Thà tôi đi giải một bài toán hình học hóc búa nhất còn hơn phải giải thích làm sao mà cha tôi - một người có hiểu biết sâu rộng, am tường triết học, giỏi biện luận chính trị và chẳng hề kém cỏi trong tranh luận - lại có thể ôm giữ một ý tưởng kỳ quặc đến mức tôi sợ rằng nếu kể ra, độc giả nào nóng tính sẽ quẳng ngay cuốn sách này; người vui tính thì cười ngất; kẻ nghiêm nghị thì sẽ lên án ngay là viển vông, hoang đường. Đó là về chuyện chọn và đặt tên thánh, thứ mà cha tôi cho rằng quan trọng hơn nhiều so với cái nhìn hời hợt của đám đông.
Theo cha tôi, có một loại ma lực kỳ lạ từ những cái tên - gọi là tên tốt hay tên xấu - đã in hằn một cách không thể cưỡng lại lên tính cách và hành xử của mỗi người.
Nhân vật chính của Cervantes cũng chẳng tranh luận về vấn đề này với sự nghiêm túc hơn, cũng chẳng có niềm tin mãnh liệt hơn - hay bàn nhiều hơn về quyền năng của tà thuật trong việc làm nhục những chiến công của mình, hay về cái tên DULCINEA trong việc làm rạng danh chúng - so với cha tôi khi bàn về những cái tên như TRISMEGISTUS hay ARCHIMEDES ở một bên, và NYKY hay SIMKIN ở bên kia. Cha tôi thường hỏi: Biết bao nhiêu CÆSAR và POMPEY, nhờ cảm hứng từ chính cái tên của mình, đã trở nên xứng đáng với chúng? Và có biết bao nhiêu người, ông sẽ thêm vào, có lẽ đã thành công rực rỡ ở đời, nếu tính cách và tinh thần của họ không bị vùi dập hoàn toàn và biến thành con số không vì cái tên NICODEMUS?
Nhìn nét mặt ông, thưa ngài, cha tôi sẽ nói - hoặc đại loại như vậy - tôi thấy rõ ràng là ngài không thật tâm đồng ý với quan điểm này của tôi. Đối với những ai chưa nghiền ngẫm thấu đáo, cha tôi sẽ nói thêm, thì tôi thừa nhận nó nghe có vẻ thiên về tưởng tượng hơn là lập luận vững chắc. Nhưng thưa ngài, nếu tôi không lầm về tính cách của ngài, thì tôi tin chắc rằng tôi chẳng mạo hiểm chút nào khi đặt vấn đề này ra với ngài, không phải với tư cách một bên trong cuộc tranh cãi, mà là một quan tòa, dựa vào sự minh mẫn và khả năng nhận định sáng suốt của chính ngài. Ngài là người ít bị trói buộc bởi những định kiến giáo điều hẹp hòi hơn đa số mọi người, và nếu tôi được phép hiểu sâu hơn về ngài, thì ngài có một tư duy khoáng đạt, không bao giờ vùi dập một quan điểm chỉ vì nó thiếu người ủng hộ. Con trai ngài - đứa con trai yêu quý của ngài - từ bản tính ngọt ngào và cởi mở của nó, ngài có bao nhiêu kỳ vọng. BILLY của ngài đấy! Ngài có đời nào đặt tên nó là JUDAS không? Thưa ngài, cha tôi sẽ nói vậy, đặt tay lên ngực ngài với phong thái lịch thiệp nhất, và bằng tông giọng êm ái, khó lòng cưỡng lại được - cái tông giọng mà kiểu lập luận "argumentum ad hominem" bắt buộc phải có - Nếu một người cha đỡ đầu là người Do Thái đề nghị cái tên đó cho con ngài, và đưa cho ngài cả túi tiền của ông ta, liệu ngài có đồng ý với sự báng bổ đó không? Lạy Chúa tôi! Ông sẽ nói, ngước nhìn lên, nếu tôi hiểu đúng về tính cách của ngài, thưa ngài - ngài không thể nào làm vậy; ngài sẽ giẫm đạp lên lời đề nghị đó; ngài sẽ ném sự cám dỗ đó vào mặt kẻ cám dỗ với lòng khinh miệt.
Sự cao thượng trong hành động đó của ngài, điều tôi rất ngưỡng mộ, cùng với sự coi rẻ tiền bạc mà ngài thể hiện trong toàn bộ câu chuyện, thật sự rất cao quý; và điều làm nó cao quý hơn nữa chính là nguyên tắc đằng sau đó: sự tác động của tình yêu thương cha mẹ lên niềm tin vào giả thuyết này, rằng: nếu con trai ngài bị gọi là JUDAS, thì ý niệm bị cấm đoán và phản trắc, vốn không thể tách rời khỏi cái tên đó, sẽ theo nó suốt đời như cái bóng, và cuối cùng, sẽ biến nó thành một kẻ bủn xỉn và một thằng đểu cáng, mặc cho ngài có nêu gương tốt đến đâu đi nữa.
Tôi chưa từng thấy ai có thể bẻ lại được lập luận này. Mà thực ra, để nói về cha tôi như ông vốn là: ông quả thực không thể bị đánh bại, cả trong diễn thuyết lẫn tranh luận; ông sinh ra đã là một nhà hùng biện - Θεοδίδακτος (được Chúa dạy bảo). Sự thuyết phục dường như đọng trên môi ông, các yếu tố của Logic và Hùng biện hòa quyện trong ông một cách tự nhiên; hơn nữa, ông lại có trực giác sắc bén về những điểm yếu và cảm xúc của đối phương, đến mức chính TỰ NHIÊN cũng phải đứng dậy mà thốt rằng: "Người đàn ông này thật hùng biện." Tóm lại, dù ông đứng ở phe yếu hay phe mạnh của vấn đề, tấn công ông trong cả hai trường hợp đều là việc nguy hiểm. Thế nhưng, thật lạ lùng, ông chưa từng đọc Cicero, Quintilian, Isocrates, Aristotle hay Longinus trong số các tác giả cổ đại; cũng chẳng đọc Vossius, Skioppius, Ramus hay Farnaby trong số các tác giả hiện đại; và kinh ngạc hơn nữa, trong suốt cuộc đời, tâm trí ông chưa bao giờ lóe lên dù chỉ một tia sáng hay một chút tinh tế nào từ bất kỳ bài giảng nào về Crackenthorp hay Burgersdicius, hay bất kỳ nhà logic học hay nhà bình giải người Hà Lan nào. Ông thậm chí còn chẳng biết sự khác biệt giữa "argument ad ignorantiam" và "argument ad hominem" là gì; vì vậy, tôi nhớ rất rõ khi ông cùng tôi lên Jesus College ở **** để làm thủ tục nhập học, vị gia sư đáng kính của tôi và hai ba vị đồng nghiệp của ông ở hội học thuật đó đã vô cùng kinh ngạc rằng: một người không biết lấy nổi tên gọi của các công cụ làm việc của mình lại có thể sử dụng chúng điệu nghệ đến nhường ấy.
Tuy nhiên, cha tôi luôn bị buộc phải sử dụng chúng một cách tốt nhất có thể; bởi ông luôn có hàng ngàn khái niệm hoài nghi kiểu hài hước cần phải bảo vệ - mà tôi tin chắc rằng, hầu hết những khái niệm đó lúc đầu chỉ bắt nguồn từ những ý tưởng bất chợt, từ tinh thần "vive la Bagatelle" (vui vẻ với những điều phù phiếm). Với tư cách như thế, ông sẽ lấy chúng ra làm trò vui trong nửa giờ hoặc lâu hơn, và sau khi đã mài giũa trí thông minh của mình trên đó, ông sẽ gạt chúng sang một bên cho đến ngày khác.
Tôi đề cập đến điều này không chỉ như một giả thuyết hay phỏng đoán về sự hình thành và phát triển của nhiều quan điểm kỳ quặc của cha tôi, mà còn như một lời cảnh báo cho độc giả uyên bác về việc đừng tùy tiện tiếp nhận những "vị khách" kiểu này. Sau khi đã tự do đi vào và cư ngụ không chút trở ngại trong não bộ ta suốt vài năm, cuối cùng chúng lại đòi xác lập quyền cư trú ở đó; đôi khi chúng hoạt động như men bia, nhưng thường thì giống như những đam mê nhẹ nhàng, khởi đầu bằng trò đùa nhưng kết thúc bằng sự nghiêm túc hoàn toàn.
Liệu đây có phải là trường hợp về sự độc đáo trong những quan điểm của cha tôi hay không - hoặc liệu phán đoán của ông cuối cùng đã trở thành con tin cho trí thông minh của chính mình; hoặc liệu trong nhiều quan điểm của ông, dù kỳ quặc, ông có thể hoàn toàn đúng - độc giả sẽ tự quyết định khi đọc đến chúng. Tất cả những gì tôi duy trì ở đây là, trong quan điểm này về ảnh hưởng của tên thánh, dù nó đã bén rễ như thế nào đi nữa, ông hoàn toàn nghiêm túc; ông hoàn toàn nhất quán; ông có hệ thống, và giống như mọi người lập luận có hệ thống, ông sẽ xoay chuyển cả trời đất, bóp méo và tra tấn mọi thứ trong tự nhiên để ủng hộ giả thuyết của mình. Tóm lại, tôi xin nhắc lại lần nữa: ông rất nghiêm túc; và hệ quả là, ông sẽ mất hết kiên nhẫn mỗi khi thấy người ta, đặc biệt là những người có địa vị, những người lẽ ra phải biết rõ hơn, lại tỏ ra bất cẩn và thờ ơ với cái tên mà họ đặt cho con mình, thậm chí còn thờ ơ hơn cả khi chọn tên Ponto hay Cupid cho con chó con của họ.
Ông thường nói rằng, việc này trông rất tệ; và hơn nữa, nó có một tình tiết tăng nặng cụ thể là: một khi cái tên tồi tệ đã bị đặt sai hoặc thiếu suy nghĩ, thì nó không giống như tính cách của một người - thứ mà khi bị hiểu sai, sau này có thể được làm sáng tỏ; và có thể lúc nào đó, nếu không phải khi còn sống, thì ít nhất là sau khi chết, bằng cách này hay cách khác, cũng được thế gian công nhận lại. Nhưng cái hại của việc đặt tên này, ông sẽ nói, không bao giờ có thể cứu vãn được; thực ra, ông còn nghi ngờ liệu một đạo luật của quốc hội có thể giải quyết được nó hay không. Ông biết rõ như các ngài rằng cơ quan lập pháp có quyền lực đối với họ, nhưng ông thường bảo, vì những lý do rất mạnh mẽ mà ông có thể đưa ra, họ chưa bao giờ dám đi thêm một bước nào nữa.
Điều đáng chú ý là, mặc dù cha tôi có những yêu ghét cực đoan đối với một số cái tên nhất định do quan điểm này, thì vẫn có vô số những cái tên nằm ở thế cân bằng đối với ông, khiến ông hoàn toàn dửng dưng. Jack, Dick và Tom thuộc loại này. Cha tôi gọi chúng là những cái tên trung tính; ông khẳng định, không chút châm biếm rằng, kể từ khi thế giới bắt đầu, đã có nhiều kẻ bất lương và kẻ ngốc, ít nhất là cũng nhiều như những người khôn ngoan và tốt bụng, đã mang những cái tên này một cách bình thường. Vì vậy, giống như những lực lượng bằng nhau tác động ngược chiều lên nhau, ông nghĩ rằng chúng triệt tiêu hiệu ứng của nhau; vì lý do đó, ông thường tuyên bố rằng ông chẳng thèm bận tâm chọn lựa giữa chúng. Bob, tên của anh trai tôi, cũng là một trong những cái tên thánh trung tính kiểu này, không có nhiều tác động theo hướng nào cả; và vì cha tôi tình cờ ở Epsom khi cái tên đó được đặt cho anh, ông thường tạ ơn Trời vì nó không tệ hơn thế. Andrew đối với ông giống như một đại lượng âm trong Đại số; ông nói nó còn tệ hơn cả số không. William thì được xếp hạng khá cao, Numps thì lại thấp, còn Nick, ông nói, là QUỶ DỮ.
Nhưng trong tất cả các cái tên trên vũ trụ, ông có ác cảm không thể chế ngự nổi đối với cái tên TRISTRAM; ông có ý kiến thấp kém và khinh miệt nhất về nó so với bất cứ thứ gì trên đời, nghĩ rằng nó không thể tạo ra được gì trong cõi nhân sinh này, ngoài những thứ cực kỳ hèn hạ và thảm hại. Vì vậy, giữa một cuộc tranh cãi về chủ đề này - mà nhân tiện, ông thường xuyên bị lôi kéo vào - thỉnh thoảng ông sẽ cắt ngang bằng một EPIPHONEMA (câu cảm thán kết luận), hay đúng hơn là một EROTESIS (câu hỏi tu từ), bất ngờ cao lên một quãng ba, đôi khi là một quãng năm so với tông giọng chính của cuộc trò chuyện, rồi hỏi thẳng đối phương: Liệu anh có dám nói rằng anh từng nhớ - từng đọc - hay thậm chí từng nghe kể về một người đàn ông nào tên là Tristram đã làm được điều gì đó vĩ đại hay đáng ghi chép lại không? Không, ông sẽ nói, TRISTRAM! Điều đó là không thể.
Cha tôi còn thiếu gì nữa đâu ngoài việc viết một cuốn sách để công bố ý tưởng này của mình với thế giới? Chẳng ích gì cho một nhà suy tưởng tinh tế khi giữ riêng những quan điểm của mình, trừ khi ông ta tìm cách bộc lộ chúng: Đó chính xác là điều cha tôi đã làm. Vào năm mười sáu, tức hai năm trước khi tôi chào đời, ông đã nhọc công viết một bài LUẬN VĂN cụ thể về cái tên Tristram, trình bày với thế giới, bằng tất cả sự chân thành và khiêm tốn, những căn nguyên dẫn đến sự ghê tởm to lớn của ông đối với cái tên này.
Khi câu chuyện này được đặt cạnh trang tiêu đề, liệu độc giả nhân từ có thương cảm cha tôi từ tận đáy lòng không? Khi thấy một quý ông ngăn nắp, có nề nếp, dù kỳ dị nhưng vô hại trong những ý niệm của mình, lại bị những mục đích trái ngang đùa giỡn; nhìn xuống sân khấu cuộc đời và thấy ông bị đánh bại, bị vùi dập trong tất cả những hệ thống và mong muốn nhỏ bé của mình; chứng kiến một chuỗi sự kiện liên tục xảy ra chống lại ông, theo một cách nghiệt ngã và hiểm hóc, như thể chúng được lên kế hoạch và nhắm thẳng vào ông, chỉ để sỉ nhục những suy tư của ông. Tóm lại, nhìn thấy một con người như thế lúc xế chiều, vốn không thích hợp với những rắc rối, lại phải chịu đau khổ mười lần một ngày; mười lần một ngày gọi đứa con của những lời cầu nguyện bằng cái tên TRISTRAM! Cái từ hai âm tiết u sầu! Đối với tai ông, nó đồng điệu với "Nincompoop" (kẻ ngốc), và mọi cái tên lăng mạ khác trên đời. Hỡi tro cốt của ông! Tôi xin thề - nếu có linh hồn ác độc nào từng tìm thấy niềm vui, hay bận rộn trong việc cản trở những mục đích của con người trần thế - thì hẳn đó chính là kẻ đã ở đây; và nếu không vì việc tôi nhất định phải chào đời trước khi được rửa tội, tôi đã kể cho độc giả nghe chuyện đó ngay lúc này rồi.
