Người đề xuất kịch bản tốt nhất là nhà phát minh và tác giả của nhiều cuốn sách bán chạy, Ray Kurzweil. Mỗi lần tôi phỏng vấn Kurzweil, ông đều đưa ra một bức tranh mô tả viễn cảnh tương lai rất rõ ràng và hấp dẫn nhưng đầy tranh cãi. Ông tin rằng năm 2045, ta sẽ đạt đến “điểm kỳ dị”, hay thời điểm robot bắt kịp hoặc vượt qua trí thông minh của con người. Thuật ngữ này xuất phát từ khái niệm điểm kỳ dị không-thời gian trong vật lý, tức những vùng có trọng lực vô hạn, chẳng hạn như lỗ đen. Nhà toán học John von Neumann đưa thuật ngữ này vào ngành khoa học máy tính khi viết rằng cuộc cách mạng máy tính sẽ tạo nên “tiến bộ nhanh và thay đổi chưa từng thấy trong lối sống của loài người, như thể chúng ta đang tiến gần đến một điểm kỳ dị thiết yếu… Vượt khỏi điểm kỳ dị đó, cuộc sống mà ta biết sẽ không thể tiếp tục.” Theo Kurzweil, khi điểm kỳ dị đến, một chiếc máy tính trị giá 1.000 đô-la sẽ thông minh hơn toàn bộ loài người cộng lại một tỷ lần. Hơn thế nữa, các robot này sẽ tự hoàn thiện bản thân, thế hệ sau sẽ thừa hưởng các đặc tính để vượt trội hơn thế hệ trước và vòng xoáy máy móc trình độ cao cứ thế lên cao dần.
Kurzweil bảo vệ quan điểm rằng, thay vì làm phản, các robot sẽ tạo ra thế giới mới phồn thịnh hơn và có nhiều vượt trội về y tế. Theo ông, các robot siêu nhỏ hay nanobot sẽ di chuyển trong máu chúng ta và “tiêu diệt các mầm bệnh, chỉnh sửa sai sót ADN, trừ khử chất độc và làm nhiều nhiệm vụ khác để giúp ta có thể chất khỏe mạnh.” Ông hy vọng khoa học sẽ sớm tìm ra cách trị lão hóa và tin chắc nếu sống đủ lâu, ông sẽ được trường sinh bất tử. Ông kể với tôi rằng ông dùng vài trăm viên thuốc mỗi ngày, chờ đợi sự bất tử sẽ đến. Nhưng trong trường hợp không thể đợi được, ông đã viết di chúc để thì thể mình được bảo quản trong nitơ lỏng tại một xưởng đông lạnh.
Kurzweil còn hình dung một tương lai rất xa khi người máy sẽ chuyển hóa các nguyên tử của Trái Đất thành máy tính. Sau cùng, mọi nguyên tử của Mặt Trời và Hệ Mặt Trời đều được hấp thụ vào cỗ máy tính vĩ đại biết tư duy này. Ông kể rằng những khi nhìn lên bầu trời, đôi khi ông tưởng tượng một ngày mai sẽ được chứng kiến các siêu người máy sắp xếp lại các vì sao.
Nhưng không phải ai cũng cảm thấy thuyết phục trước tương lai màu hồng đó. Mitch Kapor, nhà sáng lập công ty phần mềm Lotus Development Corporation, nói rằng phong trào điểm kỳ dị “về cơ bản, với tôi, mang động cơ tôn giáo. Và dù họ có bao biện đến đâu thì cũng không thể che đậy được thực tế đó với tôi.” Đối nghịch với thiên đàng của Kurzweil là kịch bản xấu nhất của Hollywood, theo đó ta tạo ra những kẻ kế thừa tiến hóa hơn, rồi chúng gạt ta sang một bên và khiến ta bước vào con đường của loài chim dodo[1]. Trong bộ phim The Terminator (Kẻ hủy diệt), quân đội tạo ra mạng lưới máy tính thông minh Skynet nhằm giám sát toàn bộ vũ khí hạt nhân, nhờ đó bảo vệ loài người chúng ta khỏi nguy cơ chiến tranh hạt nhân. Nhưng rồi, Skynet biết tự nhận thức. Quân đội lo sợ nó sẽ tự phát triển khả năng suy nghĩ nên đã cố gắng tắt hệ thống. Được lập trình để tự bảo vệ bản thân nên Skynet đã làm điều duy nhất có thể để ngăn chặn việc này, đó là tiêu diệt loài người. Nó phát động chiến tranh hạt nhân để xóa sổ nền văn minh nhân loại. Loài người trở thành những đám lang thang, rách rưới, cố dùng chiến thuật du kích để chống trả sức mạnh đáng sợ của máy móc.
Liệu có phải Hollywood chỉ đang cố gắng bán vé bằng cách hù dọa người xem? Hay những gì trên phim thực sự sẽ xảy ra? Câu hỏi này khá gai góc do quan niệm của chúng ta về tự nhận thức và ý thức vẫn bị bao phủ giữa quá nhiều lý luận về đạo đức, triết học và tôn giáo, tới mức chúng ta không có khung quy ước vững chắc để hiểu được những quan niệm đó. Trước khi bàn tiếp về trí tuệ máy móc, ta cần xây dựng định nghĩa rõ ràng về tự nhận thức.
❀ ❀ ❀
[1] Một loài chim lớn ở đảo Mauritius, nay đã tuyệt chủng. (ND)
