Tôi nghĩ khi con người bắt đầu thám hiểm rồi xây dựng các thành phố và thị trấn trên Sao Hỏa, đó sẽ được xem là một trong những thời kỳ vĩ đại nhất của nhân loại, thời kỳ mà con người đặt chân lên một thế giới khác và tự do biến nó thành thế giới của mình.

– ROBERT ZUBRIN

Trong bộ phim The Martian (Người về từ Sao Hỏa) ra đời năm 2015, nhân vật phi hành gia do Matt Damon thủ vai đứng trước thử thách cực hạn: tìm cách sống sót một mình giữa một hành tinh lạnh lẽo, hoang vắng và không chút dưỡng khí. Do sơ suất, anh bị phi hành đoàn bỏ lại và chỉ có lượng nhu yếu phẩm đủ dùng trong vài ngày. Anh phải vận dụng toàn bộ dũng khí và kiến thức để sống cho tới khi tàu giải cứu đến.

Bộ phim đủ chân thực để công chúng có thể hình dung phần nào những khó khăn mà các nhà khai phá Sao Hỏa sẽ gặp phải. Chẳng hạn, có cảnh cơn bão cát dữ dội nổi lên, bao phủ khắp hành tinh bằng thứ bụi đỏ như bột tang và suýt thổi nhào con tàu vũ trụ. Khí quyển Sao Hỏa có thành phần hầu như toàn khí cacbonic và áp suất khí quyển chỉ bằng 1 % áp suất Trái Đất, nên phi hành gia sẽ chết ngạt trong vòng vài phút nếu tiếp xúc trực tiếp với không khí Sao Hỏa và máu của họ cũng sẽ sôi lên. Để tạo ra đủ oxy để thở, Matt Damon phải tạo phản ứng hóa học trong trạm điều áp.

Do nguồn lương thực nhanh chóng cạn kiệt, anh phải trồng trọt trong vườn nhân tạo. Thậm chí, anh dùng chất thải của chính mình làm phân bón.

Từng chút, từng chút một, nhân vật phi hành gia trong The Martian thực hiện những bước đi khó nhọc cần thiết để tạo dựng một hệ sinh thái trên Sao Hỏa, đủ sức nuôi sống bản thân. Bộ phim khắc họa trí tưởng tượng của một thế hệ mới. Nhưng thực ra, niềm đam mê đối với Sao Hỏa đã có một lịch sử dài và thú vị, bắt đầu từ thế kỷ 19.

Năm 1877, nhà thiên văn người Ý Giovanni Schiaparelli phát hiện thấy trên bề mặt Sao Hỏa có những vết thẳng dài kỳ lạ có vẻ do thiên nhiên tạo nên. Ông gọi chúng là “canali” , trong tiếng Ý nghĩa là lòng sông, lòng suối. Tuy nhiên, khi “canali” được dịch sang tiếng Anh, chữ i bị bỏ mất, trở thành từ “kênh đào” (canals), khiến ngữ nghĩa hoàn toàn bị thay đổi, bởi kênh đào là nhân tạo chứ không phải tự nhiên. Lỗi dịch sai sơ đẳng này đã dẫn đến biết bao câu chuyện phỏng đoán hoang đường, nổi bật nhất là huyền thoại về “người Sao Hỏa”. Nhà thiên văn giàu có và lập dị Percival Lowell đã nêu giả thuyết Sao Hỏa là một hành tinh đang chết và người Sao Hỏa phải nỗ lực đào kênh trong tuyệt vọng để dẫn nước từ các địa cực băng giá về tưới cho đồng ruộng khô cằn của họ. Lowell đã dành trọn cuộc đời để chứng minh giả thuyết này. Ông dùng khoản tiền riêng rất lớn xây dựng đài thiên văn tối tân nhất ở Flagstaff, giữa sa mạc Arizona. (Ông chưa bao giờ chứng minh được các kênh đào này có tồn tại và nhiều năm sau, tàu thăm dò đã cho ta thấy đó chỉ là ảo ảnh thị giác. Nhưng đài thiên văn Lowell ghi được nhiều thành tích trên nhiều lĩnh vực khác, giúp khám phá ra Sao Diêm Vương và cung cấp bằng chứng đầu tiên của việc vũ trụ đang giãn nở.)

Năm 1897, H. G. Wells viết cuốn The War of the Worlds (Chiến tranh giữa các thế giới). Trong truyện, người Sao Hỏa mưu toan hủy diệt loài người và cải tạo môi trường Trái Đất cho giống môi trường Sao Hỏa. Cuốn sách đã mở đường cho một thể loại tiểu thuyết mới – có thể gọi là thể loại “Sao Hỏa tấn công” – và những câu chuyện nói chơi chỉ của riêng giới thiên văn chuyên nghiệp bỗng trở thành vấn đề sống còn của toàn thể nhân loại.

Một ngày trước lễ Halloween năm 1938, Orson Welles sử dụng các trích đoạn trong tiểu thuyết của H. G. Wells để “chế” thành những bản tin ngắn như thật, đầy kịch tích rồi phát đi trên sóng phát thanh. Chương trình đưa tin như thể Trái Đất đang thực sự bị những người Sao Hỏa hung hãn xâm chiếm. Nhiều người phát hoảng khi nghe các tin tức cập nhật về cuộc xâm lược - quân đội đã thất bại trước các loại tia chết chóc và người Sao Hỏa đang tiến vào thành phố New York trên tàu khổng lồ ba chân. Tin đồn từ những thính giả hoảng loạn nhanh chóng lan truyền khắp cả nước. Hậu quả của sự hỗn loạn này là các hãng truyền thông lớn phải cam kết không bao giờ phát đi những tin chơi khăm nữa. Lệnh cấm này vẫn còn hiệu lực đến ngày nay.

Và không ít người bị cơn cuồng Sao Hỏa cuốn hút. Thời trẻ, nhà thiên văn Carl Sagan say mê những tiểu thuyết về đề tài Sao Hỏa, trong đó có loạt truyện John Carter of Mars (John Carter ở Sao Hỏa). Năm 1912, nhà văn Edgar Rice Burroughs, nổi tiếng với loạt tiểu thuyết Tarzan, đã thử sức với thể loại khoa học viễn tưởng bằng câu chuyện về một quân nhân thời Nội chiến Hoa Kỳ bị đưa lên Sao Hỏa. Burroughs tưởng tượng John Carter trở thành siêu nhân vì trọng lực Sao Hỏa thấp hơn Trái Đất. Anh có thể nhảy được khoảng cách cực xa và đánh bại lũ sinh vật lạ Thark để cứu người đẹp Dejah Thoris. Giới sử gia văn hóa cho rằng John Carter chính là nguyên mẫu của Siêu nhân Superman. Tập truyện đầu tiên về Superman phát hành năm 1938 trên tạp chí Action Comics đã hé lộ siêu năng lực của nhân vật này có được là nhờ trọng lực Trái Đất yếu hơn nhiều so với hành tinh quê nhà Krypton.