Dùng kế gian trá để lừa địch, bị đối phương biết được, họ sẽ dùng kế đó để đánh lại, đó gọi là tương kế tựu kế. Người biết tương kế tựu kế thì thắng nhiều, vì dùng kế để lừa người, người ta biết được, dùng luôn kế ấy để đánh lại, đó là ngoài sự dự đoán khi dùng kế, không kịp để phòng mà ngược lại còn trúng kế của người ta. Muốn tương kế tựu kế được, trước hết cần phải biết kế của người ta, sau mới bày kế mà đánh lại. Mà biết kế của người ta không phải là chuyện dễ, đó là bởi người ta bày kế để lừa mình, thường thường là qua sự cân nhắc rất cặn kẽ, không dễ gì để người khác vạch ra, thì mới làm. Người biết được kế của địch để tương kế tựu kế, cần phải có tài trí nhạy bén, có sự tư duy chặt chẽ, có hiểu biết sâu rộng, có kinh nghiệm phong phú. Người tài như thế mới kể là người có mưu trí; bất kể quỉ kế nào cũng không giấu được họ; khi họ tương kế tựu kế để đánh địch cũng khó bị địch vạch trần. Sự thực đúng là như thế. Những mưu mẹo bằng tương kế tựu kế trong Tam quốc diễn nghĩa, đều có từ những người có mưu trí như Gia Cát Lượng, Khương Duy, Giả Hủ v.v...

Tương kế tựu kế, trước hết phải biết kế của địch là vấn đề then chốt. Phàm là mưu mô xảo trá, thì không thể nào “kín đáo mọi nhẽ được, thế nào cũng có chỗ hớ hênh, có chỗ không hợp tình hợp lý, không hợp logic. Nếu như quan sát tỉ mỉ, tỉnh táo mà phân tích, thì có thể tìm ra những lỗ thủng của nó. Mà người có mưu trí quyết không bao giờ bỏ qua bất kể tình tiết nào, bởi vậy mà từ chỗ nhỏ nhìn ra to. Ví như tướng Nguy là Vương Quán ra hàng, “nhận hàng như nhận địch”, Khương Duy không khi nào dễ dàng tin ngay, khi ông ta biết được Vương Quán nói rằng mình là cháu của Vương Kính, vì chú bị giết nên đến xin hàng để trả thù, lập tức đoán định ngay rằng hắn trá hàng, bởi Tư Mã Chiêu đã giết chú hắn thì chẳng đời nào lại để cho cháu được cầm quân, thế nên mới bày mưu đánh bại Đặng Ngải. Giả Hủ thấy Tào Tháo xem xét trên thành ba ngày sau, đã tích cỏ khô ở góc Tây Bắc, chuẩn bị đánh vào thành. Mà phía Đông Nam tường thành không chắc chắn, làm sao Tào Tháo không đánh vào từ góc này, thế nên đã biết họ ở cửa Tây chỉ là giả trương thanh thế, thực ra là muốn đánh thành từ góc phía Đông Nam, bèn bày mưu cho Trương Tú đem quân mai phục ở góc Đông Nam, kết quả là đánh quân Tào Tháo phải thua to.

Những kế để tương kế tựu kế trong Tam quốc diễn nghĩa, khái quát lại có hai loại: một là biết kế của người ta để tương kế tựu kế, nếu Giả Hủ thuận kế đánh Tào Tháo; Khương Duy lợi dụng sự trá hàng của Vương Quán mà đánh bại Đặng Ngải, cũng như kế mỹ nhân mà Gia Cát Lượng dùng để phá Chu Du v.v.. Hai là cố ý để bên địch biết kế của ta nhằm tương kế tựu kế mà đánh; lại như Khổng Minh tha tù binh địch để đánh lấy Linh Làng. Nhưng kế để tương kế tựu kế có cái giống nhau có cái khác nhau, song đều mang đặc điểm của nó.

Mùa hạ năm Kiến An thứ ba, Tào Tháo thống lĩnh ba quân đi chính phạt Trương Tú, bị đại bại, Tú cố thủ không ra đánh. Tháo vây thành, đánh mạnh, nhìn hao thành rất rộng, thế nước lại sâu, vội thì khó gán thành. Bèn lệnh cho quân sĩ chở đất lấp hào, lại dùng túi vải thô cho đầy rơm cỏ, để bên thành làm thang làm ghế leo lên, lại dùng thang mây đề nhòm vào trong thành: Tháo tự cưỡi ngựa đi quanh thành xem xét như thế ba ngày – truyền lệnh cho quân sĩ chất củi rác về cửa thành phía Tây rồi hội tập các tưởng để lên thành từ đó.

Từ kế hoạch đánh thành mà nhìn ra chỗ man trá

Giả Hủ ở trong thành thấy tình hình ấy, bèn nói với Trương Tú: “Tôi ở trên thành thấy Tào Tháo đi vòng quanh thành ba ngày liền để nhòm ngó. Ông ta thấy màu gạch đất ở trong thành phía Đông Nam cũ mới khác nhau, nhiều chỗ bị hư hại, ý muốn sẽ tấn công từ đó; nhưng lại chất rơm củi ở góc thành phía Tây Bắc, vờ gây thanh thế, muốn bẩy cho quân Thục rút quân ra giữ mặt phía Tây, để chúng thừa lúc đêm tối leo lên phía Đông Nam để vào thành”. Tú hỏi: “Thế thì làm thế nào?” Hủ nói: “Có thể tương kế tựu kế để đánh, hôm sau mang một ít quân ăn thật no mang thật nhẹ, nằm ẩn hết trong các nhà ở phía Đông Nam, còn cho dân chúng giả làm binh lính, vờ giữ cửa Tây Bắc. Đến đêm mặc cho chúng trèo qua của Đông Nam vào thành. Chờ cho chúng vào hẳn, nổ một tiếng pháo, quân phục kích ào ra, là có thể bắt được Tào Tháo”. Tú mừng lắm, cho làm theo kế đó.

Tương kế tựu kế đánh lại

Thám mã sớm đã báo cho Tào Tháo, nói Trương Tú đã rút hết quân lên góc Tây Bắc, hô hoán giữ thành, đông nam lại rất trống trải. Tào Tháo nói: “Trúng phải kế ta rồi!”. Bèn lệnh trong quân chuẩn bị dụng cụ leo thành, ban ngày chỉ dẫn quân đánh góc Tây Bác. Đến khoảng canh hai, mới dẫn tỉnh binh leo ở góc Đông Nam vào trong hào, cất tung hàng rào. Trong thành không hề động tĩnh, cả đội quân tất cả ào vào. Chỉ thấy một tiếng pháo nổ, quân mai phục bốn phía đứng dậy. Quân Tào vội rút, sau lưng Trương Tú tự dẫn đội quân dùng tráng áp tới. Quân Tào Tháo thua to, rút ra ngoài thành, chạy xa hơn chục dặm. Trương Tú đuổi đánh đến lúc trời sáng mới đem quân vào thành. Trận này, Tào Tháo bị thiệt mất hơn năm vạn quân.

Giả Hủ có thể tương kế tựu kế, vì đã nhìn ra chỗ gian trá từ trong sự sắp đặt của Tào Tháo trước khi đánh vào thành. Phá thành thì đánh vào đâu, đó là bí mật quân sự, thế mà lại làm công việc chuẩn bị một cách công khai ở góc Tây Bắc; Giả Hủ từ đó nhìn ra cái gian trá của nó. Từ chỗ góc tường thành Đông Nam không được kiên cố, hàng rào phần lớn bị hư hỏng, Giả Hủ đã đoán rằng địch tất sẽ từ đây bò vào thành, thế là tương kế tựu kế đánh lại.

2. THẢ TÙ BINH ĐỊCH: GIA CÁT LƯỢNG LẤY LINH LĂNG

Huyền Đức đánh Linh Lăng, thái thú ở đây là Lưu Độ lệnh cho con là Lưu Hiền cùng đại tướng Hình Đạo Vinh đem quân đón địch. Mới mở đầu trận đánh, Đạo Vinh đã bị bắt. Đạo Vinh bị trói đưa đến gặp Huyền Đức, Huyền Đức hô đem chém. Khổng Minh kíp ngăn lại, hỏi Đạo Vinh: “Nếu mi bắt được Lưu Hiền cho ta, thì cho người đầu hàng”. Đạo Vinh luôn miệng xin đi. Khổng Minh nói: “Mi dùng cách nào bắt nó?” Đạo Vĩnh nói: “Đêm nay quân sư điều binh cướp trại, tôi xin làm nội ứng”. Huyền Đức không tin lời nói ấy. Khổng Minh nói: “Hình tướng quân không nói sai đâu!” rồi tha cho Đạo Vinh về.

Tương kế tựu kế chống tựu kế

Đạo Vinh được tha về trại, kể lại hết sự thực với Lưu Hiền. Lưu Hiền hỏi: “Vậy làm sao bây giờ?” Đạo Vinh nói: “Có thể tương kế tựu kế. Đêm nay mang quân phục bên ngoài trại, trong trại vờ cấm cờ phướn, chờ lúc Khổng Minh đến cướp trại, tựu kế mà bắt lấy”. Lưu Hiền làm theo kế đó. Canh hai đêm đó, quả nhiên có một tướng đến cổng trại, quân đi theo ai cũng mang rơm cỏ, tất cả cùng đốt lên. Lưu Hiền, Dạo Vinh hai bên đánh áp lại, quân đốt lửa rút lui ra. Lưu Hiển, Đạo Vinh thừa thế đuổi theo, đuổi được hơn mười dặm, bỗng không thấy quân đâu. Lưu Hiền, Đạo Vĩnh kinh hãi, kíp về ngay bản trại, chỉ thấy lửa còn chưa tắt, trong trại bỗng có một tướng xuất hiện, chính là Trương Dực Đức. Lưu Hiền bảo Đạo Vinh: “Không thể vào trại được, mà đi cướp trại Khổng Minh là hơn”. Thế là quay trở lại, đi chưa được mười dặm, Triệu Vân dẫn quân đánh tạt sang, đâm một nhát Đạo Vinh lăn xuống ngựa. Lưu Hiền vội té ngựa chạy, đằng sau Trương Phi đuổi tới, bắt sống trên ngựa, trói dẫn về gặp Khổng Minh. Khổng Minh lệnh cho cởi trói, cho áo mặc, lại ban cho rượu uống để đỡ sợ. Lưu Hiền về thành nói lại cho cha mình biết ân đức của Khổng Minh, khuyên cha nên hàng. Độ nghe theo, ra hàng. Khổng Minh vẫn giao cho Độ làm quận thú, con là Lưu Hiền được về Kinh Châu theo đuổi việc quân.

Cùng một mưu kế – Thắng bại khác nhau

Khổng Minh thả tù binh để khéo léo lấy Linh Lăng, thật là diệu kế. Đạo Vinh tương kế tựu kế, Khổng Minh cũng tương kế tưu kế, nhưng cái gì khiến hai đằng thắng bại khác nhau như thế? Đạo Vinh tương kế tựu kế là do không hiểu kế của Khổng Minh mà tựu kế; cho nên phản tựu cái kế của Khổng Minh; Khổng Minh tương kế tựu kế, là biết kế cướp trại của Đạo Vinh là có kế, cho nên đã tựu cái kế đó, bởi vậy đã làm cho Dạo Vinh trúng kế đó. Kế của Đạo Vinh nông cạn đẽ bị Khổng Minh lường được. Kế của Khổng Minh sâu cho nên không bị Đạo Vinh lường tới được. Kế đã dễ lường, thì phá cũng dễ. Kế không thể lường, phá được mới khó. Đó chính là chỗ hay chỗ dở của hai lần tương kế tựu kế. Cũng là nguyên nhân mấu chốt dẫn đến sự thành bại của nó.

3. PHÁ DIỆU KẾ: KHỔNG MINH GIÚP MỐI LƯƠNG DUYÊN

Chu Du định làm giả kế mỹ nhân để giữ Lưu Bị. Khổng Minh lại làm giả hoá thật. Huyễn Đức lại được tiếp tục mối duyên lành, đây có thể nói là diệu kế nhất trong tương kế tựu kế.

Chu Du biết Huyền Đức vừa chết vợ, bèn hiến kế cho Tôn Quyền: lấy em gái Tôn Quyền làm mồi câu, sai Lữ Phạm đi kéo Huyền Đức về ở rể, rồi sau giam lỏng lại, để đòi đổi Kinh Châu. Huyền Đức thừa biết đây là mưu kế nên không dám qua sống làm thân, nói: “Chu Du bày mưu để hại Lưu Bị, làm sao có thể dễ dàng dẫn xác vào nơi nguy hiểm” Khổng Minh nói: Chu Du tuy biết dùng kế, nhưng làm sao mà ra ngoài được sự tính toán của Gia Cát Lượng. Chỉ dùng một mẹo nhỏ, đã làm cho Chu Du nhăn nhó mặt mày. Em gái của Ngô hầu, rồi sẽ thuộc chúa công, Kinh Châu không hề sứt mẻ”. Khổng Minh liền cho Triệu Vân ba cái cẩm nang diệu kế, để mang hơn năm trăm quân cùng Huyền Đức sang sông hỏi vợ.

Cẩm nang diệu kế, kéo người đẹp về

Mấu chốt nhất trong ba cẩm nang diệu kế là cẩm nang thứ nhất. Triệu Vân vừa tới Nam Đô liền tuân theo chỉ thị của Khổng Minh, mở đầu công việc: Lập tức cho năm trăm quân đi theo, ăn mặc tươm tất, vào Nam Đô sắm sửa các thứ, phao tin rằng Huyền Đức làm rể Đông Ngô, khiến cho người trong thành đều biết chuyện này; lại bảo Huyền Đức đến thăm Kiều Quốc Lão trước. Kiều Quốc Lão là cha hai nàng Kiều ở ngay Nam Đô, Huyền Đức giắt dê gánh rượu đến bái kiến trước. Nói có Lữ Phạm làm mối đến xin cưới phu nhân. Kiều Quốc Lão biết việc này, liền vào gặp Ngô Quốc Thái chúc mừng. Lúc đó, cả kinh thành đều đồn ầm lên việc Ngô hầu gả em. Quốc Thái biết chuyện bổng giật mình, vội gọi Tôn Quyền đến mắng mỏ: “trai khôn lấy vợ, gái lớn gả chồng, là lẽ thường xưa nay. Tao là mẹ mày, lẽ ra mày phải bẩm báo với tao. Mày cho Lưu Huyền Đức làm rể, làm sao phải dấu tao? Con gái tao phải là của tao”. Tôn Quyền thất kinh hỏi lại “Ở đâu lại có tin này?” Quốc Thái nói: “Nếu muốn không biết, thì chỉ có đừng làm. Dân chúng cả kinh thành, còn ai là không biết ? Mày lại còn giấu tao?” Kiều Quốc Lão ở bên chứng thực thêm: “Lão phu đã biết lâu rồi, nay mới đến để chúc mừng đấy!” Tôn Quyền đành nói rằng đây do là giả mỹ nhân kế do Chu Du bấy ra. Quốc Thái nghe ra, càng khiến bà nổi nóng, mắng Chu Du: “Giết chết Lưu Bị, để con gái bà goá chồng à? Sau này còn gả bán cho ai? Để lỡ cả một đời con gái ta à? Chúng mày làm ăn hay nhỉ”. Kiều Quốc Lão cũng đệm vào: “Nếu dùng kế này, mà được Kinh Châu, cũng bị người đời cười chê. Việc này làm thế nào được?” Quốc Thái luôn mồm mắng Chu Du. Kiều Quốc Lão khuyên: “Sự thể đã thế này, Lưu Hoàng Thúc cũng là dòng dõi nhà Hán. Chẳng thà cho làm rể thật, để khỏi phải mang tiếng xấu”. Quốc Thái nói: “Ta chưa từng được biết mặt Lưu Hoàng Thúc, ngày mai cho hẹn đến chùa Cam Lộ. Nếu không vừa ý ta, thì mặc các ngươi muốn làm sao thì làm. Nếu vừa ý ta, thì ta gả con gái ta cho nó”. Tôn Quyền không biết làm sao, đành nghe theo lời mẹ. Hôm sau, Quốc Thái vừa gặp Huyền Đức đã mừng rỡ nói với Quốc lão “Thật đáng rể ta lắm!” Quốc lào cũng chúc mừng: “Huyền Đức có dáng như rồng như phượng, vẻ mặt rạng rỡ như mặt trời, hơn nữa nhân đức dội vang thiên hạ! Quốc Thái được rể hiền như vậy, thật đáng chúc mừng”. Quốc Thái liền gả con gái cho Huyền Đức. Thế là chỉ bằng một mẹo nhỏ, Khổng Minh đã làm cho Huyền Đức lại nối được duyên lành.

Mỹ nhân kế giả bị bóc trần, mất trắng cô em gái

Huyền Đức lại nối được duyên lành, tất cả đều do ông mối Quốc Lão lo liệu, mà Quốc Lão chính là hoá thân diệu kế của Khổng Minh. Kiều Quốc Lão là bố vợ của Chu lang, lại là thông gia với Ngô Quốc Thái, có một địa vị đặc biệt ở Đông Ngô. Chỉ có thông qua ông mới làm cho việc gả bán này được kịp thời báo lên Ngô Quốc Thái, cũng chỉ có ông mới gây được ảnh hường với Ngô Quốc Thái. Nếu không được Quốc Thái ra mặt làm chủ, Lưu Bị sắp sửa trở thành một tên tù giam lông, kế mỹ nhân kế giả của Chu Lương sắp được thực hiện. Do diệu kế của Khổng Minh đã đi trước một bước, được Quốc Lão trợ giúp thêm, phá được kế mỹ nhân của con rể ông là Chu Du; nhờ thêm sức mạnh của Quốc Thái, làm cho con bà là Tôn Quyền chẳng làm gì được, đành mất trắng cô em gái. Đến đây, mới thấy cái tuyệt diệu trong trò tương kế tựu kế của Khổng Minh.

4. BIẾT MƯU TRÁ: KHƯƠNG DUY ĐÁNH BẠI ĐẶNG NGẢI

Đặng Ngải cho Vương Quán trá hàng để lừa khương Duy, Khương Duy biết được mưu trá, đã tương kế tựu kế, ngược lại dùng để lừa Đặng Ngải. Kết quả là Đặng Ngải thua to, Vương Quán bị giết. Lấy mưu trá lừa người, bị người lột trần, thường thường là tự mình chịu hậu quả tồi tệ.

Trá hàng không kín kẽ, nhìn qua là biết ngay

Vương Quán đem quân sang xin hàng Khương Duy, tự xưng là cháu của Vương Kính, nay thấy Tư Mã Chiêu giết vua, lại giết chết cả nhà chú mình, cho nên thù sâu trong xương cốt, chạy sang đầu hàng, nguyện theo sự điều khiển, để được báo thù cho chủ. mới thoáng qua, Khương Duy đã biết ngay là hắn trá hàng. Bởi vì cho rằng: Tư Mã Chiêu gian hùng chẳng kém chi Tào Tháo, đã giết Vương Kính và chu di tam tộc nhà này, thì làm sao lại để một người cháu ruột cầm quân ngoài quân ải. Sau này, hàng tướng của Ngụy là Hạ Hầu Bá cũng chứng minh Vương Kính không hề có cháu tên là Vương Quán, điều đó nói lên rằng sự phân tích của Khương Duy là đúng đắn và chính xác. Đã biết là hắn trá hàng, thì hành động của Vương Quán đều phải nghe theo sự chỉ huy của Khương Duy. Thế là Khương Duy liên sắp đặt sợi dây to để câu con cá lớn dẫn Dặng Ngải rơi vào cái bẫy đã giương sẵn.

Sắp sợi dây to để câu con cá lớn

Đối với việc Vương Quán sang hàng, tuy Khương Duy luôn mồm nói là hấn thành thực, để tỏ ra có sự tín nhiệm với hắn, đặc biệt giao cho hắn nhiệm vụ quan trọng là chở lương thực; lĩnh ba ngàn quân lính hàng Nguy đến Xuyên Khẩu, chở hơn ngàn xe lương thực về Kỳ Sơn. Hai ngàn tên lính hàng Nguy thì để lại dùng việc khác. Vương Quán tuy lòng không muốn, song không dám nói ra, sợ Khương Duy lại nghi hoặc; mà được giao việc này, cũng mừng thầm trong bụng. Lương ăn là mạng sống của quán Thục, đem chở hết về trại Nguy, há lại chẳng là lập một công lớn sao? Vương Quán liền sai người mang thư mật về cho Đặng Ngải, hẹn ngày mười hai tháng tám, từ đường tất sẽ chở lương thực về trại chính, báo Đặng Ngải sẽ tiếp ứng ở thung lũng Đàm Sơn. Khương Duy đã lường trước được ý này của hắn, cho người mai phục trước ở ngã ba đường, chặn lấy được thư mật, và sửa ý ở trong thư đi hẹn ngày mười lăm tháng tám, hẹn Đặng Ngải tự đem đại quân, đến điểm hẹn để tiếp ứng. Một mặt cho người giả làm quân Ngụy đưa thư vào doanh trại quân Nguy, mặt khác điều binh khiển tướng mai phục, chờ quân Đặng Ngải đến.

Đặng Ngải được thư của Vương Quán, mừng lắm, ngày mười lăm tháng tám đem năm vạn quân tinh nhuệ đến thung lũng Đàm Sơn. Hắn sai người từ trên nhìn xuống, thấy vô số xe lương thực nối đuôi nhau đi trong khe núi. Dừng ngựa lại, quả nhiên đều là lính Nguỵ (đây là hai ngàn lính Nguỵ hàng để lại). Vì phía trước là núi cao án ngữ, đề phòng có quân mai phục Đặng Ngải bèn cho dừng quân lại để chờ đợi, bỗng có hai kỵ mã chạy tới báo: Vương tướng quân vì chở lương qua biên giới, phía sau có người đuổi theo, mong sớm được tiếp ứng. Đặng Ngải giật mình kinh hãi, vội đốc quân lên phía trước. Vào lúc canh năm, trăng sáng như tranh vẽ. Bỗng thấy tiếng hò la từ phía sau núi, Đặng Ngải cho rằng Vương Quán đang đánh nhau phía sau núi. Khi định vượt qua phía sau núi, bỗng một mũi quân từ trong rừng xông ra, dẫn đầu là tướng Thục Phó Kim, ngôi trên ngựa thét lớn: “Tên thất phu Đặng Ngải kia! Mày trúng kế của chủ tướng ta rồi, sao không mau mau xuống ngựa mà nộp mạng đi!” Đặng Ngải hốt hoảng định cho quay ngựa, thì thấy các xe đều bốc lửa. Đó chính là lửa đốt lên làm hiệu lệnh. Dưới bóng lửa, quân Thục xuất hiện ở mọi nơi, đánh cho quân Ngụy tan tác tơi bời, Đặng Ngải phải vứt cả giáp mảng bỏ cả ngựa, lẩn vào với binh lính, trèo đèo vượt núi để chạy trốn. Khương Duy cho đội quân đắc thắng, vây kín quân của Vương Quán, Quán hết đường chạy, đành nhảy xuống sông tự vẫn.

Giả cuối cùng vẫn là giả, thế nào cũng có chỗ không hợp tình hợp lý, không hợp quy luật. Từ chỗ phân tích việc Tư Mã Chiêu đã chu di ba họ nhà Vương Kính thì không đời nào lại để cho cháu người đó cầm quân nơi biên ải, Khương Duy đã phán đoán ra sự trá hàng của Vương Quán, cho nên đã tương kế tựu kế đánh bại Đặng – Ngải. Khôn ngoan đến như Đặng Ngải mà cũng còn bị phản đòn gian trá đến nỗi thất bại, mới hay gian trá cũng không phải là dễ. Vương Quán cũng ngang nhiên làm kế gian trá, nhưng lại chẳng xem đối tượng là ai, nên chết cũng là đáng đời rồi.