ của mình thì đó là vì thực tại có hai đặc tính đối lập nhau một cách tàn nhẫn: một mặt là sự nối tiếp và chắc chắn đã tồn tại qua nhiều thế hệ; mặt khác là những biến cố không được báo trước. Chúng ta bị chia rẽ giữa niềm tin có cơ sở là ngày mai cũng giống như ngày hôm nay và khả năng một sự kiện khủng khiếp sẽ xảy ra và sau đó chẳng còn gì giống như trước nữa.

2. Hình ảnh của nàng có trên mặt sau của nhiều đồng tiền La Mã, một tay cầm chiếc giỏ hình sừng dê đựng các loại quả[2], tay kia cầm chiếc đũa. Nàng xinh đẹp và thường mặc chiếc áo chùng nhẹ với nụ cười duyên dáng. Tên nàng là Fortune (Nữ thần Định mệnh). Ban đầu nàng là nữ thần bảo trợ mùa màng và sự sinh sôi, con gái cả của Jupiter, nàng được vinh danh bằng một lễ hội vào ngày 25 tháng Năm. Nhiều đền thờ nàng ở khắp Italy thường xuyên được thăm viếng bởi những người hiếm muộn con cái và nông dân đến cầu mưa. Dần dần quyền năng của nàng trở nên rộng lớn hơn, nàng được gắn với tiền bạc, sự thăng tiến, tình yêu và sức khỏe. Chiếc giỏ hình sừng dê của nàng là biểu tượng của quyền năng ban phát ân huệ, còn chiếc đũa là biểu tượng của quyền năng đen tối có thể thay đổi số mệnh. Nàng có thể ban lộc khắp nơi, rồi với tốc độ đáng sợ, nàng vung cây đũa, vẫn giữ nụ cười bình thản khi nhìn chúng ta hóc đến chết vì một chiếc xương cá hay biến mất trong một vụ lở đất.

3. Do chúng ta bị tổn thương nhiều nhất bởi những điều mà ta không trông đợi, và do phải tính đến mọi khả năng (“Không có gì mà Fortune không dám làm”), Seneca cho rằng chúng ta phải luôn luôn tính đến khả năng thảm kịch sẽ xảy ra. Không ai nên đi một chuyến xe ô tô, hay bước xuống cầu thang, hay chào tạm biệt một người bạn mà không có nhận thức về những khả năng chết người có thể xảy ra, nhận thức mà Seneca chắc hẳn sẽ mong là không u ám hay kịch tính một cách không cần thiết.

Chúng ta không được bỏ qua bất kỳ khả năng nào. Trí óc của ta cần đi trước để đối phó với mọi vấn đề và điều mà ta cần cân nhắc không phải những gì sẽ xảy ra theo thói quen mà là những gì có thể xảy ra.

4. Về bằng chứng cho thấy mọi thứ có thể trở về con số 0 chỉ với những điều bé nhỏ như thế nào, chỉ cần nâng cánh tay lên và dành một chút thời gian quan sát dòng máu được bơm qua những mạch máu xanh mong manh của ta:

Con người là gì? Một cấu trúc mà ngay cả cái rung lắc nhẹ nhất, một cú ném nhẹ nhất cũng có thể vỡ tan... Một cơ thể yếu ớt và mong manh, ở trạng thái tự nhiên nó không có khả năng tự vệ, phải phụ thuộc vào sự giúp đỡ của người khác và chịu tác động của mọi điều khủng khiếp mà Fortune đem lại.

5. Lugdunum từng là một trong những nơi định cư giàu có nhất của người La Mã ở Gaul. Nằm ở điểm giao cắt của sông Arar và sông Rhone, nó có vị trí thuận lợi là cửa ngõ giao thương và nằm trên các tuyến đường quân sự. Thành phố có những phòng tắm công cộng sang trọng, rạp hát và sở đúc tiền của nhà nước. Năm 64, một tàn lửa rơi khỏi tay và biến thành một đám cháy lan rộng ra những con phố hẹp. Các cư dân hoảng loạn nhảy ra khỏi cửa sổ để thoát nạn khi lửa lan đến. Ngọn lửa liếm dần từng ngôi nhà và đến khi mặt trời mọc trên toàn thành phố Lugdunum, từ vùng ngoại ô cho đến chợ, từ đền thờ đến nhà tắm công cộng, tất cả đều bị thiêu rụi thành than. Những người sống sót không còn gì ngoài bộ quần áo ám khói mà họ đang mặc, thảng thốt nhìn những công trình danh giá đã bị thiêu rụi không còn nhận ra hình dạng. Đám cháy diễn ra quá nhanh, trước khi Rome biết tin thì cả thành phố đã tan hoang:

Bạn nói: “Tôi không nghĩ điều đó sẽ xảy ra.” Bạn có nghĩ rằng có bất kỳ điều gì sẽ không xảy ra hay không, khi mà bạn biết rằng nó có khả năng xảy ra, khi bạn nhìn thấy rằng nó đã từng xảy ra...?

6. Ngày 5 tháng Hai năm 62, thảm họa tương tự cũng xảy ra ở Campania. Mặt đất rung chuyển và phần lớn các khu vực của Pompeii đổ sập. Trong những tháng sau đó, nhiều cư dân quyết định rời Campania đến các khu vực khác trên bán đảo. Với Seneca, sự dịch chuyển này cho thấy họ tin rằng ở một nơi khác trên trái đất này, ở Liguria hay Calabria, họ sẽ tuyệt đối an toàn, nơi bàn tay của Fortune không thể với tới. Ông đáp lại với một lập luận thuyết phục dù nó khá mơ hồ về mặt địa chất:

Ai hứa hẹn rằng vùng đất này hay vùng đất kia có nền đất vững chắc hơn? Mọi nơi đều có điều kiện giống nhau và nếu như một nơi nào đó chưa từng có động đất thì ở đó có thể xảy ra động đất. Làm sao các vị biết được liệu điều kiện thời tiết ở những nơi mà Fortune đã thể hiện hết quyền năng của mình có tốt hơn những nơi được chống đỡ bởi chính sự đổ nát của nó? Chúng ta sai lầm khi tin rằng bất kỳ nơi nào trên trái đất này được an toàn và miễn nhiễm với thảm họa... Tự nhiên không tạo ra bất kỳ cái gì bất động.

7. Cùng thời gian Caligula lên ngôi, ở một nơi cách xa chính trường, trong một căn nhà ở Rome, một người mẹ đã mất đi đứa con trai. Metilius sắp kỷ niệm sinh nhật lần thứ 25 và là một thanh niên có triển vọng cực kỳ xán lạn. Metilius rất gắn bó với mẹ là Marcia và cái chết của cậu khiến bà suy sụp. Bà xa lánh cuộc đời và chìm đắm trong nỗi buồn thương. Bạn bè rất thương cảm và hy vọng một ngày nào đó bà sẽ phần nào lấy lại tinh thần. Bà không thể làm được điều đó. Một năm trôi qua, rồi năm nữa, rồi đến năm thứ ba nhưng Marcia vẫn không bớt đau buồn chút nào. Sau ba năm, bà vẫn than khóc như ngày đầu mất con. Seneca gửi cho bà một bức thư. Ông bày tỏ sự cảm thông sâu sắc, nhưng nhẹ nhàng viết tiếp “vấn đề giữa chúng ta [là] nỗi đau phải sâu sắc hay không bao giờ chấm dứt.”

Marcia đang phản kháng lại một sự việc dường như vừa đáng sợ vừa hiếm gặp - và càng đáng sợ hơn bởi vì nó hiếm gặp. Xung quanh bà là những bà mẹ vẫn còn con trai, những thanh niên trẻ mới bắt đầu sự nghiệp, tham gia quân đội hoặc chính trường. Tại sao con trai bà lại bị mang đi?

8. Cái chết của Metilius là một sự kiện đột ngột và đau buồn nhưng - Seneca nói - nó không phải là điều bất thường. Nếu nhìn rộng ra ngoài vòng tròn nhỏ hẹp những người quen biết của mình thì Marcia sẽ bắt gặp một danh sách dài những đứa con trai mà Fortune đã cướp đi. Octavia mất con trai, Livia mất con trai, Cornelia mất con trai; tương tự như vậy là Xenophon, Paulus, Lucius Bibulus, Lucius Sulla, Augustus và Scipio. Bằng việc không nhìn đến những thanh niên chết trẻ đó, Marcia đã có một hành động có thể hiểu được nhưng cũng rất nguy hiểm, đó là không chấp nhận sự tồn tại của những cái chết trẻ trong quan niệm của mình:

Chúng ta không bao giờ dè chừng cái xấu trước khi chúng xuất hiện... Biết bao nhiêu đám ma đi qua trước cửa nhà, nhưng không làm ta nghĩ sâu về cái chết. Biết bao nhiêu cái chết diễn ra không đúng lúc nhưng chúng ta vẫn lập kế hoạch cho những đứa con mới ra đời: chúng sẽ mặc áo choàng toga như thế nào, chúng sẽ tham gia quân đội, rồi thừa kế gia sản của cha mình ra sao.

Lũ trẻ có thể sống nhưng thật ngây thơ làm sao khi tin rằng chúng chắc chắn sẽ sống đến lúc trưởng thành - thậm chí là đến bữa tối:

Không ai hứa hẹn gì với bạn cho buổi tối nay, không, như thế vẫn là quá dài, không ai hứa hẹn gì với bạn thậm chí là cho giờ này.

Có một sự ngây thơ rất nguy hiểm trong việc kỳ vọng vào một tương lai được xây dựng trên nền tảng xác suất. Mỗi tai nạn xảy ra với con người, dù hiếm, dù xa bao nhiêu, đều là một khả năng mà chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng.

9. Có những giai đoạn Fortune tử tế với chúng ta khá lâu có thể khiến ta mất cảnh giác, vì vậy, Seneca khuyên chúng ta nên dành ra một ít thời gian mỗi ngày để suy nghĩ về Fortune. Chúng ta không biết điều gì sẽ xảy đến: chúng ta phải trông đợi một điều gì đó. Vào mỗi sáng sớm, chúng ta nên tiến hành cái mà Seneca gọi là praemeditatio - thiền định hay suy ngẫm trước về những nỗi buồn của tâm trí và cơ thể mà nữ thần Định mệnh có thể mang lại cho chúng ta.

PRAEMEDITATIO THEO KIỂU SENECA

[Người khôn ngoan] sẽ khởi đầu một ngày với ý nghĩ...

Không có điều gì Fortune mang lại cho ta mà ta thực sự sở hữu.

Không điều gì, của công hay của riêng, là ổn định; Định mệnh của con người, giống như của các thành phố, luôn xoay vần.

Những công trình được xây nên từ biết bao mồ hôi và sự tử tế của các vị thần đã nát vụn và tan hoang chỉ trong một ngày. Không, ai mà nói “một ngày” thì người đó đã cho rằng rủi ro bất chợt được trì hoãn quá lâu; một giờ, một khoảnh khắc, là đủ để lật đổ cả một đế chế.

Đã bao lần các thành phố ở châu Á, ở Achaia, sụp đổ chỉ bởi một trận động đất? Bao nhiêu thị trấn ở Syria, ở Macedonia, đã bị nuốt chửng? Đã bao lần sự hủy diệt này khiến Cyprus chỉ còn là đống đổ nát?

Chúng ta sống trong một thế giới mà tất cả đều sẽ đến lúc phải chết.

Ai sinh ra cũng phải chết, bạn được sinh ra để rồi sẽ chết đi.

Hãy tính đến mọi việc, hãy tiên liệu mọi việc.

10. Ý này còn có thể được nói bằng nhiều cách khác. Theo một ngôn ngữ triết học tỉnh táo hơn, chúng ta có thể nói rằng năng lực chỉ là một trong những nhân tố quyết định các sự kiện xảy ra trong cuộc đời một con người. Thay vào đó, Seneca lại liên tục sử dụng phép ngoa dụ:

Khi có bất kỳ ai ngã xuống ở phía sau hay bên cạnh bạn, hãy hét lên: “Fortune, bà không lừa được ta đâu, bà sẽ không thể tấn công ta một cách ngạo mạn và vô lối như thế. Đúng là bà đã quật ngã người khác, nhưng bà nhằm vào ta.”

(Nguyên bản tiếng Latin kết thúc với phần điệp âm hoành tráng hơn:

Quotiens aliquis ad latus aut pone tergum ceciderit, exclama: “Non decipies me, for tuna, nec securum aut neglegentem opprimes. Scio quid pares; ahum quidem percussisti, sed me petisti.”)

11. Phần lớn các nhà triết học khác cho rằng không cần phải viết theo văn phong này vì họ tin rằng cách mà một lập luận được trình bày không quyết định hiệu quả của nó, miễn là lập luận đó có logic. Seneca lại có một hình dung khác về lý trí. Lập luận giống như con lươn: dù chúng có logic thế nào đi chăng nữa thì lý trí yếu ớt vẫn có thể để tuột mất, trừ phi chúng được gắn chặt vào lý trí bằng hình ảnh và văn phong. Chúng ta cần phép ẩn dụ để nắm bắt được những gì không thể nhìn hay sờ nắm được, nếu không ta sẽ quên chúng. Nữ thần Định mệnh, bất chấp nguồn gốc tôn giáo và phi triết học của mình, lại là hình ảnh hoàn hảo để nhắc nhở rằng tai nạn dễ dàng xảy đến với ta như thế nào, và là sự nhân cách hóa của những mối đe dọa đối với sự an toàn của chúng ta.

Cảm giác bị đối xử bất công

Cảm giác luật công bằng bị vi phạm, những quy tắc nói rằng nếu chúng ta hành xử một cách cao thượng thì sẽ được tưởng thưởng và nếu chúng ta làm điều xấu thì sẽ bị trừng phạt - ý thức về công lý được khắc sâu trong việc giáo dục trẻ em và có thể tìm thấy trong phần lớn các thư tịch tôn giáo, ví dụ như trong Sách Đệ Nhị luật (Book of Deuteronomy), trong đó nói rằng con chiên ngoan đạo “tựa cây trồng bên dòng nước... Người như thế làm chi cũng sẽ thành. Ác nhân đâu được vậy: chúng khác nào vỏ trấu gió thổi bay.”

Điều tốt - Phần thưởng

Điều xấu - Trừng phạt

Trong trường hợp hành động đúng đắn nhưng vẫn phải chịu nghịch cảnh, bạn cảm thấy hoang mang và không thể giải thích sự kiện này bằng phạm trù công lý. Thế giới dường như điên loạn. Bạn dao động giữa hai ý nghĩ, một là mình từng là người xấu và vì thế bị trừng phạt, và hai là mình thực sự chưa từng xấu xa, vì thế chắc hẳn phải là nạn nhân của một sai lầm thảm hại trong sự vận hành của công lý. Niềm tin kéo dài rằng thế giới này về cơ bản là công bằng được ám chỉ ngay trong lời than rằng sự bất công đã xảy ra.

1. Suy nghĩ về công lý không giúp ích gì cho Marcia.

2. Nó đẩy bà vào trạng thái dao động giữa cảm giác gây suy nhược rằng con trai Metilius đã bị cướp đi khỏi tay bà vì bà xấu xa, và đôi lúc là cảm giác tức giận với thế giới mà trong đó Metilius phải chết cho dù bà luôn là người tốt.

3. Nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng có thể giải thích số mệnh bằng cách quy về hệ giá trị đạo đức của mình; chúng ta có thể bị nguyền rủa và ban phước mà không liên quan gì đến công lý. Không phải mọi điều xảy ra với chúng ta đều liên quan đến điều gì đó về chúng ta.

Metilius không chết vì mẹ chàng xấu xa, cũng không phải thế giới này bất công vì mẹ chàng tốt mà chàng vẫn chết. Cái chết của chàng, theo Seneca, là tác phẩm của Fortune, và vị nữ thần đó không hề là một quan tòa về đạo đức. Bà ta không đánh giá nạn nhân như Chúa trời trong Sách Đệ nhị luật và ban thưởng cho họ theo công trạng. Fortune mang lại tai ương với sự mù lòa về đạo đức của một cơn bão.

4. Seneca hiểu quá rõ sự thôi thúc đến ăn mòn trí óc muốn giải thích thất bại trên cơ sở hình mẫu công lý sai lạc. Khi Claudius lên ngôi hoàng đế vào đầu năm 41, Seneca trở thành con tốt trong kế hoạch của Hoàng hậu Messalina nhằm loại bỏ em gái của Caligula là Julia Livilla. Hoàng hậu cáo buộc Julia ngoại tình với Seneca, mặc dù điều này hoàn toàn dối trá. Ông lập tức bị tước hết tiền bạc, gia đình, bạn bè, danh tiếng, sự nghiệp chính trị và bị đày ra đảo Corsica, một trong những nơi hẻo lánh nhất của đế chế La Mã rộng lớn.

Lẽ ra ông có thể trải qua những giai đoạn tự đổ lỗi cho mình xen kẽ với cảm giác cay đắng. Ông có thể căm ghét bản thân vì đã hiểu sai bối cảnh chính trị liên quan tới Messalina và căm hận cách mà Claudius trả công cho lòng trung thành và tài năng của mình. Cả hai tâm trạng đều dựa trên bức tranh về một vũ trụ tử tế trong đó hoàn cảnh bên ngoài phản ánh phẩm chất bên trong. Để thoát khỏi cảm giác bị trừng phạt này, hãy nhớ đến Fortune:

Tôi không cho phép [Fortune] áp đặt sự trừng phạt đối với mình.

Thất bại chính trị của Seneca không cần bị coi là cái giá phải trả cho tội lỗi, nó không phải là sự trừng phạt hợp lý được đưa ra sau khi Thượng đế toàn năng đã xem xét chứng cớ trên pháp đình; nó chỉ là sản phẩm phụ tàn ác nhưng vô nghĩa về mặt đạo đức của những mưu đồ của vị Hoàng hậu độc ác. Seneca không chỉ tách mình khỏi sự bẽ bàng. Chức vụ của ông trong triều đình cũng không phải là toàn bộ nguyên nhân cho uy tín của ông.

Sự can thiệp của Fortune, dù tử tế hay độc ác, đều mang yếu tố ngẫu nhiên vào số mệnh của con người.

Lo âu

Trạng thái bồn chồn bởi một tình trạng không chắc chắn mà ta vừa muốn có kết quả tốt nhất vừa sợ điều tồi tệ nhất có thể xảy ra. Thông thường, sự lo âu làm cho người ta không thể tìm thấy niềm vui từ những hoạt động lẽ ra có thể khiến họ thích thú như văn hóa, tình dục hay xã hội.

Ngay cả khi đứng trước những cảnh đẹp hùng vĩ, người lo âu vẫn bị phân tâm bởi nỗi sợ thầm kín về sự đổ vỡ và có thể muốn ở một mình trong phòng.

1. Cách an ủi thông thường là làm cho họ cảm thấy an tâm. Chúng ta giải thích cho người lo âu hiểu rằng nỗi sợ của họ đang bị thổi phồng và mọi việc chắc chắn sẽ xảy ra theo chiều hướng mong muốn.

2. Nhưng việc trấn an một người lo lắng lại có thể là phương thuốc độc ác nhất. Những dự đoán màu hồng của chúng ta vừa làm cho họ không sẵn sàng chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất, vừa vô tình ám chỉ rằng nếu điều tồi tệ nhất xảy ra thì đó sẽ là thảm họa. Seneca thông thái hơn khi khuyên chúng ta hãy cân nhắc đến khả năng điều tồi tệ có thể xảy ra nhưng thêm rằng chúng không bao giờ tệ như ta nghĩ.

3. Vào tháng Hai năm 63, một người bạn của Seneca là Lucilius, một công chức ở Sicily, bị thưa kiện. Vụ kiện này đe dọa kết thúc sự nghiệp của Lucilius và làm ô nhục danh tiếng của ông mãi mãi. Ông viết thư cho Seneca.

“Anh có thể kỳ vọng rằng tôi sẽ khuyên anh nghĩ về một kết quả tốt đẹp và an tâm với sự cám dỗ của hy vọng”, nhà triết học trả lời, ”nhưng tôi sẽ giúp anh có được sự bình an của tâm hồn qua con đường khác” - và Seneca đưa ra lời khuyên như sau:

Nếu anh muốn vứt bỏ mọi lo lắng, hãy giả định là điều mà anh lo sợ có thể xảy ra chắc chắn sẽ xảy ra.

Seneca quả quyết rằng một khi chúng ta nhìn nhận một cách có lý trí những điều sẽ xảy ra nếu mong muốn của chúng ta không được thỏa mãn thì gần như chắc chắn rằng ta sẽ thấy các vấn đề chính hóa ra nhỏ bé hơn nhiều so với những nỗi lo âu mà nó chứa đựng. Lucilius có lý do để buồn chứ không phải hoảng loạn:

Nếu anh thua trong vụ kiện này thì điều tồi tệ nhất là gì, bị bỏ tù hay lưu đày?... “Tôi có thể trở thành một kẻ nghèo khó”; khi đó tôi sẽ là một người thuộc số đông. “Tôi có thể bị lưu đày”; khi đó tôi sẽ coi nơi tôi đến như là nơi tôi đã sinh ra. “Tôi có thể bị bỏ tù.” Thì sao? Hiện giờ tôi có được tự do không?

Ngục tù và lưu đày là điều tồi tệ, nhưng, điểm cốt lõi của lập luận là chúng không tồi tệ như Lucilius tuyệt vọng đã lo sợ trước khi phân tích nỗi sợ hãi đó.

4. Với lập luận như trên thì chúng ta không bao giờ nên trấn an những người giàu có đang sợ mất của cải rằng điều đó khó có khả năng xảy ra. Họ nên dành vài ngày sống trong một căn phòng trống trải với những bữa ăn chỉ có xúp suông và bánh mì thiu. Seneca nghe theo lời khuyên của một trong những nhà triết học ưa thích của ông:

Nhà triết học theo chủ nghĩa khoái lạc vĩ đại Epicurus thường dành những khoảng thời gian nhất định, trong đó ông thỏa mãn cơn đói một cách rất hà tiện với mục đích xem liệu có đáng chịu đựng rắc rối để khiến cho sự thiếu thốn trở thành điều tốt.

Seneca hứa rằng những người giàu có sẽ nhanh chóng nhận ra điều quan trọng này:

“Đây có thực sự phải là tình cảnh mà tôi lo sợ không?”

... Hãy chịu đựng [sự thiếu thốn này] mỗi lần khoảng ba hoặc bốn ngày, đôi khi lâu hơn... và tôi đảm bảo

...bạn sẽ hiểu rằng sự yên bình trong tâm hồn con người không phụ thuộc vào Fortune.

5. Nhiều người La Mã cho rằng thật kỳ lạ, thậm chí là khôi hài khi nhà triết học đưa ra lời khuyên này lại có một cuộc sống khá xa hoa. Vào khoảng năm 40 tuổi, Seneca đã tích lũy đủ tiền từ sự nghiệp chính trị của mình để mua nhà cửa và trang trại. Ông ăn toàn đồ ăn ngon và có sở thích đồ nội thất đắt tiền, đặc biệt là những chiếc bàn làm bằng gỗ thơm với chân bằng ngà voi.

Ông phản đối ý kiến cho rằng có điều gì đó phi triết học trong cách hành xử của mình:

Hãy thôi việc ngăn cấm các nhà triết học sở hữu tài sản; không ai buộc minh triết phải đi đôi với nghèo khó.

Và ông làm điều này với sự thực dụng rõ ràng:

Tôi sẽ xem thường bất kỳ điều gì nằm trong tay Fortune, nhưng nếu được lựa chọn thì tôi sẽ chọn nửa tốt hơn.

6. Đó không phải là thói đạo đức giả. Chủ nghĩa khắc kỷ không khuyên người ta sống nghèo khổ; nó khuyên ta không sợ hãi hay coi thường sự nghèo khổ. Nó coi sự giàu có, theo nghĩa kỹ thuật của từ này, là một production, một thứ được ưa thích - không thiết yếu, cũng không phải tội lỗi. Những người theo chủ nghĩa khắc kỷ có thể được Fortune ban phát nhiều ân huệ giống như những kẻ khờ. Nhà của họ có thể to như thế, đồ đạc của họ có thể đẹp như thế. Họ được coi là thông thái chỉ nhờ một chi tiết: cách mà họ hành xử với sự nghèo khó bất ngờ xảy đến. Họ sẽ rời khỏi ngôi nhà với những người hầu mà không hề giận dữ hay đau khổ.

7. Quan điểm cho rằng một người thông thái có thể bình thản từ bỏ mọi ân huệ mà Fortune ban tặng là tuyên bố kỳ lạ và cực đoan nhất của chủ nghĩa khắc kỷ, bởi vì Fortune không chỉ ban tặng cho chúng ta nhà cửa và tiền bạc mà còn bạn bè, gia đình và cả thân thể chúng ta nữa:

Người thông thái không thể đánh mất điều gì. Anh ta có mọi thứ ngay trong bản thân mình.

Người thông thái luôn thấy đủ... nếu anh ta mất một cánh tay vì bệnh tật hay chiến tranh, hoặc nếu tai nạn cướp đi của anh ta một hoặc cả hai con mắt thì anh ta sẽ thỏa mãn với những gì còn lại.

Điều này nghe thật điên rồ, trừ phi chúng ta định nghĩa lại cái mà Seneca gọi là “thỏa mãn”. Chúng ta không nên cảm thấy vui khi mất một con mắt nhưng cuộc sống có thể diễn ra như vậy. Số lượng đầy đủ mắt và tai là một productum. Sau đây là hai ví dụ cho quan điểm trên:

Người thông thái sẽ không tự coi thường bản thân ngay cả khi anh ta là một người lùn, nhưng anh ta vẫn có thể mong ước được cao lớn.

Người thông thái cảm thấy đủ, nghĩa là có thể sống mà không có bạn bè, chứ không phải anh ta muốn sống mà không có bạn bè.

8. Sự thông thái của Seneca không phải chỉ trên lý thuyết. Bị đày tới đảo Corsica, Seneca đột nhiên bị tước bỏ mọi của cải xa hoa. Hòn đảo này là lãnh thổ của đế chế La Mã kể từ năm 238 trước Công nguyên nhưng nó chưa hề được hưởng lợi từ nền văn minh. Vài người La Mã ít ỏi trên đảo hiếm khi sinh sống bên ngoài hai lãnh địa nằm trên bờ biển phía Đông là Aleria và Mariana. Seneca khó có thể được sống ở hai lãnh địa này vì ông từng phàn nàn rằng chỉ nghe thấy “những tiếng nói man rợ” xung quanh. Tên của ông cũng được gắn cho “Tháp Seneca”, một công trình bị cấm gần Luri ở mũi phía Bắc của hòn đảo có từ thời cổ đại.

Điều kiện sống ở Corsica chắc hẳn hoàn toàn trái ngược với Rome. Nhưng trong một bức thư gửi mẹ, cựu chính khách giàu có giải thích rằng ông đã thích nghi được với hoàn cảnh mới nhờ thiền mỗi buổi sáng và những giai đoạn ăn uống đạm bạc với xúp suông trong suốt nhiều năm qua:

Con chưa bao giờ tin tưởng Fortune, ngay cả khi bà ta có vẻ như đang ban phát sự an lành. Tất cả những ân huệ mà bà ta ban cho con - tiền bạc, địa vị, ảnh hưởng con dành riêng ra một chỗ để bà ta có thể lấy chúng đi mà không làm phiền đến con. Con tạo khoảng cách giữa mình và những điều đó, vì vậy Fortune chỉ mang chúng đi xa con chứ không thể giằng lấy chúng từ con.

Cảm giác bị chế giễu bởi

(i) những thứ vô tri vô giác

Cảm giác rằng những mong ước của mình bị dập tắt một cách có chủ đích bởi chiếc bút chì rơi khỏi bàn hay cái ngăn kéo không chịu mở ra. Sự thất vọng do những vật vô tri vô giác gây ra bị nhân lên bởi cảm giác rằng chúng coi thường ta. Chúng hành động một cách đáng ghét để phát đi tín hiệu rằng chúng không đồng tình với trí tuệ của ta hay địa vị mà ta có và người khác tán thành.

(ii) những thứ có tri giác

Một nỗi đau sâu sắc giống như trên xuất phát từ cảm giác người khác đang thầm chế giễu tính cách của mình.

Khi tới một khách sạn ở Thụy Điển, tôi được một nhân viên đưa lên phòng và đề nghị mang giúp hành lý. “Nó quá nặng với một người như ông” anh ta cười, nhấn mạnh chữ “người” để ám chỉ điều ngược lại. Anh ta có mái tóc vàng của dân Bắc Âu (có lẽ là một tay trượt tuyết, thợ săn nai; nếu ở các thế kỷ trước thì có thể là một chiến binh) và nét mặt quyết đoán. “Monsieur sẽ hài lòng với căn phòng”, anh ta nói. Không rõ vì sao anh ta gọi tôi là “Monsieur” khi đã biết rằng tôi đến từ London, và việc anh ta dùng từ “sẽ” nghe có vẻ như là một mệnh lệnh. Câu nói của anh ta trở nên hoàn toàn lố bịch và là bằng chứng của một âm mưu, khi mà căn phòng quá ồn bởi tiếng xe cộ ngoài đường còn vòi sen và ti vi thì bị hỏng.

Với những người nhút nhát và kín đáo thì cảm giác ngầm bị chế giễu có thể âm ỉ dồn nén đến lúc bột phát thành cơn la hét giận dữ hoặc những hành động tàn bạo - thậm chí là giết người.

1. Khi bị đau, chúng ta dễ cho là cái làm đau chúng ta cố tình làm như vậy. Chúng ta dễ biến một câu mà các mệnh đề được nối với nhau bằng từ ”và” thành một câu mà các mệnh đề được nối với nhau bằng từ “để”; dễ chuyển từ ý nghĩ “Cái bút chì rơi khỏi bàn và tôi bực mình” sang ý nghĩ “Cái bút chì rơi khỏi bàn để làm tôi bực mình.”

2. Seneca tập hợp những ví dụ tương tự về cảm giác bị hành hạ bởi những thứ vô tri vô giác. Bộ Lịch sử của Herodotus là một ví dụ. Cyrus, Hoàng đế Ba Tư và là người sáng lập ra đế chế vĩ đại đó, có một con ngựa trắng rất đẹp mà ông thường cưỡi ra trận. Vào mùa xuân năm 539 trước Công nguyên, Hoàng đế Cyrus tuyên chiến với người Assyria với hy vọng mở rộng lãnh thổ của mình và ra trận với một đội quân lớn, hướng tới thủ phủ Babylon trên bờ sông Euphrates. Cuộc hành quân diễn ra tốt đẹp cho đến khi đội quân tiến đến sông Gyndes, con sông chảy dọc theo dãy núi Matienian và hòa vào sông Tigris. Sông Gyndes nổi tiếng là nguy hiểm ngay cả vào mùa hè và vào lúc này nó đang đục ngầu và sủi bọt, phình ra vì những cơn mưa mùa đông. Các vị tướng đề nghị hoãn hành quân nhưng Cyrus không nản chí, ra lệnh cho đội quân vượt sông ngay lập tức. Tuy nhiên khi thuyền vượt sông đang được chuẩn bị thì con ngựa của Cyrus trong lúc không ai để ý đã giằng dây buộc chạy đi và bơi qua sông. Dòng nước vồ lấy nó, quăng quật một hồi và dìm chết nó ở khúc sông phía dưới. Cyrus nổi cơn thịnh nộ. Dòng sông dám cướp đi con bạch mã thần thánh của ông, con ngựa của chiến binh từng nghiền Croesus thành tro bụi và làm cho người Hy Lạp khiếp sợ. Cyrus la hét và chửi bới, và ở đỉnh cao của cơn thịnh nộ, ông quyết định trả thù dòng sông vì sự láo xược của nó. Ông thề sẽ trừng phạt dòng sông bằng cách làm cho nó trở nên yếu ớt đến độ một người phụ nữ cũng có thể lội qua mà không ướt đầu gối.

Đặt kế hoạch mở rộng đế chế của mình qua một bên, Cyrus chia đội quân thành hai phần, cho đánh dấu 180 điểm trên mỗi bờ sông và ra lệnh cho binh sĩ bắt đầu đào các con kênh nhỏ xuất phát từ những điểm đó theo các hướng khác nhau. Binh sĩ đào kênh trong suốt mùa hè, tinh thần họ trở nên rệu rã và mọi hy vọng về một chiến thắng nhanh chóng trước người Assyria đã tan thành mây khói. Khi việc đào kênh hoàn tất, con sông Gyndes với dòng nước xiết ngày nào nay đã bị chia thành 360 con kênh nước chảy uể oải đến độ những người phụ nữ sống gần đó có thể lội qua lội lại mà không cần phải vén váy. Cơn giận đã nguôi ngoai, Hoàng đế Ba Tư ra lệnh cho đội quân kiệt sức của mình tiếp tục hành quân đến Babylon.

3. Seneca tập hợp những ví dụ tương tự về cảm giác bị hành hạ bởi những thứ có tri giác. Toàn quyền La Mã ở Syria, Gnaeus Piso, là một viên tướng dũng cảm nhưng có tâm hồn bất an. Khi một binh sĩ trở lại doanh trại sau kỳ nghỉ phép mà không có người bạn đã cùng về phép trước đó và nói rằng không biết người đó đi đâu, Piso cho rằng người lính đó nói dối; rằng anh ta đã giết bạn và sẽ phải trả giá bằng mạng sống của mình.

Người lính bị kết tội thề rằng mình không hề sát hại ai và cầu xin Piso hãy dành thời gian để điều tra nhưng Piso cho rằng mình mới là người hiểu rõ và ngay lập tức ra lệnh xử tử anh ta.

Tuy nhiên, khi viên sĩ quan chỉ huy chuẩn bị chặt đầu người lính nọ thì người lính mất tích đột nhiên xuất hiện ở cửa doanh trại. Cả đội quân vỗ tay ăn mừng và viên sĩ quan cho hoãn thi hành việc xử tử.

Piso thì không vui mừng như thế. Nghe tiếng reo hò, ông cho rằng mọi người đang chế nhạo sự phán xét của mình. Ông đỏ mặt tía tai vì giận dữ, giận dữ đến mức ông triệu cận vệ đến và ra lệnh xử tử cả binh sĩ không giết người lẫn người không bị sát hại. Và bởi vì lúc này Piso đã cảm thấy quá bẽ mặt, ông ra lệnh xử tử luôn cả viên sĩ quan đã hoãn việc thi hành án tử hình lúc trước.

4. Viên toàn quyền Syria đã lập tức diễn giải sự reo hò của những người lính là mong muốn làm tổn hại quyền lực và nghi ngờ sự phán xét của mình. Cyrus đã lập tức giải thích việc dòng sông cuốn mất con ngựa là sự sát hại có chủ đích.

Seneca có lời lý giải cho sự phán xét sai lầm này; đó là “sự khốn khổ của tâm hồn” của những người như Cyrus và Piso. Đằng sau việc họ sẵn sàng coi mọi thứ là lời sỉ nhục nhằm vào bản thân là nỗi sợ rằng mình xứng đáng bị chế giễu. Khi chúng ta ngờ rằng mình là đối tượng bị làm tổn thương thì không cần tốn quá nhiều công sức để ta tin rằng ai đó hoặc cái gì đó đang muốn làm tổn thương ta:

“Một người nào đó không muốn gặp tôi hôm nay, nhưng anh ta lại gặp người khác”; “anh ta phản đối tôi một cách ngạo mạn hoặc cười nhạo tôi công khai”; “anh ta không dành ghế danh dự cho tôi mà xếp tôi ngồi ở cuối bàn.”

Có thể có những lý do đơn giản. Anh ta không gặp tôi hôm nay vì anh ta muốn gặp tôi vào tuần sau. Có vẻ như anh ta cười nhạo tôi nhưng hóa ra anh ta bị tật giật cơ mặt. Đây không phải những lời giải thích đầu tiên xuất hiện trong đầu ta nếu như ta là một người khốn khổ về tâm hồn.

5. Vì thế chúng ta phải bao bọc những ấn tượng ban đầu của mình bằng một mái vòm và từ chối không hành động ngay lập tức dựa trên những giả thiết mà chúng đưa ra. Chúng ta phải tự hỏi rằng người không trả lời thư của ta có nhất thiết chậm trễ như vậy để làm ta bực mình hay không, và liệu chùm chìa khóa mà ta không tìm thấy có nhất thiết bị ăn cắp hay không:

[Người thông thái] không đưa ra lời giải thích sai cho mọi thứ.

6. Và lý do mà họ có thể làm như vậy được Seneca giải thích một cách gián tiếp trong bức thư gửi Lucilius, vào ngày mà ông đọc được một câu từ một trong số các tác phẩm của nhà triết học Hecato:

Tôi sẽ nói cho anh biết điều mà tôi thích trong [tác phẩm của ông ấy]; đó là câu sau: “Anh hỏi tôi đã đạt được tiến bộ gì? Tôi bắt đầu làm bạn với chính mình.” Đó thực sự là một lợi ích to lớn; ... anh có thể chắc chắn rằng người như vậy là bạn của toàn thể nhân loại.

7. Có một cách đơn giản để đánh giá mức độ khốn khổ và thân thiện của chúng ta đối với bản thân mình: hãy để ý xem bạn phản ứng với tiếng ồn như thế nào. Seneca sống gần một phòng tập thể thao. Các bức tường thì mỏng và tiếng ồn thì không ngừng. Ông tả cho Lucilius nghe:

Hãy tưởng tượng một mớ tiếng động dội vào tai tôi!...Ví dụ như khi một quý ông hăm hở luyện tập môn lắc tạ chì, khi anh ta tập chăm chỉ hoặc giả vờ chăm chỉ, tôi có thể nghe thấy tiếng thở phì phò; và mỗi khi anh ta thở ra sau khi nén hơi, tôi có thể nghe tiếng anh ta hổn hển với âm điệu khò khè cao vút. Khi sự chú ý của tôi chuyển sang một người ít năng động hơn đang sung sướng hưởng thụ một buổi massage rẻ tiền bình thường, tôi có thể nghe tiếng bàn tay chặt bôm bốp vào vai... Thêm vào đó là tiếng động khi có kẻ say rượu hoặc tên móc túi nào đó bị tóm cổ, tiếng ồn từ một người lúc nào cũng thích nghe giọng mình trong phòng tắm... một người tự nhổ lông và rít lên the thé... rồi người bán bánh với tiếng rao mỗi lúc một khác, người bán xúc xích, người bán kẹo và đủ loại hàng rong khác.

8. Những người không làm bạn được với chính mình thấy khó có thể tưởng tượng được rằng người bán bánh gào lên để bán được bánh. Người thợ xây làm việc ở tầng trệt của một khách sạn ở Rome có thể đang giả vờ sửa bức tường nhưng ý đồ thực sự của anh ta là chọc tức vị khách đang đọc sách trong căn phòng ở tầng trên.

Lý giải khốn khổ: Người thợ xây đập búa chan chát để làm tôi bực mình. Lý giải thân thiện: Người thợ xây đập búa chan chát và tôi thấy bực mình.

9. Để giữ bình tĩnh trên những con phố ồn ào, chúng ta phải tin rằng những người đang gây tiếng ồn đó không biết gì về chúng ta. Chúng ta phải đặt một cái mái vòm chắn giữa những âm thanh bên ngoài và cảm giác đáng bị trừng phạt ở bên trong. Chúng ta không nên mang lý giải bi quan về động cơ của người khác vào những bối cảnh mà ở đó không có chỗ cho chúng. Sau cùng thì tiếng động chẳng bao giờ dễ chịu cả, nhưng chúng không cần thiết phải làm ta tức giận:

Mọi thứ bên ngoài có thể là trại tâm thần cũng chẳng sao, miễn là trong tâm ta không biến động.

❀ ❀ ❀

[1] Lamprey - một loài cá có răng sắc nhọn.

[2] Cornucopia: tượng trưng cho sự dồi dào.