Về sự thiếu thốn tình dục

Thật rắc rối khi có cả thân thể và trí óc vì cái trước gần như đối nghịch hoàn toàn với phẩm giá và sự thông thái của cái sau. Thân thể chúng ta bốc mùi, đau mỏi, chảy xệ, co bóp, hồi hộp và lão hóa. Nó buộc ta phải đánh trung tiện và ự hơi, và từ bỏ những kế hoạch hợp lý để nằm trên giường với người khác, vã mồ hôi và phát ra những âm thanh gợi nhớ đến tiếng lũ linh cẩu gọi nhau giữa những sa mạc khô cằn của châu Mỹ. Thân thể bắt trí óc làm con tin cho những nhịp điệu và ý thích bất chợt của nó. Toàn bộ cách nhìn nhận cuộc sống của chúng ta có thể bị thay đổi bởi quá trình tiêu hóa một bữa trưa lớn. “Tôi thấy mình như là một người khác vào trước và sau bữa ăn,” Montaigne đồng tình:

Khi sức khỏe và một ngày nắng đẹp mỉm cười với tôi, tôi khá là vui vẻ; nếu có một cái móng chân mọc ngược đâm vào da thì tôi sẽ trở nên giận dỗi, cáu kỉnh và khó gần.

Ngay cả những nhà triết học vĩ đại nhất cũng không thoát khỏi sự bẽ bàng mà thân thể mang lại. “Hãy tưởng tượng Plato bị quật ngã bởi bệnh động kinh hoặc trúng gió,” Montaigne nói, “rồi sau đó thách ông ấy tìm thấy bất kỳ sự giúp đỡ nào từ tất cả những khả năng cao quý và tuyệt vời của tâm hồn.” Hoặc hãy tưởng tượng rằng khi đang đứng trước hội nghị, Plato bỗng nhiên cần xì hơi:

Cái cơ thắt có chức năng xả dạ dày của chúng ta có cơ chế dãn và co thắt riêng, độc lập và thậm chí còn trái ngược với mong muốn của ta.

Montaigne nghe nói về một người có khả năng đánh trung tiện theo ý muốn và thỉnh thoảng ông ta đánh trung tiện theo chuỗi làm nhạc đệm cho bài thơ. Tuy nhiên, khả năng này không trái ngược với quan sát chung của Montaigne rằng cơ thể của chúng ta cao tay hơn trí óc, và cơ thắt là bộ phận “kém thận trọng và mất trật tự nhất”. Montaigne còn nghe nói về trường hợp bi thảm của một người có cơ thắt “mãnh liệt và mất dạy” đến mức khiến cho chủ nhân của nó đánh trung tiện ra gió thường xuyên và không ngừng trong suốt 40 năm trời đến chết”.

Không ngạc nhiên là chúng ta thường muốn chối bỏ mối quan hệ cùng tồn tại không thoải mái và đáng xấu hổ với các bộ phận này. Montaigne gặp một phụ nữ biết bộ phận tiêu hóa của mình tệ hại như thế nào và đã sống như thể bà không có nó:

Quý bà [này] (một trong số những người vĩ đại nhất)... cho rằng việc nhai đồ ăn làm biến dạng khuôn mặt, làm tổn hại nghiêm trọng đến sự duyên dáng và vẻ đẹp của người phụ nữ, vì vậy khi đói, bà ta tránh không xuất hiện trước công chúng. Tôi cũng nghe nói về một người đàn ông không thể chịu đựng việc nhìn người khác ăn hoặc để người khác nhìn thấy mình ăn nên đã lảng tránh tiếp xúc với mọi người khi ăn, thậm chí còn hơn cả khi đi vệ sinh.

Montaigne biết có những người đàn ông có ham muốn tình dục quá độ đến mức không thể chịu đựng nổi và chấm dứt sự tra tấn đó bằng cách cắt phéng của quý của mình đi. Những người khác thì cố dập tắt ham muốn bằng cách đắp tuyết và giấm lên tinh hoàn hoạt động quá mức của mình. Hoàng đế Maximilian, ý thức được sự mâu thuẫn giữa việc là bậc quân vương và việc có một cơ thể, đã ra lệnh cấm bất kỳ ai được nhìn thấy ông ở trần, nhất là từ thắt lưng trở xuống. Trong di chúc của mình, ông yêu cầu được mặc quần lót bằng lanh khi chôn cất. Montaigne cho rằng “Ông ta nên có thêm một điều khoản bổ sung rằng người mặc quần cho mình phải bị bịt mắt.”

Cho dù chúng ta có thiên hướng tìm đến các biện pháp cực đoan đó như thế nào thì triết lý của Montaigne cũng mang tính hòa giải: “Điều kém văn minh nhất trong sự phiền não của chúng ta là khinh miệt cơ thể mình.” Thay vì cố gắng chia bản thân ra làm đôi, ta nên ngừng việc gây nội chiến về cái vỏ bề ngoài thể xác của mình và học cách chấp nhận chúng như là sự thật không thể thay đổi được, không xấu xa cũng không đáng hổ thẹn.

Mùa hè năm 1993, L. và tôi đi nghỉ ở miền Bắc Bồ Đào Nha. Chúng tôi lái xe qua các ngôi làng của vùng Minho rồi dành vài ngày ở phía Nam Viana do Castelo. Chính ở đây, vào đêm cuối cùng của kỳ nghỉ, trong một khách sạn nhỏ nhìn ra biển, tôi nhận ra một điều không hề có dấu hiệu nào báo trước - rằng tôi không thể làm tình được nữa. Có lẽ tôi đã không thể vượt qua trải nghiệm này chứ chưa nói đến chuyện kể lại nó nếu như vài tháng trước khi đi Bồ Đào Nha, tôi không đọc được chương thứ 21 trong tập đầu bộ Tiểu luận của Montaigne.

Trong đó, tác giả viết về việc một người bạn của mình nghe một người đàn ông kể lại chuyện cậu nhỏ của ông ta bị xìu ngay khi chuẩn bị đi vào bạn tình. Sự xấu hổ vì cú xẹp đó tác động lên người bạn của Montaigne mạnh đến mức lần sau, khi gần gũi một người phụ nữ, anh ta không thể loại bỏ hình ảnh đó khỏi tâm trí và nỗi lo sợ thảm họa đó xảy ra với mình tràn ngập đến độ anh ta cũng không thể cương cứng được. Từ đó trở đi, mỗi khi ham muốn một người đàn bà, anh ta lại bất lực, và ký ức nhục nhã về mỗi cuộc làm tình bất thành chế giễu và hành hạ anh ta với sức mạnh ngày càng lớn.

Người bạn của Montaigne trở nên bất lực sau khi không có được sự kiểm soát vững chắc của lý trí đối với bộ phận sinh dục, thứ mà anh ta nghĩ là một đặc tính không thể thiếu của người đàn ông bình thường. Montaigne không đổ lỗi cho bộ phận sinh dục: “Trừ trường hợp bị bất lực thực sự, bạn sẽ không bao giờ không thể làm tình nếu như đã từng một lần làm được.” Chính cái quan niệm nặng nề cho rằng lý trí có khả năng kiểm soát hoàn toàn cơ thể, nỗi khiếp sợ phải bước ra ngoài bức tranh mà chúng ta tự vẽ ra về cái gọi là sự bình thường, đã khiến cho người đàn ông không thể làm tình. Giải pháp là vẽ lại bức tranh; chính việc chấp nhận sự mất kiểm soát đối với bộ phận sinh dục như là một khả năng vô hại trong quan hệ tình dục sẽ khiến người đàn ông có thể ngăn việc đó không xảy ra giống như người bạn của Montaigne đã nhận ra.

Khi ở trên giường với một người đàn bà, anh ta học cách:

Thú nhận trước về khiếm khuyết của mình và nói về nó một cách cởi mở, nhờ đó làm giảm sự căng thẳng trong tâm hồn. Bằng cách chấp nhận khiếm khuyết đó như là một điều có thể xảy ra, cảm giác căng thẳng giảm đi và bớt đè nặng lên tâm hồn anh.

Sự thẳng thắn của Montaigne giúp giảm bớt sự căng thẳng trong tâm hồn người đọc. Tâm trạng bất thường của bộ phận sinh dục được tách rời khỏi những khoảng nghỉ đen tối của sự xấu hổ không nói thành lời và được xem xét lại dưới con mắt từng trải, không hề bị lay động của một nhà triết học mà không một điều gì thuộc về thể xác có thể đánh bại. Cảm giác có lỗi được làm dịu đi bởi cái mà Montaigne mô tả là:

Sự bất tuân lệnh [mang tính phổ quát] của cái bộ phận cứ ngóc đầu lên rất không đúng lúc khi chúng ta không muốn nó làm thế, và lại cũng rất không đúng lúc, nó làm ta thất vọng khi ta cần nó nhất.

Một người đàn ông thất bại trước người tình và không thể làm gì khác ngoài việc lầm bầm câu xin lỗi có thể lấy lại sức mạnh và xoa dịu nỗi lo lắng của tình nhân bằng cách chấp nhận rằng sự bất lực của mình thuộc về một lĩnh vực rộng lớn bao gồm rất nhiều điều không may xảy ra trong tình dục, không quá hiếm hoi cũng chẳng quá đặc biệt. Montaigne biết một nhà quý tộc xứ Gascony sau khi thất bại trước người tình đã chạy về nhà, cắt phăng của quý và gửi nó cho quý cô đó ”để chuộc lỗi”. Montainge cho rằng, thay vào đó:

Nếu [các cặp đôi] chưa sẵn sàng thì không nên vội vàng. Thay vì rơi vào bi kịch suốt đời do thất vọng với lần thất bại đầu tiên, tốt hơn hết là họ nên... chờ đến thời điểm phù hợp... một người đàn ông trải qua một lần thất bại nên thực hiện vài màn dạo đầu và thử nghiệm một cách nhẹ nhàng với vài cuộc tấn công đột ngột nho nhỏ; anh ta không nên cứng đầu cứng cổ, điều đó sẽ chỉ chứng tỏ rằng anh ta sẽ mãi mãi thất bại.

Đây là một ngôn ngữ mới, đi thẳng vào bản chất và không để cảm xúc chi phối, nhằm thể hiện những khoảnh khắc cô đơn nhất của dục tính con người, vạch một lối đi vào những nỗi buồn riêng tư vốn chỉ gói gọn trong phòng ngủ, Montaigne khiến cho nó không còn là vấn đề đáng bị xem thường, đồng thời cố gắng giúp ta giảng hòa với cơ thể của mình. Sự dũng cảm của Montaigne khi đề cập đến cái luôn bí mật tồn tại nhưng ít khi được nhắc đến giúp mở rộng phạm vi những gì chúng ta dám thể hiện ra với người tình và với bản thân mình - có thể thấy lòng can đảm của Montaigne khi tin rằng không gì diễn ra với con người lại phi nhân tính, rằng “mỗi người mang trong mình một chỉnh thể của tình trạng là con người”, tình trạng đó bao gồm nguy cơ thỉnh thoảng cậu nhỏ lại phản kháng bằng cách mềm nhũn ra, và chúng ta không cần phải đỏ mặt hay căm ghét bản thân vì điều đó.

Montaigne cho rằng vấn đề với cơ thể chúng ta một phần nằm ở việc thiếu thảo luận thẳng thắn về chúng trong giới có học thức. Các câu chuyện và hình ảnh mang tính đại diện thường không gắn sự cao quý của phái đẹp với đam mê tình dục mạnh mẽ và cũng không gắn quyền lực với việc sở hữu cơ thắt dạ dày hay bộ phận sinh dục. Tranh vẽ các bậc quân vương và các quý bà không khuyến khích chúng ta nghĩ đến cảnh tượng những tâm hồn cao quý này xì hơi hay làm tình. Montaigne vẽ nên bức tranh bằng một thứ tiếng Pháp sỗ sàng và đẹp đẽ:

Au plus eslevé throne du monde si ne sommes assis que sus nostre cul

Trên ngai vàng cao quý nhất của thế giới, chúng ta ngồi bằng đít.

Les Roys et les philosophes fienient, et les dames aussi.

Quân vương và nhà triết học đều phải đi ỉa, các quý bà cũng thế.

Ông có thể nói bằng cách khác. Thay vì “cul” (đít), là “derrière” (phần hậu) hay “fesses” (bộ mông). Thay vì “fienter” (đi ỉa) là “aller au cabinet” (đi vệ sinh). Cuốn Từ điển tiếng Anh và tiếng Pháp (vì sự tiến bộ của người học trẻ tuổi, và để giúp mọi người khác muốn có hiểu biết chính xác nhất về Pháp ngữ) của Randle Cotgrave, được in năm 1611, giải thích từ “fienter” chính xác là được dùng để chỉ chất bài tiết của lũ chim hay những con lửng. Nếu như Montaigne thấy cần dùng ngôn ngữ mạnh như vậy thì đó là nhằm sửa sai cho sự phủ nhận cơ thể một cách mạnh mẽ không kém trong các tác phẩm triết học và các phòng tranh. Quan điểm cho rằng các quý bà không bao giờ phải rửa tay và các bậc quân vương không có bộ phận đằng sau khiến cho việc nhắc cho thế giới biết rằng họ cũng đi ngoài và cũng có mông là kịp thời:

Hoạt động của bộ phận sinh dục của con người rất tự nhiên, cần thiết và đúng đắn, chúng đã làm gì để khiến ta không bao giờ dám nhắc đến chúng mà không thấy xấu hổ và loại trừ chúng khỏi các cuộc đối thoại nghiêm túc? Chúng ta không ngại thốt ra những từ như giết, trộm cắp, hay phản bội; trong khi những từ kia thì chỉ dám lầm bầm qua kẽ răng.

Trong khuôn viên lâu đài của Montaigne có mấy vạt rừng sồi, một ở phía Bắc gần làng Castillion-la-Bataille, một ở phía đông gần St. Vivien. Con gái của Montaigne là Léonor chắc hẳn biết về sự tĩnh lặng và mênh mông của các khu rừng nhưng không được khuyến khích biết tên của chúng: trong tiếng Pháp, từ “cây sồi” là “fouteau”, phát âm gần giống với từ “foutre” - nghĩa là “fuck”.

“Con gái tôi - tôi không còn đứa con nào khác - đã đến tuổi mà các cô gái bạo dạn hơn đã được lấy chồng một cách hợp pháp.” Montaigne nói về Léonor, lúc đó khoảng 14 tuổi:

Con bé nhỏ nhắn và dịu dàng, nhìn trẻ hơn tuổi, được mẹ nuôi dạy một cách khá lặng lẽ; nó chỉ vừa mới bắt đầu bớt nét thơ ngây kiểu trẻ con. Có lần, ngồi cạnh tôi, nó đọc một cuốn sách tiếng Pháp có đoạn nhắc đến "fouteau" - cái cây nổi tiếng đó. Cô gia sư của Léonor đột ngột ngắt lời con bé và bắt nó bỏ qua đoạn đó.

Montaigne hóm hỉnh nhận xét rằng hai mươi tên đầy tớ lỗ mãng cũng không thể dạy cho Léonor về ý nghĩa đằng sau từ “fouteau” nhiều hơn là yêu cầu lạnh lùng của cô giáo bắt cô bé nhảy cóc qua từ đó. Nhưng đối với cô gia sư, hay “bà già”, như cách mà ông chủ của cô gọi thẳng thừng, cú nhảy cóc này là cần thiết bởi không dễ gì mà một cô gái trẻ có thể kết hợp phẩm giá với kiến thức về điều có thể xảy ra nếu như trong vài năm tới cô thấy mình ở trong phòng ngủ với một người đàn ông.

Montaigne chỉ trích những biểu tượng truyền thống vì chúng bỏ qua quá nhiều điều về con người. Ông viết sách một phần là để sửa chữa điều này. Khi nghỉ hưu ở tuổi 38, ông muốn viết nhưng chưa rõ chủ đề cuốn sách là gì. Ý tưởng về một cuốn sách khác thường, không giống bất kỳ cuốn nào trong số hàng ngàn cuốn sách xếp trên các giá sách hình bán nguyệt chỉ hình thành trong đầu ông một cách chậm chạp.

Ông từ bỏ sự rụt rè vốn có của các tác gia đã thành truyền thống từ hàng thiên niên kỷ nay để viết về bản thân mình. Ông bắt đầu bằng việc mô tả một cách rõ ràng nhất có thể hoạt động của trí óc và cơ thể của chính mình - và tuyên bố ý định này trong lời tựa của bộ Tiểu luận, gồm hai tập được xuất bản tại Bordeaux năm 1580, với tập thứ ba được bổ sung trong phiên bản được xuất bản tại Paris tám năm sau đó:

Nếu đã biết mình là một trong số những người sẽ tiếp tục sống trong tự do ngọt ngào của các quy luật Tự nhiên nguyên thủy thì đảm bảo với bạn rằng tôi sẽ rất sẵn lòng miêu tả bản thân một cách đầy đủ, và hoàn toàn trần trụi.

Chưa từng có tác giả nào lại mong muốn thể hiện bản thân trước độc giả mà không có một mảnh quần áo trên người. Không thiếu các bức chân dung chính thức với đầy đủ trang phục và trích yếu về cuộc đời của các vị thánh và giáo hoàng, của các hoàng đế La Mã và chính khách Hy Lạp. Thậm chí còn có một bức chân dung chính thức của Montaigne do Thomas de Leu (1562-1620) vẽ, trong đó ông mặc bộ trang phục của thị trưởng thành phố, trên cổ là tấm huân chương Saint-Michel do Vua Charles XI ban tặng năm 1571, với vẻ mặt bí hiểm, có phần hơi nghiêm nghị.

Nhưng hình ảnh nhà hùng biện trong bộ lễ phục này không phải là con người mà Montaigne muốn tiết lộ trong Tiểu luận. Ông quan tâm đến con người hoàn chỉnh, đến việc vẽ ra bức chân dung khác so với những chân dung đã bỏ qua phần lớn những điều thuộc về bản chất con người. Đây là lý do vì sao cuốn sách của ông nói về các bữa ăn, về bộ phận sinh dục, về những cái ghế đẩu, về các cuộc chinh phục tình ái và về những vụ xì hơi - những chi tiết hiếm khi được mô tả trong các cuốn sách nghiêm túc trước đó. Chúng được mô tả thật đến mức khiến người ta nghi ngờ hình ảnh của tác giả như là một sinh vật có lý trí. Montaigne nói với độc giả:

Rằng hành vi của bộ phận sinh dục cấu thành bộ phận thiết yếu của bản thể:

Mọi bộ phận trên cơ thể tôi, cái nào cũng quan trọng như cái nào, khiến tôi là chính tôi, và không cái nào khiến tôi là một người đàn ông hơn cái đó. Tôi nợ công chúng một bức chân dung hoàn thiện.

Rằng ông thấy tình dục thật là ồn ào và lộn xộn:

Bạn có thể giữ được phần nào sự đứng đắn ở mọi nơi khác, mọi hoạt động khác chấp nhận các quy tắc chuẩn mực; riêng việc này thì chỉ có thể bị coi là sai lầm hoặc nực cười. Hãy thử tìm một cách khôn ngoan và bí mật để làm điều này xem!

Rằng ông thích yên tĩnh khi ngồi trong toa lét:

Trong toàn bộ mọi hoạt động, đó là nơi mà tôi ít chịu đựng được việc bị làm phiền nhất.

Và rằng ông đi ngoài rất đều đặn:

... và tôi không bao giờ lỡ hẹn, nghĩa là (trừ khi có việc gấp hoặc bị bệnh tật làm phiền) ngay khi tôi bước chân xuống giường.

Nếu chúng ta coi những chân dung quanh mình là quan trọng thì đó là vì chúng ta sống cuộc đời mình theo tấm gương của họ, chấp nhận những khía cạnh của bản thân mình nếu chúng phù hợp với những gì người khác đề cập ở bản thân họ. Điều mà chúng ta thấy hiển nhiên ở người khác, ta sẽ cố gắng đạt được ở bản thân mình, điều mà người khác im lặng, ta có thể coi như không thấy hoặc chỉ trải nghiệm chúng với sự hổ thẹn.

Khi hình dung về một người đàn ông hiểu biết và khôn ngoan nhất trong tư thế [đang làm tình], tôi coi việc ông ta tự cho mình là người hiểu biết và khôn ngoan là sự vô liêm sỉ.

Không phải minh triết là thứ không tồn tại mà chính cái định nghĩa của minh triết là điều mà Montaigne muốn làm mềm đi. Minh triết đích thực phải bao hàm sự chấp nhận bản thể căn bản của chúng ta, nó phải có cách nhìn khiêm tốn về vai trò của trí tuệ và văn hóa cao trong cuộc đời của bất kỳ ai và chấp nhận những đòi hỏi cấp bách và đôi khi phàm tục của cái cơ thể rồi sẽ chết đi của ta. Triết học Epicurus và Stoic (Khắc kỷ) cho rằng chúng ta có thể đạt tới mức làm chủ thân thể và không bao giờ để cho bản thể vật chất và cảm xúc cuốn mình đi. Đó là những lời khuyên cao quý, chạm vào khát vọng lớn nhất của con người. Chúng cũng là những điều bất khả, và vì thế phản tác dụng:

Những đỉnh cao triết học mà không người nào với tới được và những quy tắc vượt quá quyền năng và sự rèn luyện của con người thì để làm gì?

[con người] thật không thông minh lắm khi điều chỉnh bổn phận của mình cho phù hợp với tiêu chuẩn của người khác.

Thân thể không thể bị chối từ hoặc khuất phục, nhưng, như Montaigne muốn nhắc nhở “bà già”, chúng ta không cần phải lựa chọn giữa phẩm giá và mối quan tâm đến fouteau:

Liệu chúng ta có thể không nói rằng trong suốt quãng thời gian ở tù nơi trần thế này, không có gì trong ta là hoàn toàn thuộc về vật chất hoặc hoàn toàn thuộc về tinh thần, và rằng thật đau đớn khi phải xẻ đôi một con người đang sống thành hai nửa.