Những người đã nghe lời đồn chắc hẳn sẽ rất ngạc nhiên khi biết được sở thích thực sự của nhà triết học. Không hề có ngôi nhà lớn nào. Đồ ăn rất giản dị, Epicurus uống nước lọc thay vì rượu và bữa tối chỉ cần có bánh mì, rau và một vốc ô liu. “Hãy gửi cho tôi một nồi pho mát để tôi có thể mở tiệc bất cứ khi nào tôi muốn.” ông bảo bạn mình như vậy. Đó là sở thích của một người đã từng mô tả lạc thú như là mục đích sống của đời mình.

Epicurus không định lừa dối ai. Đam mê lạc thú của ông lớn hơn nhiều so với cuộc truy hoan mà những kẻ buộc tội ông có thể tưởng tượng ra. Chỉ là sau khi phân tích một cách lý trí, ông đã đi đến một số kết luận về những điều khiến cho cuộc sống trở nên dễ chịu - và thật may cho những người không có được khoản thu nhập lớn, có vẻ như những nguyên liệu cần thiết cho lạc thú, dù có mơ hồ đến đâu thì cũng không hề đắt đỏ chút nào.

Hạnh phúc, danh sách những thứ cần có, theo Epicurus

1. Tình bạn

Khi trở về Athens năm 306 trước Công nguyên vào năm 35 tuổi, Epicurus thu xếp cuộc sống một cách khá khác thường. Ông cùng nhóm bạn chuyển đến một ngôi nhà lớn cách trung tâm Athens vài dặm, ở khu Melite, nằm giữa chợ và cảng Piraeus. Sống cùng ông có Metrodorus và em gái, nhà toán học Polyaenus, Hermarchus, Leonteus và vợ là Themista, cùng một thương nhân tên là Idomeneus (người sau này sẽ lấy em gái của Metrodorus). Nhà đủ rộng để mỗi người có một phòng riêng, có các phòng chung để ăn uống và trò chuyện.

Epicurus nhận xét:

Trong số những điều mà trí khôn mang lại cho chúng ta để sống cả cuộc đời trong hạnh phúc thì điều vĩ đại nhất từ trước đến nay là tình bạn.

Với cách nhìn nhận về bạn bè như vậy, Epicurus khuyên chúng ta đừng bao giờ đi ăn một mình:

Trước khi ăn hay uống bất kỳ thức gì, hãy cân nhắc thật kỹ người mà bạn ăn hay uống cùng thay vì bản thân đồ ăn thức uống: bởi vì ăn một mình mà không có bạn bè, đó là cuộc đời của một con sư tử hay một con sói.

Gia đình của Epicurus là một gia đình lớn nhưng có vẻ như trong đó không hề có sự ủ rũ hay gò bó, chỉ có sự thông cảm và dịu dàng.

Chúng ta không tồn tại trừ phi có người nhận thấy ta tồn tại, những điều ta nói không có ý nghĩa gì cho đến khi có người khác hiểu chúng, trong khi đó, được vây quanh bởi bạn bè nghĩa là bản thể của chúng ta được khẳng định; sự hiểu biết và quan tâm của họ có khả năng kéo ta ra khỏi sự tê liệt. Qua những lời nhận xét nhỏ, đôi khi trêu chọc, họ thể hiện rằng họ biết những nhược điểm của ta và chấp nhận chúng, và như thế, họ thừa nhận rằng ta có chỗ đứng trong thế giới này. Chúng ta có thể hỏi họ “Anh ta có đáng sự không” hay “Bạn có bao giờ cảm thấy...?” và được thấu hiểu, thay vì gặp phải câu trả lời bối rối như “Không, tôi không thấy như vậy” - điều đó có thể khiến ta có cảm giác, ngay cả khi có người ở bên, rằng ta cô độc như một nhà thám hiểm vùng cực.

Bạn bè đích thực không đánh giá ta dựa trên những tiêu chuẩn tầm thường, họ quan tâm đến cái gốc của con người ta; giống như các bậc cha mẹ lý tưởng, tình yêu mà họ dành cho ta không bị ảnh hưởng bởi vẻ bề ngoài hay vị trí trong xã hội, vì thế, chúng ta không phải e ngại khi mặc quần áo cũ và thổ lộ rằng năm nay ta chỉ kiếm được ít tiền. Khát vọng trở nên giàu có không phải lúc nào cũng nên được hiểu là sự khao khát đơn thuần một cuộc sống xa hoa; động cơ quan trọng hơn có thể là mong muốn được coi trọng và được đối xử tử tế. Có thể chúng ta phấn đấu trở nên giàu có không vì lý do gì khác ngoài việc có được sự tôn trọng và chú ý của những người mà nếu không đã lờ ta đi. Epicurus chỉ ra nhu cầu cơ bản đó của chúng ta và nhận thấy rằng vài người bạn đích thực có thể mang lại tình yêu và sự tôn trọng mà ngay cả gia sản lớn cũng không thể mang lại.

2. Tự do

Epicurus và bạn bè của mình còn có một phát kiến mang tính cách mạng khác. Để không phải làm việc cho người mà họ không thích và không phải nghe những lời lăng mạ, họ đã không làm việc trong môi trường mang nặng tính buôn bán của Athens (Chúng ta phải giải phóng bản thân khỏi ngục tù của các công việc và đời sống chính trị hằng ngày) và xây dựng cái mà có thể được mô tả chính xác nhất là một công xã, chấp nhận một cuộc sống đơn giản hơn để đổi lấy sự độc lập. Họ có thể kiếm được ít tiền hơn nhưng sẽ không bao giờ phải nghe theo mệnh lệnh của những ông chủ đáng ghét.

Họ mua một mảnh vườn nhỏ gần nhà, cách cổng Dipylon cũ một đoạn, và trồng các loại rau, có lẽ là bliton (bắp cải), krommyon (hành tây) và kinara (một loại cây là tổ tiên của cây actisô ngày nay với phần gốc ăn được còn phần thân có vảy thì không). Khẩu phần ăn hằng ngày của họ không sang trọng cũng không nhiều nhưng giàu mùi vị và đủ dinh dưỡng. Epicurus giải thích cho người bạn Menoeceus rằng “[Người khôn ngoan] không chọn lượng thức ăn nhiều nhất mà chọn thứ vừa ý nhất.”

Sự giản dị không ảnh hưởng đến suy nghĩ của họ về địa vị bởi vì với việc tự tách mình khỏi những giá trị của Athens, họ đã không còn đánh giá bản thân mình dưới góc độ vật chất. Không cần thiết phải thấy xấu hổ vì những bức tường trống trơn và không ích lợi gì khi khoe khoang vàng bạc. Không có gì cần phải chứng tỏ về mặt tài chính với những người bạn sống bên ngoài trung tâm kinh tế và chính trị của thành quốc.

3. Suy nghĩ

Ít có phương thuốc nào chữa trị bệnh lo lắng tốt hơn là suy nghĩ. Bằng cách viết vấn đề ra giấy hoặc đưa ra thảo luận, ta làm cho những khía cạnh cốt lõi của chúng nổi bật lên. Và khi đã hiểu được bản chất thì ta có thể loại bỏ, nếu không phải bản thân vấn đề thì cũng là những đặc tính phụ khiến chúng trở nên trầm trọng: đó là sự bối rối, sự lệch lạc và tính bất ngờ.

Khu vườn - như cách mà mọi người biết đến cộng đồng của Epicurus - là nơi khuyến khích suy nghĩ. Theo Diogenes Laertius, Metrodorus đã viết tới 12 tác phẩm, trong đó có hai tác phẩm hiện đã bị thất lạc là Con đường Minh triết và Về Sức khỏe yếu của Epicurus. Trong những căn phòng chung của ngôi nhà ở Melite và ngoài vườn rau, chắc hẳn đã có nhiều cơ hội mổ xẻ các vấn đề với những con người vừa thông minh vừa có sự đồng cảm.

Epicurus đặc biệt quan tâm đến việc bản thân mình và các bạn phải phân tích sự lo lắng về tiền bạc, bệnh tật, cái chết và những hiện tượng siêu nhiên. Epicurus cho rằng nếu người ta nghĩ một cách có lý trí về sự chết chóc thì họ sẽ nhận ra rằng đằng sau cái chết chẳng có gì ngoài sự quên lãng và rằng “điều gì không gây rắc rối khi nó xảy ra là một nỗi lo lắng vô căn cứ”. Thật ngớ ngẩn khi đánh động bản thân về một tình cảnh mà ta sẽ không bao giờ phải trải qua:

Chẳng có điều gì là đáng sợ đối với một người thực sự hiểu được rằng sống không có gì đáng sợ.

Phân tích một cách tỉnh táo giúp bình ổn tâm trí; nó giúp cho các bạn bè của Epicurus không phải nhìn thấy những khó khăn có thể ám ảnh họ trong môi trường thiếu sự suy tưởng bên ngoài khu vườn.

Sự giàu có ít khi làm cho người ta khốn khổ. Tuy nhiên, điểm then chốt trong lập luận của Epicurus là nếu chúng ta có tiền mà không có bạn bè, tự do và một cuộc sống có suy nghĩ thì ta sẽ không bao giờ thực sự hạnh phúc, và nếu như ta có những thứ sau mà không có tài sản thì ta sẽ không bao giờ bất hạnh.

Để làm nổi bật những điều thiết yếu cho hạnh phúc và những gì có thể bỏ qua mà không hối tiếc nếu như chúng ta bị tước mất sự giàu sang do bất công xã hội hay những bất ổn kinh tế, Epicurus phân các nhu cầu của chúng ta thành ba loại:

Trong số các mong muốn, có cái tự nhiên và cần thiết. Có những cái khác tự nhiên nhưng không cần thiết. Và có những mong muốn không tự nhiên cũng không cần thiết.

ĐIỀU GÌ LÀ CẦN THIẾT VÀ KHÔNG CẦN THIẾT ĐỂ HẠNH PHÚC

Tự nhiên và cần thiết

Bạn bè

Tự do

Suy nghĩ (về những nguồn cơn chính của sự lo âu: cái chết, bệnh tật, nghèo đói, mê tín)

Thức ăn, chỗ ở, quần áo

Tự nhiên nhưng không cần thiết

Một ngôi nhà lớn

Các phòng tắm riêng

Yến tiệc

Người hầu

Cá, thịt

Không tự nhiên cũng không cần thiết

Danh tiếng

Quyền lực

Đặc biệt đối với những người không thể kiếm ra tiền hoặc sợ mất tiền, sự phân loại của Epicurus gợi ý rằng hạnh phúc phụ thuộc vào một số vấn đề tâm lý phức tạp và khá độc lập với vật chất, vượt lên trên những phương tiện cần thiết để mua quần áo ấm để mặc, một nơi để ở và đồ ăn - đó là một loạt ưu tiên được thiết kế để khơi gợi suy nghĩ ở những người đánh đồng hạnh phúc với kết quả của những kế hoạch tài chính lớn và bất hạnh với thu nhập khiêm tốn.

Mối quan hệ giữa tiền bạc và hạnh phúc theo quan điểm của Epicurus có thể được thể hiện bằng biểu đồ như sau: khả năng mang lại hạnh phúc của tiền bạc đã có sẵn chỉ với một mức thu nhập thấp và sẽ không tăng lên với mức thu nhập cao nhất. Hạnh phúc của chúng ta sẽ không ngừng lại với số tiền lớn hơn nhưng Epicurus quả quyết rằng chúng ta sẽ không vượt qua mức độ hạnh phúc mà những người có thu nhập thấp đã đạt được.

Phân tích này dựa trên một nhận thức đặc biệt về hạnh phúc. Đối với Epicurus, chúng ta hạnh phúc nếu không thực sự đau khổ. Bởi vì chúng ta đau khổ nếu thiếu thức ăn và quần áo nên chúng ta phải có đủ tiền để mua chúng. Nhưng đau khổ là từ quá mạnh để miêu tả điều sẽ xảy ra nếu chúng ta buộc phải mặc một chiếc áo khoác bình thường thay vì áo cashmere hoặc ăn sandwich thay vì sò điệp. Vì thế, lập luận ở đây là:

Khi mà sự đau khổ do ham muốn đã bị loại bỏ thì những món ăn đơn giản cũng mang lại sự hài lòng giống như một bàn ăn sang trọng.

Việc chúng ta thường xuyên ăn những món giống như bức tranh bên phải hay bức tranh bên trái không thể là nhân tố chính chi phối đầu óc của ta.

Việc ăn thịt không làm dịu đi bất kỳ mối lo nào hay ham muốn nào mà nếu không được thỏa mãn sẽ gây đau khổ... Cái mà nó mang lại không phải là việc duy trì sự sống mà là sự hài lòng... giống như việc uống các loại rượu độc đáo, tất cả những điều đó đều không cần thiết cho bản chất của chúng ta.

Chúng ta dễ có xu hướng cho rằng việc sống đơn giản như vậy với người Hy Lạp cổ đại thì dễ hơn bởi vì họ làm gì có những thứ xa xỉ như ngày nay. Tuy nhiên, vẫn có thể bảo vệ lập luận trên khi chỉ ra sự thiếu cân bằng về tỷ lệ giữa giá cả và hạnh phúc ở các sản phẩm hiện đại hơn.

Chúng ta sẽ không hạnh phúc với chiếc xe bên trái nếu thiếu bạn bè, với một căn biệt thự mà thiếu tự do, với ga trải giường êm ái nhưng quá nhiều lo lắng khi đi ngủ. Cho đến khi nào những nhu cầu phi vật chất vẫn chưa được quan tâm thì đường kẻ trên biểu đồ hạnh phúc vẫn sẽ ở dưới thấp.

Để tránh mua những thứ mà ta không cần hay tiếc nuối những thứ mà ta không thể mua, lúc mà bạn thèm muốn một đồ vật đắt tiền, hãy tự hỏi một cách nghiêm khắc rằng mình làm như thế có đúng không. Chúng ta nên tiến hành một loạt thử nghiệm suy nghĩ trong đó hãy tự đặt mình vào thời điểm trong tương lai khi mà ham muốn của ta đã được thỏa mãn để xem mức độ hạnh phúc của ta lúc đó sẽ như thế nào:

Phương pháp đặt câu hỏi sau đây cần được áp dụng đối với mọi ham muốn: Điều gì sẽ xảy ra nếu tôi đã đạt được điều mình mong muốn? Điều gì sẽ xảy ra nếu tôi không đạt được nó?

Một phương pháp mà, mặc dù không tìm được bằng chứng cho thấy Epicurus là cha đẻ của nó, cần được tiến hành theo ít nhất năm bước - và cũng không bất công khi nói rằng ngôn ngữ để diễn tả phương pháp này giống như ngôn ngữ của một cuốn cẩm nang hay sách dạy nấu ăn.

1. Xác định một kế hoạch để hạnh phúc.

Để hạnh phúc khi đi nghỉ, tôi phải ở tại một căn biệt thự.

2. Tưởng tượng rằng kế hoạch có thể sai. Tìm những ngoại lệ về mối liên hệ có thể có giữa thứ mà ta ham muốn với hạnh phúc. Liệu ta có thể sở hữu thứ đó nhưng vẫn không thấy hạnh phúc hay không? Liệu ta có thể hạnh phúc mà không cần sở hữu thứ đó hay không?

Liệu tôi có thể tiêu tốn tiền bạc vào việc ở trong một căn biệt thự mà vẫn không cảm thấy hạnh phúc?

Liệu tôi có thể cảm thấy hạnh phúc mà không cần tốn nhiều tiền đến vậy để ở trong một căn biệt thự?

3. Nếu tìm thấy ngoại lệ thì thứ mà ta ham muốn không thể là nguyên nhân cần và đủ cho hạnh phúc.

Có khả năng tôi sẽ cảm thấy tồi tệ khi ở trong căn biệt thự nếu chẳng hạn như tôi thấy biệt lập và cô đơn vì không có bạn bè. Tôi có thể thấy hạnh phúc trong một chiếc lều nếu chẳng hạn như tôi ở cùng một người tôi yêu mến và tôn trọng tôi.

4. Để chính xác thì kế hoạch ban đầu phải không quá cứng nhắc để có thể tính đến các ngoại lệ.

Việc tôi có thể thấy hạnh phúc trong một căn biệt thự đắt giá phụ thuộc vào việc tôi ở cùng người mà tôi yêu mến và tôn trọng tôi.

Tôi có thể thấy hạnh phúc mà không cần tốn tiền cho một căn biệt thự sang trọng, miễn là tôi ở cùng người mà tôi yêu mến và tôn trọng tôi.

5. Những nhu cầu thực sự giờ đây có vẻ như khác xa mong muốn lúc ban đầu.

Hạnh phúc phụ thuộc vào việc có bạn bè tâm đầu ý hợp hơn là căn biệt thự trang hoàng lộng lẫy.

Việc sở hữu tài sản xa hoa nhất không làm dịu đi những xáo động của tâm hồn, cũng không sinh ra niềm vui đặc biệt.