Dĩ nhiên là nhân loại sẽ chẳng có nhiều thành tựu vĩ đại nếu chúng ta chấp nhận mọi sự bực mình. Cỗ máy sáng tạo của con người được vận hành bằng câu hỏi “Mọi thứ có nhất thiết phải diễn ra như thế này không?”, từ đó sinh ra cải cách chính trị, tiến bộ khoa học kỹ thuật, những mối quan hệ tốt đẹp hơn, những quyển sách hay hơn. Người La Mã cực kỳ giỏi từ chối chấp nhận sự thất vọng. Họ ghét mùa đông lạnh giá và đã xây dựng hệ thống sưởi dưới sàn nhà. Họ không muốn đi trên những con đường lầy lội và đã lát gạch cho chúng. Vào giữa thế kỷ 1, những cư dân La Mã sống ở Nîmes, xứ Provence, quyết định rằng họ muốn thành phố có nhiều nước hơn là lượng nước mà tự nhiên ban cho, và thế là họ bỏ ra một triệu đồng xettec[1] để xây dựng nên một biểu tượng phi thường về sự kháng cự của con người với hiện trạng. Ở phía Bắc của Nîmes, gần Uzès, các kỹ sư La Mã phát hiện ra nguồn nước đủ mạnh để cung cấp nước cho các nhà tắm và đài phun nước trong thành phố, và họ vẽ kế hoạch dẫn nước chảy qua 50 dặm, qua các rặng núi và thung lũng, vào một hệ thống máng dẫn và đường ống ngầm. Khi các kỹ sư gặp phải hẻm núi với nhiều hang động dọc theo con sông Gard, họ không chịu khuất phục trước trở ngại mà thiên nhiên tạo ra và dựng nên một ống máng dẫn nước ba tầng, dài 360 mét và cao 48 mét, có khả năng dẫn 35.000 mét khối nước một ngày - để các cư dân của Nîmes không bao giờ còn phải bực mình vì các bồn tắm thiếu nước.

Thật không may là năng lực trí óc luôn tìm kiếm phương án thay thế lại không chịu nghỉ ngơi. Chúng liên tục đưa ra những kịch bản cho thay đổi và tiến bộ ngay cả khi không có hy vọng nào để thay đổi thực tế. Năng lượng cần thiết để thúc đẩy chúng ta hành động được sản sinh từ những cú đấm choáng váng - lo âu, đau đớn, giận dữ, bị xúc phạm - rằng thực tế không như chúng ta mong muốn. Tuy nhiên, sự thất vọng đó không mang lại tác dụng gì nếu chúng ta không thể cải thiện tình hình, nếu chúng ta đánh mất đi sự bình an trong tâm hồn mà không thể làm các dòng sông đổi hướng; đó là lý do vì sao mà với Seneca, sự thông thái nằm ở chỗ phân biệt được chính xác khi nào thì ta có thể thay đổi thực tế theo mong muốn của mình và khi nào thì phải chấp nhận điều không thể thay đổi với tâm thế bình thản.

Những người theo chủ nghĩa khắc kỷ dùng hình ảnh khác để mô tả tình trạng của chúng ta, những sinh vật đôi khi có thể tạo ra thay đổi nhưng luôn luôn phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài: Chúng ta giống như những con chó bị buộc vào một chiếc xe kéo mà đường đi của nó không thể đoán trước. Dây buộc đủ dài để ta có một mức độ thoải mái nhất định nhưng không đủ dài để ta có thể đi đâu tùy thích.

Hình ảnh ẩn dụ này được đưa ra bởi hai nhà triết học theo chủ nghĩa khắc kỷ là Zeno và Chrysippus và được Giám mục La Mã Hippolytus mô tả như sau:

Khi con chó bị buộc vào chiếc xe kéo, nếu nó muốn đi theo, người ta kéo nó đi và nó đi theo, khi đó, hành động tự phát của nó trùng hợp với điều tất yếu. Nhưng nếu con chó không đi theo thì nó cũng bị buộc phải làm như vậy cho dù thế nào đi nữa. Con người cũng vậy: dù muốn hay không thì họ cũng buộc phải tuân theo cái đã được định trước.

Theo lẽ tự nhiên thì một con chó sẽ hy vọng được đi bất kỳ đâu mà nó thích. Nhưng theo như phép ẩn dụ của Zeno và Chrysippus thì nếu con chó không thể đi bất kỳ đâu mà nó thích thì tốt hơn hết là nó hãy chạy thong dong đằng sau chiếc xe kéo hơn là bị cái dây lôi đi và thít vào cổ. Mặc dù phản ứng đầu tiên của con chó có thể là cưỡng lại cú ngoặt đột ngột của chiếc xe sang một hướng khác rất tồi tệ thì nỗi đau khổ của nó sẽ chỉ căng tăng thêm khi nó cố chống cự.

Seneca nói như sau:

Một con vật khi cố gắng cưỡng lại cái thòng lọng thì chỉ càng làm cho nó siết chặt hơn... không có cái ách nào siết cổ con vật nhẹ hơn trừ phi nó để cái ách kéo đi thay vì cưỡng lại. Cách duy nhất để giảm nhẹ tai họa là chịu đựng và thuận theo điều tất yếu.

Để giảm bớt sự kháng cự đối với những sự kiện đã bị chuyển hướng quá xa so với dự định ban đầu của mình, chúng ta nên nghĩ rằng mình cũng không bao giờ thoát khỏi cái dây thòng lọng buộc quanh cổ. Người khôn ngoan sẽ học cách xác định điều gì là cần thiết và thuận theo nó ngay lập tức, hơn là tự làm mình kiệt sức vì chống cự. Khi một người khôn ngoan biết rằng hành lý của mình đã bị thất lạc trong lúc chuyển máy bay, anh ta sẽ lập tức chấp nhận sự thật đó. Seneca thuật lại cách mà người sáng lập ra Chủ nghĩa khắc kỷ ứng xử khi bị mất đồ:

Khi Zeno biết tin về vụ đắm tàu khiến cho toàn bộ hành lý của mình bị đắm, ông nói: “Fortune muốn tôi trở thành một nhà triết học nhẹ gánh hơn.”

Nghe có vẻ như đây là công thức cho sự thụ động và yên ổn, khuyến khích ta đầu hàng trước sự thất vọng có thể xảy đến. Nó có thể khiến ta không có động lực xây nên một cái máng dẫn nước thậm chí chỉ bé xíu như ở Bornègre, một thung lũng nằm cách Pont du Gard vài ki lô mét về phía bắc, với kích thước khiêm tốn dài 17 mét và cao 4 mét.

Nhưng ý mà Seneca muốn nói tinh tế hơn. Việc coi một điều là cần thiết khi nó không cần thiết cũng chẳng kém phần vô lý so với việc chống lại một điều khi nó là cần thiết. Chúng ta dễ lầm đường lạc lối với việc chấp nhận cái không cần thiết và chối bỏ cái khả thi, cũng như chối bỏ cái cần thiết và mong ước cái bất khả thi. Nhiệm vụ của lý trí là phải phân biệt được điều này.

Dù cho điểm giống nhau giữa chúng ta và con chó bị buộc dây là gì đi nữa thì chúng ta cũng có một lợi thế quan trọng: ta có lý trí còn con chó thì không. Vì vậy, đầu tiên con chó sẽ không biết rằng nó bị buộc vào sợi dây, nó cũng không hiểu được mối liên hệ giữa những cú ngoặt đổi hướng của cái xe với sự đau đớn ở cổ nó khi bị sợi dây siết vào. Nó sẽ bối rối vì những cú đổi hướng, nó khó có thể tính toán được đường đi của chiếc xe và vì thế sẽ liên tục bị những cú siết đau đớn. Nhưng chúng ta thì khác, lý trí cho phép chúng ta lý thuyết hóa một cách chính xác đường đi của chiếc xe, điều này cho chúng ta cơ hội cảm thấy tự do hơn bằng cách đảm bảo luôn có một khoảng cách tương đối giữa ta và điều tất yếu, và con người là loài duy nhất trong số các sinh vật có được cơ hội này. Lý trí cho phép chúng ta quyết định khi nào thì mong ước của ta mâu thuẫn hoàn toàn với thực tế và sau đó ra lệnh cho ta chấp nhận điều tất yếu một cách tự nguyện, thay vì tức giận hay cay đắng. Chúng ta có thể bất lực trong việc thay đổi một số sự kiện nhưng vẫn được tự do lựa chọn thái độ đối với chúng, và ta sẽ tìm thấy tự do trong chính việc lập tức chấp nhận điều tất yếu.

Tháng Hai năm 62, Seneca phải đối mặt với một thực tế không thể thay đổi. Nero không còn nghe lời người thầy cũ của mình, né tránh Seneca, khuyến khích việc phỉ báng ông trong triều đình và bổ nhiệm Ofonius Tigellinus, một viên pháp quan khát máu, để giúp hắn thỏa mãn sở thích giết người bừa bãi và dục tính tàn bạo. Nero cho bắt cóc các trinh nữ trên đường phố Rome và đưa họ đến lâu đài của mình. Vợ của các nghị sĩ bị ép buộc tham gia các cuộc truy hoan và chứng kiến cảnh chồng mình bị giết ngay trước mắt. Nero đi lang thang trong thành phố vào ban đêm, cải trang thành dân thường và cứa cổ người đi đường trong những con hẻm tối. Hắn yêu một thanh niên trẻ, người mà hắn muốn là con gái, vì thế hắn cho thiến cậu ta và làm đám cưới giả. Người La Mã châm biếm rằng cuộc sống của họ sẽ dễ chịu hơn nếu như Domitius, cha của Nero, cũng cưới một phụ nữ giả như vậy. Biết rằng tính mạng của mình đang bị đe dọa nghiêm trọng, Seneca cố gắng rút lui khỏi triều đình và sống lặng lẽ trong căn biệt thự ở ngoại ô Rome. Hai lần ông xin từ chức; hai lần Nero từ chối, ôm chặt lấy ông và thề rằng hắn thà chết còn hơn làm hại người thầy yêu quý của mình. Kinh nghiệm không cho phép Seneca tin vào những lời hứa đó, dù chỉ một chút.

Ông hướng về triết học. Ông không thể thoát khỏi Nero, và điều không thể thay đổi, lý trí bảo ông hãy chấp nhận. Trong những năm tháng lo âu căng thẳng chắc hẳn là không thể chịu đựng nổi đó, Seneca dành toàn bộ tâm trí cho việc nghiên cứu tự nhiên. Ông viết một cuốn sách về trái đất và các hành tinh. Ông nhìn lên bầu trời bao la và những chòm sao, ông nghiên cứu đại dương vô tận và những dãy núi cao. Ông quan sát những tia chớp và suy đoán về nguồn gốc của chúng:

Tia sét là lửa bị nén và phóng rất mạnh. Khi chúng ta vốc nước trong lòng bàn tay và đập hai tay vào nhau thật mạnh thì nước sẽ phun ra giống như ở một cái bơm. Giả sử điều tương tự xảy ra với các đám mây. Khoảng không gian hẹp giữa những đám mây bị nén đẩy luồng không khí giữa chúng ra và do áp lực này, luồng không khí bốc cháy và bị phóng ra giống như khi bắn súng cao su.

Ông nghiên cứu về động đất và cho rằng chúng xảy ra do không khí bị mắc kẹt trong lòng đất tìm cách thoát ra ngoài, một dạng bệnh đầy hơi của trái đất:

Trong số các lập luận chứng minh rằng động đất do luồng không khí dịch chuyển gây ra, đây là một lập luận mà bạn không nên ngần ngại theo đuổi: khi một cơn địa chấn khủng khiếp đã thỏa mãn cơn giận của nó với các thành phố và quốc gia thì sau đó không thể có một trận động đất có độ mạnh tương tự. Sau khi cơn địa chấn lớn nhất xảy ra, những dư chấn sau đó sẽ nhẹ thôi bởi vì cơn địa chấn đầu tiên, với tất cả sự dữ dội của nó, đã tạo ra một lối thoát cho luồng không khí đang tìm cách thoát ra ngoài.

Lập luận khoa học của Seneca có đúng hay không cũng không quan trọng; quan trọng hơn là một người mà mạng sống có thể bị đe dọa bất kỳ lúc nào bởi tính khí thất thường của một tên hoàng đế khát máu lại dường như vẫn tìm thấy sự giải thoát lớn lao từ những hiện tượng tự nhiên - có lẽ bởi vì trong những hiện tượng tự nhiên kỳ vĩ đó có sự nhắc nhở chúng ta về tất cả những điều mà ta bất lực không thể thay đổi, tất cả những điều mà ta phải chấp nhận. Những dòng sông băng, những ngọn núi lửa, những trận động đất và những cơn bão là biểu tượng hùng vĩ cho những điều vượt quá khả năng của chúng ta. Trong thế giới loài người, ta lớn lên với niềm tin rằng mình luôn có khả năng thay đổi số mệnh, và ta hy vọng, lo lắng theo niềm tin ấy. Từ tiếng sóng vỗ không ngừng của biển cả đến những ngôi sao chổi vụt qua trên bầu trời đêm, rõ ràng là có những thế lực hoàn toàn thờ ơ trước những mong muốn của ta. Sự thờ ơ này không phải chỉ của riêng thiên nhiên; con người cũng có thể thể hiện quyền lực khủng khiếp với người khác, nhưng chính thiên nhiên mang lại cho chúng ta bài học đắt giá nhất về những điều tất yếu mà ta phải thuận theo:

Mùa đông, trời lạnh, ta phải rùng mình. Mùa hè trở lại với cái nóng và ta phải đổ mồ hôi. Thời tiết trái mùa ảnh hưởng đến sức khỏe và ta phải ốm. Ở một số nơi ta có thể gặp thú hoang, hoặc gặp những người còn nguy hiểm hơn bất kỳ con thú nào... Và chúng ta không thể thay đổi trật tự của mọi thứ... linh hồn ta phải tự điều chỉnh để thích ứng với quy luật [tự nhiên] này, điều này phải thuận theo, điều kia phải tuân thủ... Những gì bạn không thể cải tạo thì tốt nhất là chấp nhận.

Seneca bắt đầu viết cuốn sách về tự nhiên ngay sau lần đầu tiên đệ đơn từ chức lên Nero. Ông được yên ổn trong ba năm. Tháng Tư năm 65, âm mưu lật đổ hoàng đế của Piso bị phát hiện, một viên sĩ quan được phái đến căn biệt thự của nhà triết học. Ông đã sẵn sàng. Nàng Paulina ngực trần và những người hầu có thể sụp xuống khóc than nhưng Seneca đã học cách tự nguyện đi theo chiếc xe, và cứa tĩnh mạch mà không kháng cự. Như ông đã từng nói với Marcia về cái chết của con trai Metilius:

❀ ❀ ❀

[1] Sesterces: đồng tiền La Mã.