"Lại một ngày nữa," nhà thơ Lingave lẩm bẩm khi tỉnh giấc vào buổi sáng, rồi lười biếng trăn trở trên chiếc giường rơm cứng cọc, "lại một ngày nữa mở ra, oằn quại gánh trên vai muôn vàn nỗi thống khổ. Sự tồn tại này đối với ta còn có ích gì nữa? Bị nghiền nát dưới gót chân tàn nhẫn của cảnh nghèo hèn, chẳng một tia hy vọng nào soi đường chỉ lối, ta còn mong chờ gì ngoài một cuộc đời bị bỏ quên và cái chết trong khốn cùng?"
Cơn trẻ tuổi trầm ngâm đôi chút; nhưng chẳng nhận được câu trả lời cho những thắc mắc của mình, anh liền tiếp tục bài độc thoại đầy hờn dỗi. "Ta là một thiên tài, người ta bảo thế," vị thi sĩ mỉa mai cười nhạt, "nhưng thiên tài đâu phải áo mặc hay cơm ăn. Tại sao ta phải tồn tại trên cõi đời này trong cảnh vô danh, không ai yêu mến, bủa vây bởi lo toan, trong khi biết bao kẻ quanh ta có được mọi thứ linh hồn hằng ước ao? Ta nhìn thấy những cỗ xe lộng lẫy lướt qua — ta thấy những cái cúi đầu kính cẩn trước uy quyền của sự kiêu hãnh — và ta nguyền rủa sự tương phản giữa số phận của chính mình với vận may của kẻ giàu sang. Khí chất cao ngạo — xiêm y lộng lẫy — dáng vẻ trưởng giả — ánh ngọc lấp lánh — làm lóa mắt ta; và lòng ghen tị nhọn sắc đang cào xé trong tâm can. Ta căm ghét những kẻ kiêu kỳ và may mắn ấy. Tại sao con đường của ta lại chông gai hơn bọn họ nhiều đến thế? Ta thật là một kẻ đáng thương và bất hạnh làm sao! Phải đặt mình dưới những kẻ mà tận đáy lòng ta khinh miệt — và liên tục bị trêu ngươi bởi sự hiện diện của khối tài sản mà ta chẳng thể chạm tới!" Và nhà thơ lấy tay che mắt, khóc nức nở vì nỗi uất hận và bực dọc trào dâng.
Ôi, Lingave! Hãy ra dáng một đấng nam nhi hơn đi! Chẳng phải anh đang sở hữu kho báu sức khỏe cùng những khuynh hướng tâm hồn trong sạch, thứ mà nhiều kẻ anh đang ghen tị chẳng bao giờ có được hay sao? Chẳng phải anh vượt trội hơn bọn họ về sức mạnh tinh thần, về nhãn quan phóng khoáng đối với nhân thế, và về một trí tuệ toàn diện hay sao? Và ngay cả khi cho phép anh được lựa chọn, anh sẽ rùng mình biết bao nếu phải đổi trọn vẹn hoàn cảnh của mình cho họ! Hơn nữa, giả sử anh sẵn sàng dốc toàn bộ thời gian và sinh lực, anh cũng có thể kiếm được của cải: cứ bóp nặn, lao tâm khổ tứ, lo lắng và uốn nắn mọi thứ thành lợi nhuận, rồi anh cũng sẽ trở thành một kẻ lớn lao, ít nhất là theo nghĩa mà tiền bạc tạo nên sự vĩ đại.
Vậy thì, hỡi con người mang tâm hồn tao nhã, hãy từ bỏ những lời than thân trách phận đầy bực bội ấy — những khát khao giàu sang và danh hão trẻ con không xứng tầm với đẳng cấp của anh. Hỡi triết gia, hãy đối xử công bằng với chính năng lực của mình. Khi thế giới đang chạy theo những chiếc bóng và bong bóng xà phòng của nó (hãy tự nhủ lòng mình như thế), chúng ta hãy cuộn mình trong vòng tròn hiểu biết của bản thân, và nhìn bằng ánh mắt dửng dưng trước những điều mà người đời cho là vĩ đại và đáng thèm khát. Hãy để kẻ kiêu ngạo bước đi với vẻ mặt kiêu hãnh — hãy để kẻ vui chơi bay bổng trong xiêm y lộng lẫy — hãy để kẻ ngu ngốc tận hưởng sự dại khờ của hắn, và kẻ nhan sắc dạo bước trong vinh quang tàn phai; chúng ta sẽ ngắm nhìn không một chút thèm thuồng đối với mọi sản vật và lạc thú của họ. Vận mệnh của chúng ta khác với họ. Những đôi cánh què cụt của họ chỉ bay được những tầm thấp kém, nào phải dành cho hạng người như chúng ta. Ta chẳng nhận thấy sự đồng điệu nào với họ trong đường lối hoài bão. Chúng ta bình thản nhìn xuống những con đường họ đang bước đi, và theo đuổi con đường của riêng mình, không một mảy may thốt lên ước muốn cúi đầu hạ mình để được như họ. Đại chúng chẳng dành cho chúng ta sự kính trọng mà tiền tài sai khiến được thì đã sao chứ? Ta chẳng mong mỏi sự tung hô nào, ngoại trừ sự tung hô từ những con người lương thiện và tinh tế — những tâm hồn chọn lọc giữa dòng đời. Trí tuệ của chúng ta sẽ bị vấy bẩn, nếu phường phàm phu tục tử đến gần, buông lời tán dương và làm bộ thấu hiểu nó. Kiêu hãnh của chúng ta là một niềm kiêu hãnh vút cao và được tôi luyện qua ba tầng lửa.
Khi Lingave đã buông thả cảm xúc chừng nửa tiếng đồng hồ hoặc hơn thế, anh bắt đầu bình tâm trở lại, và chợt nghĩ rằng mình đang cư xử thật ngớ ngẩn. Anh lắng nghe chốc lát tiếng lộc cộc của xe cộ và tiếng bước chân rộn rã của những người đi làm sớm trên vỉa hè bên dưới, khi họ rảo bước để bắt đầu ngày lao động. Lúc ấy vừa đúng lúc mặt trời mọc, và đang là mùa hè. Một chú chim hoàng yến nhỏ, thú cưng duy nhất mà kẻ nghèo Lingave có khả năng nuôi dưỡng, đang hót ríu rít trong chiếc lồng treo trên tường. Một hoàn cảnh nhỏ nhoi biết bao đôi khi lại thay đổi được cả dòng suy nghĩ của chúng ta! Tiếng hót của chú chim ấy dẫu chỉ kéo nhà thơ ra khỏi những nỗi buồn trong chốc lát, nhưng cũng đủ mở ra cơ hội cho bản tính kiên cường của anh trỗi dậy lần nữa.
Lingave nhẹ nhàng nhảy khỏi giường, thực hiện việc rửa mặt và vệ sinh cá nhân đơn giản — rồi treo chiếc lồng lên chiếc đinh phía ngoài cửa sổ, cất lời âu yếm với chú chim ca sĩ, để rồi nhận lại một dòng giai điệu tuôn trào tuyệt mỹ — anh thong thả bước qua cánh cửa phòng, rảo bước xuống những bậc thang ngoằn ngoèo dài dằng dặc, và ra đứng giữa đường phố rộng mở. Chẳng định hình trước điểm đến nào cụ thể, anh chắp tay sau lưng, dán mắt xuống mặt đất và dật dờ bước đi.
Hết giờ này qua giờ khác, nhà thơ cứ thế lang thang — qua con phố này đến ngõ hẻm nọ — chẳng màng đến chuyện đi đâu hay bằng cách nào. Và vì những tuyến phố đông đúc vốn chẳng phải là nơi thích hợp để một kẻ mộng mơ thả hồn bay bổng chốn mây xanh — vị thi sĩ đã phải nhận không biết bao nhiêu cú xô đẩy cùng những lời nguyền rủa từ người đi đường.
Tiếng chuông đồng hồ thành phố ngân vang điểm mười hai giờ trưa — chính ngọ.
"Này! Lingave!" một giọng nói cất lên từ khung cửa sổ tầng hầm khi nhà thơ đi ngang qua.
Anh khựng lại, rồi theo quán tính suýt bước đi tiếp, vẫn chưa hoàn toàn tỉnh mộng khỏi cơn mơ màng.
"Lingave, tôi gọi anh đấy!" giọng nói lại cất lên, và người chủ nhân của giọng nói ấy thò hẳn đầu ra khoảng sân trước nhà, "Dừng lại đi, anh bạn. Anh quên mất cuộc hẹn rồi à?"
"Ối! Chà!" nhà thơ thốt lên, anh mỉm cười ngây ngô, rồi bước xuống mấy bậc thềm để vào văn phòng của Ridman, chính tiếng gọi của người này đã kéo anh ra khỏi cơn mơ màng trên đường đi.
Ridman là ai? Trong lúc nhà thơ đang đợi vị nhân vật ấy rảnh rỗi, thiết nghĩ cũng nên phác họa đôi nét về con người này.
Ridman là một tay kiếm tiền sành sỏi. Ông ta có sự nhạy bén sâu sắc, am hiểu sự đời, và có bản tính luôn muốn dấn thân vào giữa chốn thương trường sôi động, náo nhiệt. Những mưu đồ kiếm tiền của ông ta vô cùng đa dạng; ông ta từng nhúng tay vào hầu như mọi chi nhánh và ngóc ngách của việc kinh doanh. Giữa ông ta và nhà thơ có mối quen biết sơ sược kéo dài đã mấy năm. Hôm qua, một cậu bé đã mang tới cho Lingave bức thư từ Ridman, tha thiết mời nhà thơ ghé qua phòng làm việc của tay kiếm tiền ấy. Nhà thơ đã đáp lời rằng anh sẽ có mặt. Đó chính là cuộc hẹn mà suýt chút nữa anh đã bội ước.
Ridman có một cái lưỡi dẻo quẹo. Toàn bộ tài ứng biến của ông ta đã được huy động để giải thích cho người bạn đồng hành hiểu lý do vì sao anh lại được triệu tới đây.
Không cần thiết phải trình bày cụ thể lời đề nghị mà gã nhà giàu dành cho nhà thơ. Trong một dự án làm ăn của mình, Ridman nhận thấy cần phải có sự trợ giúp từ một con người như Lingave — một ngòi bút đầy uy lực, một bậc thầy về từ ngữ thanh tao, có gu thẩm mỹ tinh tế, văn phong nồng nhiệt nhưng thuần khiết, cùng những hình ảnh mỹ lệ vốn thuộc về những đứa con của thi ca. Chàng thanh niên thực sự kinh ngạc trước mức thù lao hậu hĩnh và lâu dài được đưa ra để đổi lấy sự lao động tài năng ở mức độ ôn hòa.
Nhưng bản chất của công việc được yêu cầu mới là vấn đề! Tất cả sự ngụy biện và xảo quyệt của Ridman cũng chẳng thể che đậy được vẻ gớm ghiếc của nó. Nhà thơ sẽ phải lao động để cổ súy cho những điều mà anh cảm nhận rõ là bất lương — anh phải truyền bá những thứ làm lu mờ sự hoàn thiện của con người. Anh hẹn sẽ đưa ra câu trả lời cho lời đề nghị này vào ngày hôm sau, rồi rời khỏi nơi đó.
Thế là suốt nhiều giờ liền, một cuộc chiến nội tâm đã diễn ra trong lồng ngực vị nhà thơ nghèo. Anh quả thực nghèo khó; thường thì anh chẳng dám chắc liệu mình có kiếm được bữa ăn cho ngày hôm sau hay không. Và nhà thơ hiểu rõ vẻ đẹp của sự thật, tôn sùng những phẩm chất cao đẹp không chỉ trên lý thuyết trừu tượng mà ngay cả trong hành động thực tế.
Đêm buông xuống. Lingave mệt mỏi lại ngả mình xuống chiếc giường rơm và chìm vào giấc ngủ. Khoác tấm màn sương mờ ảo, linh thể thi ca bước vào giấc mộng của anh, đứng bên cạnh và trìu mến nhìn xuống bằng đôi mắt to tròn, sáng ngời và long lanh như bóng sao phản chiếu trên mặt hồ.
Đức hạnh (sự hình dung ấy khi đó dường như thấm đượm vào tâm hồn kẻ mộng mơ), luôn là gân cốt của thiên tài chân chính. Cả hai hòa quyện làm một, được ban cho sức mạnh bất diệt và tiến đến gần Đấng Tối Cao — nguồn cội của cả hai. Thế nhưng vẫn có những kẻ sở hữu năng lực lớn lao lại uốn cong chúng thành nô lệ cho cái ác. Chúa hãy tha thứ cho họ! Bởi chắc chắn họ hành động trong sự vô thức hoặc thiếu suy nghĩ. Ồ, giả sử kẻ thung dung gieo rắc những hạt mầm tội lỗi qua trang viết, qua những tư tưởng trường tồn hay qua những lời nói bâng quơ của mình — giả sử hắn có thể nhìn thấy chúng sẽ đâm chồi nảy lộc ở nơi xa xôi nào đó trong tương lai để làm ô uế bầu không khí, gây thối rữa và khiến người ta bệnh tật — liệu hắn có kinh hoàng lùi bước không? Một nguyên lý tồi tệ được thốt lên như trò đùa — một lời dối trá chỉ vỏn vẹn một từ — cũng có thể làm hoen ố cả một dân tộc! Kẻ nào được Bậc thầy vĩ đại ban cho sức mạnh trí tuệ, hãy cẩn trọng trong cách hắn sử dụng sức mạnh ấy. Nếu dùng nó để mưu cầu những mục đích đen tối, thì còn mong đợi gì ngoài việc khi giờ phút cáo chung đến gần, những ý nghĩ về tội ác đã gây ra, những năng lực bị bóp méo khỏi mục đích chân chính, và nguồn sức mạnh bị vùi dập khiến con người ta trở nên tồi tệ hơn thay vì tốt đẹp hơn nhờ vào sự thúc đẩy của sức mạnh đó — sẽ kéo đến và bu lại quanh hắn như những bóng ma?
"Hãy cứ nghèo khó và tiếp tục nghèo khó, hỡi chàng trai trẻ," lời dạy của một bậc hiền triết mà những lời khuyên ấy nên được khắc cốt ghi tâm đối với mọi thanh niên, "trong khi những kẻ quanh anh trở nên giàu có nhờ gian lận và phản trắc. Hãy cứ sống không chức vị và quyền lực, trong khi kẻ khác phải luồn cúi để leo lên. Hãy chịu đựng nỗi đau của những hy vọng lỡ làng, trong khi kẻ khác đạt được mục đích nhờ sự nịnh bợ. Hãy từ bỏ cái siết tay ân huệ mà người ta phải khom lưng cúi đầu mới giành được. Hãy quấn lấy tấm áo choàng đức hạnh của chính mình, và tìm kiếm một người bạn cùng mảnh bánh mỳ hằng ngày. Nếu trên con đường ấy, anh đã già đi với sự thanh bạch không tì vết, hãy tạ ơn Chúa và qua đời."
Khi Lingave tỉnh giấc vào sáng hôm sau, anh liền gửi câu trả lời cho người bạn giàu có của mình, rồi tiếp tục cặm cụi bước đi như những ngày tháng trước đó.
