Tôn Tử nói “binh là quỷ đạo”. Kế biên trong Tôn Tử binh pháp cũng nói: “Việc quân sự lấy xảo trá mà lập nên, lấy lợi mà hoạt động, lấy phân hợp mà biến đổi”. Chiến tranh là cuộc đấu tranh một mất một còn, là việc lớn quan hệ đến sự tồn vong của một đất nước. Bởi vậy, để chiến thắng được địch thì dùng bất kể kế lạ mưu gian gì đều được, chỉ cần giành được sự thắng lợi mà không mất mát gì, ấy là kế khôn: nhưng nếu dùng cách đánh ngu như lợn của Tống Tương Công, thì tuy có là phong độ của quân từ đi nữa, cũng chỉ để cười cho thiên hạ.

Bày ra kế để nhử địch, làm cho địch mắc lừa là một phần quan trọng tạo nên mưu lược trong “Tam quốc diễn nghĩa”. Cách thức để dụ địch thì có rất nhiều, hoặc là lợi dụng tâm lý nôn nóng muốn lập công để làm cho ngu muội đi, như Chu Du viết giả “thư hàng để lừa Tưởng Cán, khiến Tường Cán mắc hợm, dẫn đến việc Tào Tháo đã chém chết đô đốc thủy quân của mình là Sái Mạo, Trương Doãn; hoặc là nhằm vào thứ địch cần để mà lừa gạt, như Bàng Thống đưa ra liên hoàn kế vừa vặn chữa khỏi chứng say sóng cho quân của Tào Tháo, Tháo đã dùng kế đó khiến cho bao nhiêu chiến thuyền bị xích vào nhau, bị đốt sạch không còn một cái; hoặc có ý để lộ tình hình quân sự để kiếm lợi cho mình như Trương Phi cố ý để cho Nghiêm Nhan biết đường hành quân của mình để rồi rình bắt; hoặc là phơi bày nhược điểm của mình để dụ địch, như Dực Đức giả say làm cho Trương Cáp trúng kế mà thắng lớn, hoặc kế của mình đã bị địch nghi ngờ, nhưng cứ lặp đi lặp lại để lừa gạt, như Khổng Minh “rút quân ba lần không dứt” cố ý lừa Tư Mã Ý, cuối cùng Tư Mã Ý tin rằng Khổng Minh rút quân thật nên cho quân truy kích, kết quả là bị phục kích dẫn đến bại trận; hoặc là dùng giả tượng để che mắt như Tư Mã Trọng Đạt vờ ốm nặng để lừa Tào Sảng, làm cho đối phương mất cảnh giác; nhằm đạt tới mục đích của mình là thừa cơ cướp quyền. Từ sáu cách dụ người kể ra trên đây, đều nói rõ rằng “chẳng có cách dụ nào mà không mới lạ”, tức là muốn dụ được địch thì phải dùng kế lạ. Những kế để dụ địch đều rất kỳ diệu cho nên mới “lừa ông vào vại” được.

Chu Du bỡn Tưởng Cán, không những văn đã hay mà kế lại càng giỏi.

Nói toạc ý định, Tưởng Cán hoá thằng câm

Tào Tháo với Chu Du đóng cách nhau một dòng sông. Tưởng Cán tự khoe khoang trước mặt Tào Tháo: “Tôi từ nhỏ cùng học với Chu Lang, nguyện dùng ba tấc lưỡi, tới Giang Đông nói cho người ấy quy hàng” Thế nhưng khi gặp Chu Du, chẳng những không uốn nổi ba tấc lưỡi mà hoá thành một thằng câm, có chuyện nói không được. Chu Du thấy Tưởng Cán đến, đã nói toạc ý định của Tưởng Cán ra “Tử Dực khổ quá, lặn lội đường xa, làm thuyết khách cho Tào Tháo hẳn?” Tưởng Cán nghe thế ngạc nhiên, vội chối rằng: “Ta xa túc hạ đã lâu, nay đến để dãi bày tâm tư, tại sao lại nỡ nghi ngờ, cho tôi là sang làm thuyết khách” Chu Du đang muốn Tưởng Cán phủ nhận mình là thuyết khách. bèn “tát nước theo mưa”, trong bữa tiệc, đã giới thiệu Tưởng Cán với các tướng Giang Đông nói: “Đây là bạn ý hợp tâm đầu cùng học với tôi, tuy là từ Giang Bắc tới, nhưng không phải là thuyết khách của Tào Tháo. Các ông đừng nghi ngại”. Sau đó cởi kiếm giao cho Thái Sử Từ nói: ông hãy cầm kiếm của ta ở đây làm giám tửu: Hôm nay uống rượu, chỉ nói chuyện bạn bè. Nếu kẻ nào nhắc đến chuyện đánh chác giữa Tào Tháo với Đông Ngô, ông chém ngay!” Thái Sử Từ nhận lời cầm kiếm ngồi vào mâm. Tưởng Cán sợ run từ trong bụng, không dám nói câu nào. Đáng thương thay một vị thuyết khách, từ lúc qua sông đến đây, đến họ một tiếng cũng không dám, còn nói gì đến chuyện thuyết Chu Du quy hàng. Trong bữa tiệc, Chu Du còn cho ca cho múa, Tưởng Cán ngồi ngây ra một chỗ: Chu Du nâng chén uống tràn, Tưởng Cán cũng uống theo nhưng là rượu đắng rượu sầu. Cứ như thế, Tưởng Cán bị dày vò đến tận đêm khuya, sau phải xin xỏ nói: “Không thắng được tửu lượng”. Kỳ thực, Tưởng Cán còn tỉnh táo lắm. Lúc bấy giờ Chu Du mới bãi tiệc, giả vờ say, cổ nài Tưởng Cán vào ngủ chung một phòng, thế là lại đạo diễn ra một màn kịch tuyệt diệu là “Tưởng Cán lấy trộm thư”.

Chu Du vờ ngủ, chuyện kín tiếp theo

Chu Du nôn oẹ một hồi, rồi ngáy ran như sấm. Tường Cán bụng như ma ám, làm sao mà ngủ say cho được, nhờ ánh đèn còn sáng, bèn xem trộm giấy tờ để trên bàn, vớ được “thư đầu hàng” của Sái Mạo, Trương Doãn, như người vớ được vàng, vội giấu ngay vào tay áo. Đang muốn lật xem những giấy tờ khác, bỗng thấy trên giường Chu Du trở mình, Tường Cán vội tắt đèn đi ngủ. Lúc này Chu Du lại nói mê, ú ớ trong miệng trở đi trở lại một câu “Tử Dực,... sẽ cho ngươi xem cái đầu Tào Tháo”... Nói xong lại ngáy khò khò. Tưởng Cán nằm phục trên giường, làm sao mà ngủ được, gần trống canh bốn, bỗng nghe có người vào trướng gọi: “Đô đốc tỉnh chưa?” Chu Du đang trong mơ vờ làm như chợt tỉnh dậy, hốt hoảng hỏi người ấy: “Người nào ngủ trên giường kia?” Đáp rằng: “Đô đốc mời Tử Dực cùng ngủ, lẽ nào lại quên sao?” Du ăn năn nói: “Ta bình sinh chưa uống say bao giờ, tối qua uống say thất thố, chẳng hiểu đã nói ra những câu gì”. Người kia nói: “Giang Bắc có người sang đây”. Chu Du đe: “Nói nhỏ thôi!” Rồi gọi: “Tử Dực!” Tưởng Cán giả vờ ngủ say. Chu Du lén ra ngoài trướng, Tưởng Cán lén nghe chỉ thấy bên ngoài có người nói: “Hai ông đô đốc Trương, Sái nói, cấp thiết không được ra tay”... những câu sau nói nhỏ quá, nghe không thật rõ. Lát sau, Chu Du vào trướng, lại gọi: “Tử Dực!” Tưởng Cán không trả lời, ôm đầu giả vờ ngủ say. Chu Du cũng cởi áo ra ngủ tiếp. Tưởng Cán suy tính, Chu Du rất tỉnh, trời sáng tìm thư không thấy, tất sẽ hại ta”. Ngủ đến canh năm, Tưởng Cán dậy gọi Chu Du, Chu Du vẫn ngủ. Tưởng Cán đội khăn mặc áo, nhón chân ra khỏi trướng, gọi tiểu đồng, đi qua viên môn cũng chẳng ai ngăn trở. Cán hoảng hốt xuống thuyền đi như bay về gặp Tào Tháo. Tào Tháo nhận được thư, trong một phút không tỉnh táo, đã giết đi hai đô đốc có nhiều kinh nghiệm thuỷ chiến là Sái Mạo, Trương Doãn. Tưởng Cán đúng là đã lập nên công lớn đối với Chu Du.

Cái khéo của trò Chu du bỡn Tưởng Cán là ở chỗ, như Mao Tôn Cương đã bình: “Chu Du vờ ngủ, là để lừa Tưởng Cán; Tưởng Cán vờ ngủ lại để lừa Chu Du. Chu Du giả gọi Tưởng Cán, là thừa biết Tưởng Cán ngủ vờ: Tường Cán không đáp lời Chu Du vì không biết đó là gọi giả. Cái say của Chu Du chính là say tỉnh; Cái tỉnh của Tưởng Cán, lại là tỉnh mơ. Chu Du làm giả rất sơ, nhưng lại chặt chẽ kín đáo; Tưởng Cán tự nói rằng rất quái, nhưng mọi việc đều ngờ nghệch”.

2. HIẾN KẾ LIÊN HOÀN: BÀNG THỐNG LỪA TÀO THÁO

Chu Du từng sai Lỗ Túc hỏi kế Bàng Thống đang tị loạn ở Giang Đông: “Phá Tào Tháo thì đáng dùng kế sách gì?” Bàng Thống nói với Lỗ Túc “Muốn phá quân Tào Tháo, phải dùng hoả công; song trên mặt sông rộng, một thuyền bị cháy, các thuyền khác tản đi ngay ; trừ phi có “liên hoàn kế”, bảo nó ghép liền một chỗ, sau đó đánh mới được” Chu Du thẩm phục lời bàn đó.

**Quân bắc lắm bệnh, “thầy lang” cho “đơn”

Vừa gặp khi Tưởng Cán qua sông tới thăm Chu Du mừng lắm nói: “Thành công của ta là ở con người này”, thế là khéo léo sắp xếp cho Tưởng Cán và Bàng Thống gặp nhau ở một cái am nhỏ sau núi Tây Sơn, rồi để Tưởng Cán dẫn Bàng Thống đi gặp Tào Tháo. Tưởng Cán lần đầu qua sông, chỉ là nộp mạng hai đô đốc thuỷ quân, còn lần này thì nộp mạng của hơn hai mươi vạn đại quân. Tuy nói Bàng Thống có mưu hay, song cũng phải dựa vào sự “giúp đỡ” của Tưởng Cán.

Tào Tháo vốn chuộng người tài, nghe nói có Phượng Sồ tiên sinh tới thì mừng lắm, thân chinh ra đón. Sau khi mời tham quan doanh trại của mình, Tào Tháo mời rượu, cùng nói chuyện quân cơ. Bàng Thống bàn bạc đầu ra đấy, Tào Tháo thẩm kính phục. Bàng Thống giả vờ say nói: “Giám hỏi trong quân có thày lang không?” Tào Tháo hỏi để làm gì, Bàng Thống nói: “Thuỷ quán nhiều bệnh quá, phải có thày lang giỏi mới chữa được”. Lúc đó quân của Tào Tháo vì không phục thuỷ thổ, nên hay mắc chứng nôn mửa, có nhiều người bị chết. Tào Tháo đang băn khoăn về việc này, bỗng nghe thấy nói thế, liền hỏi ngay dùng cách gì để trị. Bàng Thống nói: “Tôi có một cách làm cho quân thuỷ dù lớn nhỏ, vừa không còn bệnh tật, lại yên ổn thành công”. Tào Tháo mừng lắm, xin hỏi cách gì, Bàng Thống nói: “Ở giữa sông lớn, triều xuống triều lên, sóng gió không ngừng; quân phía bắc không quen ngồi thuyền, chịu chao đảo như vậy, nên mới sinh bệnh ra. Nay nếu cho thuyền lớn thuyền nhỏ ghép lại với nhau, hoặc ba chục cái thành một hàng, hoặc năm chục cái thành một hàng, đầu cuối dàng xích sắt khoá kiến lại, trên đặt các tấm lát đề người có thể đi, ngựa có thể bước lên trên được. Bước lên đó mà đi, mặc cho sóng gió hay nước triều lên xuống, có gì đáng sợ nữa”. Tào Tháo ra khỏi mâm, tạ lời: “Không có mẹo hay của tiên sinh, sao thắng được quân Đông Ngô?” Bàng Thống nói: “Vài ý nông cạn, mong thừa tướng hãy tự chọn”. Tào Tháo liền ra lệnh, cho gọi thợ rèn, ngay đêm ấy đánh ra đinh, xích, khoá để chốt các thuyền lại. Quân sĩ nghe vậy ai ai cũng mừng.

Người khôn nghĩ ngàn điều, tất sẽ hớ một điều

Tào Tháo rất hiểu binh pháp, lại nhiều mưu sâu kế hiểm, làm sao vừa mới hiến kế liên hoàn đã vội tiếp thu, lẽ nào không sợ hỏa công? Phàm là hiến kế để dụ người, đối phương phải bằng lòng nghe và cho rằng kế ấy đúng là có lợi cho mình, thì kế mới trúng. Tào Tháo vốn nghe đại tài của Phượng Sồ tiên sinh, nay được hạ cố, đương nhiên là sẽ lắng nghe lời bàn của ông ta. Lúc ấy, quân miền bắc không chịu nổi sự chao đảo trên thuyền, cho nên sinh ra chứng nôn mửa, khó mà nói đến chuyện đánh nhau, Tào Tháo đang sốt ruột về chuyện đó, bỗng được kế liên hoàn, mừng hết chỗ nói, cho nên coi đó là mẹo hay để đánh Đông Ngô. Còn như chuyện hỏa công, Tào Tháo không phải không nghĩ đến chuyện đó. Với việc nối thuyền bằng xích sắt, Trình Dục đã có lời dị nghị: “Thuyền được nối liền, cố nhiên là yên chắc; nhưng nếu bị dùng hỏa công, khó có thể quay đi để tránh, không thể không đề phòng”. Tào Tháo cười lớn, nói: “Trình Trọng Đức tuy biết lo xa đấy, nhưng vẫn có chỗ lo chưa tới. Phàm là dùng hỏa công, phải nhờ sức gió. Nay giữa mùa đông, tuy có gió tây, gió bấc, lấy đâu ra gió đông, gió nam? Ta ở phía bờ tây bắc, quân chúng ở cả bờ nam. Nếu chúng dùng lửa, là thiêu chính quân mình, thế thì ta sợ gì? Nếu đến tiết tiểu xuân tháng mười, thì ta sớm đã có phòng bị”. Sau này, bỗng chuyển gió đông, đó là ngoài sự dự đoán của Tào Tháo. Tào Tháo trúng liên hoàn kế, không phải do ngu dốt, mà chỉ là người khôn dù giỏi ngàn điều, tất sẽ hớ một điều. Cũng chính vì thế, kế của Bàng Thống mới được thực hiện.

3. GIẢ LÀM RỐI THẬT: TRƯƠNG PHI HẠ NGHIÊM NHAN

Trương Phi cùng Khổng Minh, dấy binh ở Kinh Châu vào đất Thục chi viện cho Huyền Đức. Trương Phi làm tiên phong tiến thẳng đến phía tây của Ba Châu, Lạc Thành đánh hàng nhiều tướng, trước hết đến Lạc Thành. Vừa lúc ấy Huyền Đức đang bị Trương Nhiệm đánh đuổi, mấy lần suýt bị bắt, Trương Phi kịp thời kéo đến cứu được Huyền Đức. Làm sao mà Trương Phi lỗ mãng lại đến trước được Gia Cát tinh khôn mà chiếm được công đầu. Bởi vì Trương Phi đã dùng mưu bắt được Nghiêm Nhan và hàng phục được, nhờ có sự giúp đỡ đó, nên mới có đà thuận lợi suôn sẻ, mà kế mà Trương Phi bày ra để bắt Nghiêm Nhan cũng rất hay.

Nhìn người bằng con mắt cũ, thế nào cũng bị thiệt

Nghiêm Nhan nghe tin Trương Phi tiến quân vào Ba Quận, chuẩn bị dấy binh để đón địch. Hoặc hiến kế nói :” Trương Phi khi ở Dương Trường Bản, chỉ một tiếng thét làm lui hàng vạn quân Tào. Tào Tháo cũng chỉ mới nghe tin đã tránh, không nên khinh địch. Nay chỉ nên luỹ cao hào sâu cố thủ không ra. quân chúng hết lương ăn, chẳng được một ngày, rồi tự nhiên sẽ rút. Lại thêm Trương Phi tính nóng như lửa, chuyên dùng roi vọt đánh quân lính. Nay nếu không đánh tất sẽ nổi nóng, nổi nóng tất sẽ dữ dần với quân sĩ. Khi quân tâm có biến, ta thừa thế đánh vào, là có thể bắt được Trương Phi. Nghiêm Nhan làm theo lời nói đó, bảo quân sĩ lên hết trên thành để giữ thành, mặc cho Trương Phi khiêu khích, chửi mắng, vẫn không chịu ra.

“Lính xa tam nhật, lau mắt mà nhìn”. Trương Phi đã không thể so với ngày xưa. Huống hồ chiến tranh là việc của hai bên, phải căn cứ vào hành động của đối phương để tìm đối sách, phải tuỳ cơ mà biến hoá. Nhìn người bằng con mắt cũ, thế nào cũng có lúc thiệt.

Trương Phi thấy Nghiêm Nhan cố thủ không đánh, liền nghĩ ngay ra một kế, truyền lệnh cho quân sĩ đi bốn phía cắt cỏ, kiếm củi, dò la đường sá, không khiêu chiến nữa. Mấy ngày liền Nghiêm Nhan không thấy Trương Phi động tĩnh gì, bèn cho khoảng chục người trà trộn vào đám quân đi lấy củi của Trương Phi, vào trong núi dò thám tình hình. Quân lính của Trương Phi cho đi hái củi quay về báo: “Có một con đường nhỏ, có thể lên qua Ba Quận”. Trương Phi bèn công khai truyền lệnh: Canh hai nấu cơm ăn, canh ba nhổ trại khởi binh. Đám gián điệp lẫn vào đội quân hái củi về báo với Nghiêm Nhan. Nghiêm Nhan mừng lắm, tự mình đem quân mai phục ở trên con đường nhỏ trong rừng. Khoảng sau canh ba, từ xa thấy Trương Phi đi đầu, cầm ngang ngọn giáo, ngựa bước thong dong, âm thầm dẫn quân đi, phía sau là đoàn người ngựa quân trang tiếp tục tiến theo. Nghiêm Nhan chờ Trương Phi đi khỏi chừng ba bốn dặm, bèn đem hết quân mai phục chặn cướp hết đội quân trang phía sau. Bỗng sau lưng một tiếng thanh la nổi lên, một người như beo nhảy ra, thét lớn: “Thằng giặc già đừng chạy nữa! Ta đã đợi được mày rồi!” Nghiêm Nhan trở tay không kịp, bị Trương Phi bắt sống. Số là Trương Phi đi trước là Trương Phi giả.

Trương Phi ở trước trận đánh này, chẳng qua chỉ là một con người hữu dũng vô mưu, uy lực của ông ta cũng chỉ có hạn. Nay dưới sự chỉ đạo của Khổng Minh, cũng hiểu biết cách đấu trí, và biết làm điều nhân nghĩa. Nghiêm Nhan vốn tự xưng chỉ có tướng không đầu, chứ không có tướng đầu hàng” cũng bị ông đánh gục phải đầu hàng, bởi vì ảnh hưởng rất lớn, tướng sĩ giữ thành đều không đánh mà hàng Trương Phi. Mưu hay dũng mà có thêm trí nữa, uy lực của nó vô cùng đến mức nào!

4. GIẢ VỜ LUI QUÂN: KHỔNG MINH LỪATRỌNG ĐẠT

Khổng Minh giả vờ lui quân, Tư Mã Trọng Đạt biết đó là rút lui giả, nhưng Khổng Minh cứ lui đi lui lại, lui tới ba lần để dụ, Trọng Đạt thì trước nghi sau hoặc, đến cuối cùng tin là thật và mang quân truy kích, cho nên trúng kế đại bại.

Khổng Minh sau lần đánh úp Trần Luân, xuất Kỳ Sơn lần nữa. Chúa Ngụy cử Tư Mã Ý ra đón đánh. Bị Khổng Minh nhiều lần đánh bại, Tư Mã Ý cố thủ không ra. Thế là Khổng Minh nghĩ ra một kế, bèn truyền lệnh các nơi đều nhổ trại để đi. Gián điệp về báo với Tư Mã Ý, Ý nói: “Khổng Minh tất có mưu lớn, không thể khinh suất hành động”. Trương Cáp nói: “Ta đoán Khổng Minh năm trước mới được mùa, nay lúa lại đang chín, lương thảo đầy đủ; tuy rằng vận chuyển khó khăn, cũng có thể cầm cự với ta hàng nửa năm, sao lại chịu bỏ đi ? Chúng thấy ta nhiều ngày không đánh, nên đặt mẹo này để dẫn dụ ta. Có thể cho người canh gác từ xa”. Quân sĩ do thám, biết được tin báo rằng: “Khổng Minh hạ trại cách đây ba mươi dặm” Tư Mã Ý nói: “Ta đoán Khổng Minh đúng là không đi, nên cố thủ trại lán, không thể khinh suất tiến quân”.

Giả mà nhắc lại nhiều lần, dễ tin là thực

Ở thêm một tuần, tuyệt vô âm tín, cũng chẳng thấy tướng Thục ra đánh. Tư Mã Ý lệnh cho đi thám thính, tin báo về nói: “Quân Thục đã nhổ trại đi rồi”. Tư Mã Ý vẫn chưa tin, bèn thay quần áo trà trộn vào trong quân, tự mình đi xem xét, quả nhiên thấy quân Thục lui ra ba mươi dặm nữa cấm trại lại. Ý về dinh nói với Trương Cáp. “Đây vẫn là kế của Khổng Minh, không thể truy đuổi. Lại ở thêm một tuần, lại cho người do thám. Tin báo về: “Quân Thục lại lui thêm ba mươi dặm và hạ trại”. Cáp nói: “Khổng Minh dùng kế hoãn binh, rút dần về Hán Trung, đô đốc cớ sao còn hoài nghi, mà không truy kích sớm đi ? Cáp nguyện xin quyết chiến”. Ý nói: “Khổng Minh rất nhiều quỷ kế, nếu có sai sót gì, nhụt nhuệ khí của quân ta, không thể khinh suất mà tiến quân được!” Cáp nói: “Tôi đi có thua, cam chịu theo quân lệnh!”. Ý nói: “Nếu quả là quyết đi, có thể chia quân làm hai mũi; Người dẫn một mũi đi trước, cần phải đánh đến cùng; Ta phía sau tiếp ứng, để phòng quân mai phục. Ngươi hôm sau đi trước, đến nửa chừng thì dừng lại, để hôm sau giao chiến, để cho khỏi mệt quân”. Phàm là cái gì giả, mà cứ lặp lại nhiều lần, ngay đến mình cũng bị huyễn hoặc, huống chi là kẻ khác ? Động tác rút quân giả của Khổng Minh, Tư Mã Ý lúc đầu đoán là giả, không chịu nổi sự lừa dụ nhiều lần của Khổng Minh và Trương Cáp nhiều lần đòi truy kích, cuối cùng phải đồng ý. Song Tư Mã Ý cũng không hổ thẹn là một kẻ thông minh, khi truy kích vẫn để phòng Khổng Minh mai phục, nên đã quyết định để Trương Cáp đi trước còn mình tiếp ứng phía sau, bố trí có thể nói là chu đáo.

Kẻ cắp lại gặp bà già

Ai ngờ kẻ cắp lại gặp bà già, Khổng Minh lại cao tay hơn một bước. Quân truy kích của Trương Cáp vừa tới, liền trúng ổ phục kích của Khổng Minh, bị bọn Quan Hưng, Mã Trung giáp kích, Vương Bình, Trương Dực chẹn mất đường về. Bỗng nhiên Tư Mã Ý dẫn quân áp tới, quân Thục tử chiến ở hai đầu, dần dần không chống nổi. Lúc ấy Khương Duy, Liêu Hoá chia quân hai đường, đánh úp vào doanh trại của Tư Mã Ý. Ý được tin, hốt hoảng lo tái mặt, vội cất quân quay về, bị quân Thục theo sau đánh riết, quân Ngụy thua to, bị giết đã nhiều, lừa ngựa khí giới vứt bỏ đi vô số.