Bấy giờ Thầy tôi bước đi dọc theo lối đi hẹp, giữa những chốn đoạn trường và bức tường thành, còn tôi theo sát sau lưng Người.

Tôi cất lời: “Hỡi đấng quyền năng tối cao, Đấng đã dẫn dắt tôi qua những vòng luân hồi bất kính này theo ý ngài muốn, xin hãy phán dạy và thỏa mãn những khát khao lòng tôi. Những hồn người đang nằm trong những nấm mồ kia, liệu chúng ta có thể nhìn thấy họ chăng? Tất cả các nắp mồ đều đã mở toang và chẳng có ai canh gác cả.”

Và Người đáp lời tôi: “Tất cả chúng sẽ bị khép lại khi chúng trở về từ Jehoshaphat cùng với thân xác mà chúng đã bỏ lại trên trần thế.

Nơi đây, khu nghĩa trang này về phía này là của Epicurus và toàn bộ môn đồ của ông ta, những kẻ cho rằng linh hồn chết đi cùng với thể xác.

Nhưng về câu hỏi ngươi vừa đặt ra, ngươi sẽ sớm tìm được câu trả lời ngay tại chốn này, và cả điều mong ước mà ngươi đang giấu kín trong lòng nữa.”

Và tôi thưa: “Hỡi vị Hướng đạo nhân từ, tôi chỉ giấu ngài lòng mình để bớt lời thưa thãi, chứ đâu phải bây giờ ngài mới khiến tôi làm thế.”

“Hỡi người xứ Toscana, ngươi là kẻ đang đi giữa thành phố lửa mà vẫn giữ được sự sống, với lời lẽ khiêm nhường nhường ấy, xin hãy dừng bước chân nơi này.

Cách ăn nói của ngươi đã tố cáo ngươi là người gốc quê hương cao quý ấy, nơi mà có lẽ ta đã từng gây ra nhiều phiền toái.”

Bất ngờ âm thanh ấy cất lên từ một trong những ngôi mộ; vì thế, vì sợ hãi, tôi vội bước lại gần vị Hướng đạo của mình hơn đôi chút.

Và Người bảo tôi: “Quay lại đi, ngươi đang làm gì thế? Kìa, Farinata đã chồm dậy rồi; ngươi sẽ thấy toàn thân hắn từ thắt lưng trở lên.”

Tôi đã dán chặt mắt vào hắn, và hắn đứng thẳng người với ngực và mặt ngẩng cao, cứ như thể hắn vô cùng khinh miệt cả Địa Ngục.

Và với đôi tay quả quyết cùng sự nhanh nhạy, vị Hướng đạo đẩy tôi lách qua giữa những ngôi mộ hướng về phía hắn, vừa cất tiếng: “Hãy ăn nói cho rõ ràng vào.”

Ngay khi tôi đến sát chân mồ hắn, hắn nhìn tôi chằm chằm một lúc, rồi với vẻ đầy khinh bỉ, hắn hỏi tôi: “Tổ tiên ngươi là ai?”

Vì muốn vâng lời, tôi chẳng giấu giếm điều gì mà thuật hết cho hắn nghe; nghe xong, hắn hơi nhướng đôi mày lên.

Rồi hắn cất lời: “Chúng đã từng hung ác chống lại ta, và cha ông ta, cùng phe phái của ta; thế nên đến tận hai lần ta đã đánh tơi bời chúng phải chạy trốn.”

Tôi đáp lời hắn: “Nếu chúng bị lưu đày, thì từ mọi ngả đường chúng đã quay trở về cả hai lần; nhưng người của ông lại chưa tài tình học được ngón đòn ấy.”

Bấy giờ, hiện ra trước mắt tôi, mở toang đến tận cằm là một bóng người bên cạnh hắn; ta nghĩ rằng hắn đã quỳ gối chồm dậy.

Hắn đảo mắt nhìn quanh như thể đang dò xét xem có ai khác đi cùng tôi không, nhưng sau khi mối hoài nghi đã tan biến hết,

vừa khóc, hắn vừa nói với tôi: “Nếu vì tài năng lỗi lạc mà ngươi được đi qua ngục tù tăm tối này, con trai ta đâu? Và tại sao nó không đi cùng ngươi?”

Và tôi đáp lời hắn: “Tôi không tự mình đến đây; kẻ đang đứng đợi đằng kia dẫn tôi đi, người mà có lẽ Guido của ngài đã khinh miệt.”

Ngôn từ cùng hình phạt của hắn đã sớm cho tôi biết tên tuổi của người ấy; chính vì thế mà câu trả lời của tôi mới trọn vẹn nhường kia.

Bỗng giật mình chồm dậy, hắn thét lên: “Ngươi vừa nói gì thế?—rằng nó đã từng? Nó không còn sống nữa sao? Ánh sáng dịu dàng không còn chiếu rọi vào đôi mắt nó nữa sao?”

Khi nhận ra khoảng chần chừ trước lúc tôi đáp lời, hắn ngả người ngửa ra sau, rơi xuống và chẳng còn xuất hiện nữa.

Nhưng vị anh hùng hào hiệp kia, kẻ mà theo thỉnh cầu của ông ta tôi đã ở lại, nét mặt vẫn không hề thay đổi, cổ không quay đi và mình cũng chẳng cúi xuống.

Tiếp lời câu chuyện lúc nãy, hắn nói: “Và nếu như họ ‘chưa tài tình học được ngón đòn ấy’, điều đó còn làm ta đau đớn hơn cả chiếc giường này.

Nhưng mặt vị Nữ vương đang cai trị chốn này sẽ chưa lại được thắp sáng đến năm mươi lần, trước khi ngươi biết được ngón đòn ấy nặng nề nhường nào.

Và mong sao ngươi được trở về thế gian tươi đẹp, hãy nói cho ta hay tại sao người dân nơi đó lại nhẫn tâm với dòng họ ta đến vậy trong mọi điều luật của họ?”

Bấy giờ tôi đáp: “Cuộc tàn sát và trận huyết chiến đã nhuộm đỏ dòng sông Arbia chính là nguyên nhân khiến những lời cầu nguyện ấy được cất lên trong đền thờ chúng ta.”

Sau khi lắc đầu thở dài, hắn nói: “Ta đâu có ở đó một mình, và chắc chắn ta không vô cớ mà hùa theo những kẻ khác.

Nhưng ta là kẻ duy nhất ở đó, khi mọi người đều đồng thuận san bằng Firenze, dám đứng ra công khai bảo vệ thành phố.”

“Ôi! Mong sao hậu duệ của ngài sau này được bình yên,” tôi khẩn khoản cầu xin hắn, “xin hãy giải giùm tôi nút thắt đang làm rối trí tôi ở đây.

Dường như ngài có thể nhìn thấy trước, nếu tôi nghe không lầm, bất cứ điều gì thời gian mang đến, nhưng lại có cách nhìn nhận khác đối với hiện tại.”

“Chúng ta nhìn thấy những sự việc ở tận chốn xa xôi,” hắn nói, “giống như những kẻ mắt kém; bởi vì Ánh Sáng Tối Cao vẫn còn soi rọi lên chúng ta đôi chút.

Khi chúng đến gần hoặc đang xảy ra, thì trí năng của chúng ta hoàn toàn vô dụng, và nếu không có ai mang tin đến, thì chúng ta chẳng biết gì về trần thế của các ngươi cả.

Từ đó ngươi có thể hiểu rằng, sự hiểu biết của chúng ta sẽ chết đi hoàn toàn kể từ khoảnh khắc cánh cửa tương lai bị khép lại.”

Bấy giờ tôi, như thể hối hận vì lỗi lầm của mình, liền nói: “Giờ thì xin ngài hãy nói với kẻ vừa ngã quỵ kia rằng con trai hắn vẫn còn sống cùng cõi dương thế.

Và nếu lúc nãy khi đáp lời, tôi ngập ngừng lặng thim, xin hãy bảo hắn rằng tôi làm thế vì đang mải suy nghĩ về điều lầm tưởng mà ngài vừa giải đáp cho tôi.”

Và bấy giờ Thầy tôi đang gọi tôi quay về, thế nên tôi càng khẩn khoản nài xin linh hồn ấy cho biết ai đang nằm cùng ngài.

Hắn đáp: “Ta nằm đây cùng hơn một ngàn người; ngay trong này có Hoàng đế Frederick đệ nhị, và Đức Hồng y, còn những người khác thì ta không nhắc đến.”

Nói xong hắn liền khuất mình; còn tôi quay bước hướng về phía vị thi nhân cổ đại, lòng ngẫm nghĩ về những lời lẽ vừa rồi dường như có ý thù địch với tôi.

Người cất bước đi; và trên đường đi, Người bảo tôi: “Sao trông ngươi ngẩn ngơ thế?” Và tôi đã thỏa mãn câu hỏi của Người.

“Hãy để ký ức ghi khắc những điều ngươi vừa nghe được chống lại chính mình,” vị Hiền triết ra lệnh cho tôi, “và giờ hãy chú ý đây;” rồi Người giơ cao ngón tay.

“Khi ngươi đứng trước ánh hào quang dịu ngọt của nàng, người có đôi mắt đẹp bao quát vạn vật, chính từ nàng ngươi sẽ biết được chặng đường đời của mình.”

Rồi Người quay bước sang bên trái; chúng ta rời khỏi bức tường, hướng về phía trung tâm, dọc theo lối mòn đâm sâu xuống một thung lũng, nơi mà ngay cả ở trên cao ấy cũng tỏa ra thứ mùi xú uế khó chịu.