Tống Tu Sân tuy học ngành khoa học, nhưng trong đời sống sinh hoạt thường nhật thì chẳng màng gì đến khoa học hay khoa cử. Anh ta tin rằng ruồi trong quán ăn đều đã được khử trùng, thế nên khi ăn mì trộn sốt mè thì chẳng buồn câu nệ nhìn trước ngó sau. Anh ta có một đôi mắt cận, cũng có một cặp kính cận. Nhưng anh ta ngoại trừ lúc đọc sách ra thì chẳng bao giờ đeo chúng. Theo lời người xưa đồn đại: Càng đeo kính mắt càng hỏng. Anh ta tin điều này. Cơ hội nào không phải đeo thì anh ta không đeo, ví dụ như lúc đi bộ dạo phố, hoặc tham dự đại hội thể thao, cặp kính của anh ta đều nằm trong tay. Cho dù chẳng nhìn thấy gì cả, hơn nữa đầu óc thường xuyên choáng váng, thì cũng đành chịu.
Anh ta đang đi về phía trường học. Lần sát chân tường để đỡ phải va chạm với người khác; nhưng đôi khi lại dẫm phải phân chó. Lần này, hộp kính được cuộn trong hai cuốn tạp chí khoa học dày. Anh ta thừa biết cách này không an toàn, thế nên đi được mấy bước lại dừng lại sờ một cái. Làm mất kính, lúc vào lớp nghe giảng thì mới gọi là mù tịt. Hơn nữa tài lực bản thân lại không mấy dư dả, mua một cặp kính nói không chừng sẽ phá sản. Vốn định để hộp kính vào túi, thế nhưng các túi trên người đều không còn chỗ trống: Sổ tay, khăn tay, bút chì, cục tẩy, hai lọ nhỏ, một chiếc bánh nướng ăn dở, đều đã chiếm hết chỗ rồi. Thôi cứ cầm thế này vậy, cẩn thận một chút là được; may là hộp kính cho dù có rơi xuống đất cũng sẽ phát ra tiếng kêu.
Rẽ qua một góc đường, anh ta đụng phải một người bạn cùng lớp. Người ta chào hỏi mình, anh ta tất nhiên không thể không đáp lời. Đứng lại nói chuyện vài câu. Có một chiếc xe hơi chạy tới, theo bản năng, anh ta lùi mình vào trong. Vốn dĩ không có sự cần thiết phải né tránh, nhưng thị lực kém, phải đặc biệt chú ý, thế là áp hẳn mũi vào vách tường. Xe hơi và người bạn đều đã đi qua, anh ta vội bước nhanh mấy bước vì sợ đi trễ. Đi đến cổng trường, sờ một cái, hộp kính đâu mất rồi!
Lập tức trên trán rịn mồ hôi. Quay gót tìm ngược trở lại, bóng dáng đâu thấy nữa. Chỗ rẽ đường lúc nào cũng đỗ mấy chiếc xe kéo. Hỏi mấy người phu kéo xe, họ đều nói không nhìn thấy, cứ như thể họ cũng đều bị cận thị vậy. Lại tìm ngược về phía cổng trường, chỉ sờ được một tay đầy đất. Trong lòng thật là bực bội tột cùng! Lấy chiếc bánh nướng khô ra ném mạnh vào cổng trường, giả sử trong túi không có mấy thứ vụn vặt này? Giả sử không gặp phải tên bạn học thối tha đó? Giả sử không né tránh chiếc xe hơi xui xẻo kia? Khéo thật! Càng khéo léo trong lòng càng cảm thấy ngột ngạt! Chắc chắn là bị phu xe nhặt mất rồi, trừng mắt lên mà không chịu trả, cái xã hội gì thế này! Con đường đi quen thuộc hàng ngày, làm rơi đồ vật mà đến một tiếng thông báo cũng không có, lại nhặt bỏ vào túi của mình? Một cặp kính cận thì có ích gì chứ?
Lúc chiếc mũi của Tống Tu Sân áp vào vách tường, hộp kính đã rơi ở chân tường. Phu xe Vương Tứ đã nhìn thấy.
Vương Tứ vốn định lên tiếng báo một câu, nhưng vừa nhìn thấy là "hắn", quanh năm suốt tháng chỉ quen đi sát chân tường, chưa từng ngồi xe lấy một lần. Lời đến khóe miệng, lại nuốt vào trong. Xe hơi vừa rẽ qua, anh ta tiện tay nhặt hộp kính lên, giắt vào lưng quần.
Đứng trước mặt những người phu xe khác, không tiện xem xét kỹ lưỡng, nhưng trong lòng lại không kìm được sự khoái chí, ngồi trên xe mỉm cười một cách thoải mái.
Anh ta nhìn thấy Tống Tu Sân quay lại, mồ hôi đầm đìa, trông thật đáng thương. Rất muốn lấy ra trả lại cho cậu ta. Nhưng những người khác đều nói không nhìn thấy, bản thân nếu tự thú nhận, ăn vào rồi lại nôn ra, thì ngại chết đi được. Hơn nữa đưa cho cậu ta cũng là công cốc, cậu ta còn có thể cho chút thù lao chắc? Cứ thế không công đưa cho người ta, lại còn phải để đám bạn bè chế giễu cho một trận — chà, nhặt được đồ vật mà ngay một tiếng cũng không hó hé, sợ chúng tao cướp của mày chắc? Chà, nhặt được rồi lại trắng tay trả lại người ta, rộng lượng thật đấy nhỉ? Chi bằng cũng nói là không nhìn thấy. Nhặt được thì chính là nhặt được, đáng kiếp. Dù sao thì học sinh cũng giàu có hơn phu xe.
Tống Tu Sân đi ngược trở lại, Vương Tứ kéo xe đi, vừa lân la nói: "Đừng có đứng ì ra đây nữa, sang phía đông đứng đợi một lát đi." Nhưng trong lòng lại thầm nghĩ: "Hôm nay coi như chúng ta kiếm đậm rồi, cả hộp lẫn kính thế nào chẳng bán được tầm tám mươi xu đến một đồng chứ?!" Đến một nơi vắng vẻ, hạ gọng xe xuống, lấy hộp kính ra.
Cái hộp mới tàn tạ làm sao, đem đổi diêm chắc chỉ đổi được một gói nhỏ. Lớp vải trên mặt hộp đã mòn rách cả, nhưng bù lại được cái bóng loáng, phía trên hình như còn dính chút nước hồng giòn. Mở ra, gọng kính vẫn chưa hỏng, vừa thô vừa đen — Vương Tứ vốn không thích loại gọng kính mỏng manh như sợi dây sắt, nhìn thấy những kẻ đeo gọng kính yếu ớt mềm nhũn là anh ta thậm chí còn chẳng buồn hỏi "đi xe không". Dùng tay búng vào càng kính, trông không giống sắt, mà cũng chẳng phải gỗ — có lẽ là đồi mồi! Tim anh ta đập thình một cái.
Mắt kính thật là bẩn, lồi hẳn ra ngoài, phía trên chi chít những vân tròn, bám đầy một vòng bụi bẩn, càng ra gần viền kính lại càng dày. Dưới mắt kính còn đè nửa que diêm. Anh ta quẹt diêm, ném xuống đất. Lấy chiếc chổi lông bằng vải xanh nhỏ rách rưới ra từ thùng xe. Hà hơi lên mắt kính hai hơi, bắt đầu dùng mảnh vải chổi lông để lau. Hà hơi liền bốn lần, mắt kính mới có chút hình thù; lại chấm thêm một bọt nước bọt, mới hoàn toàn lau sạch sẽ. Tự mình đeo thử lên xem, không được, gọng kính quá nhỏ, không đeo lên nổi; Tống Tu Sân vốn là người đầu nhỏ mặt nhỏ. "Không bán được, đến cả tự đeo chơi cũng không xong!" Vương Tứ không khỏi có chút thất vọng. Nhưng ngẫm lại: Kéo xe mà đeo kính mắt, trông không ra làm sao cả; hơn nữa, sao lại có thể không bán được chứ?
Vừa kéo xe, vừa tìm kiếm một sạp hàng đồ cũ. "Này, bán cho ông cái này." "Không mua." Người bày sạp — một kẻ mũi đỏ mắt vàng — còn chẳng thèm nhìn lấy một cái, mặc dù trên sạp của hắn có rất nhiều kính mắt, hơn nữa còn có cả bao kính thêu hoa kiểu cũ nữa chứ.
Vương Tứ không muốn sinh sự, đến câu "Mẹ nó chứ đúng là khách khí!" còn chưa thốt ra khỏi miệng. Lại gặp phải một kẻ gánh giỏ thu mua đồ đồng nát, phế liệu. "Này! Bán cho anh cái này, gọng đồi mồi đấy!" "Chưa từng thấy loại đồi mồi nào thế này!" Kẻ gánh giỏ liếc nhìn một cái. "Nói thẳng ra là muốn bao nhiêu tiền?"
"Anh nói thẳng ra là trả được bao nhiêu?" Vương Tứ đưa kính qua.
"Hai mươi xu."
"Cái gì?" Vương Tứ giật lại kính.
"Cho thế là không ít đâu. Kính phẳng quang dễ bán, kính lão cũng dễ bán; đây là kính cận. Gọng là nhựa tổng hợp, nói không chừng chọn tới chọn lui lại làm vỡ mất; có mà lỗ trắng hai mươi đồng."
Lòng Vương Tứ lạnh ngắt, nhưng vẫn không nỡ bán; Hai mươi xu á? Sớm biết thế thì thà cứ tặng cho cái tên học sinh đi sát chân tường kia còn hơn!
Không bán nữa, anh ta quyết định ngày hôm sau sẽ mang kính trả lại cho chủ cũ; biết đâu lại còn có thể kiếm được mấy hào tiền thù lao.
Sáng hôm sau, Vương Tứ để xe ở chỗ khúc rẽ. Trường học đánh chuông, tên cận thị đi sát chân tường vẫn chưa đến. Đợi mãi đến hơn mười giờ, vẫn chẳng thấy bóng dáng đâu. Kéo xong một chuyến hàng, ước chừng đã hơn mười hai giờ rồi, anh ta lại đặc biệt quay xe đến đó. Học sinh đã tan lớp, chỉ là không thấy bóng dáng tên cận thị đó đâu.
Tống Tu Sân không đến lớp.
Sau khi làm mất kính, anh ta đi vào phòng học. Mặc dù ngồi ở phía trước, nhưng những chữ trên bảng đen vẫn mơ hồ không rõ. Càng nhìn không rõ, lại càng cố gắng nhìn cho rõ; tan học xong, đầu anh ta nhói đau từng cơn. Trong lòng anh ta lại càng cảm thấy ngột ngạt hơn. Tiết thứ hai là bài tập số học. Anh ta dán sát mắt vào trang giấy, làm xong hai ba bài, lồng ngực cứ ngứa ngáy khó tả, vầng trán nóng bừng bừng. Anh ta dường như đã đánh mất chính mình. Ngày thường vốn là người thích môn số học nhất, hiện tại nhìn những con số đó trong lòng lại sinh ra bực dọc. Những công thức thuộc nằm lòng trong tâm trí, đều đã bị cộng thêm vào mấy thứ mới mẻ — kính mắt, xe hơi, phu xe. Công thức và sự phiền muộn trộn lẫn vào nhau, biến một môn học yêu thích nhất thành mấy thứ chướng khí khiến người ta phát bực. Anh ta không thể ngồi yên trong phòng học được nữa, anh ta muốn chạy ra nơi thoáng đãng hét lên một trận cho sướng khoái. Những chuyện ngày thường vốn không thích nghĩ đến, ví dụ như quan điểm sống chẳng hạn, lúc này đều trồi lên trong tâm trí. Một cặp kính cận bị rách, nhặt đi thì có ích gì chứ? Thế nhưng lại cứ nhặt đi mất! Sự áp bức của kinh tế, nhặt trắng trợn được một thanh củi khô cũng là tốt rồi. Không oán trách phu xe đó. Mặc dù nghĩ đến điều này, trong lòng rốt cuộc vẫn cứ thấy buồn bã. Bài tập hôm nay không nộp được. Ngày mai chắc chắn vẫn sẽ đau đầu. Đi cắt kính mới, là điều không thể làm được. Lúc bắt đầu học kỳ, chỉ cầm từ nhà mang lên được hơn bảy mươi đồng, tiền cơm hai tháng sau vẫn chưa có chỗ xoay sở. Lương thực trong nhà thu hoạch không ít, nhưng lại không bán được. Lại nghĩ đến người cha, người anh, quanh năm suốt tháng chịu đựng vất vả mệt nhọc, vậy mà lương thực lại không thể bán đi. Ngày thường anh ta chẳng có thời gian nghĩ đến những vấn đề này, cũng không nợ nần gì mà phải nghĩ; ngày hôm nay, các công thức số học dường như đã nhường chỗ cho chúng một ít không gian. Anh ta không nghĩ ra được cách giải quyết nào, đây là lần đầu tiên anh ta cảm thấy cuộc sống không có điểm tựa, dường như tất cả mọi thứ ổn định đều theo cặp kính mắt mà trôi đi mất, sự việc trước mắt cái gì cũng mơ hồ không rõ. Anh ta không muốn bỏ học, nhưng cũng chẳng tài nào nghĩ ra được ý nghĩa của việc tiếp tục học tập.
Lần theo chân tường, anh ta chẳng nghĩ gì cả, mà lại giống như đang suy tính điều gì. Đến chỗ khúc rẽ, anh ta nhớ đến chiếc kính mắt. Mấy người phu xe đang nói chuyện ở đó, anh ta muốn bước qua hỏi thêm lần nữa, nhưng rồi vẫn cúi đầu bước đi.
Ngày hôm sau, anh ta không đến lớp.
Vương Tứ không đợi được tên cận thị đó. Suốt một ngày trời, tâm trí cứ quẩn quanh trong thùng xe — nơi đó có chiếc hộp kính rách nát kia. Không biết tại sao cứ mãi không quên được nó. Lúc sắp thu xe về, Tiểu Triệu tới. Nhà Tiểu Triệu mở một tiệm tạp hóa nhỏ, nhưng cậu ta không mấy khi quản lý chuyện trong tiệm. Cha cậu ta rất hy vọng cậu ta có thể quản lý đôi chút việc nhà, nhưng cứ hễ bảo quản lý là cậu ta lại ăn cắp tiền; con trai còn chẳng đáng tin bằng nhân viên làm thuê nữa là. Cha của Tiểu Triệu mỗi khi có việc xã giao, hoặc đi chùa thắp hương, nhất định sẽ đeo cặp kính phẳng quang — mua tám xu ở sạp hàng nhỏ. Các ông chủ và tiên sinh của tiệm lớn đều đeo kính phẳng quang, để tiện thể hiện thân phận ở rạp hát, hội chùa. Thế nên chủ tiệm nhỏ cũng không thể thua kém được. Tiểu Triệu không hề mong cha mình mắc bệnh rồi chết đi, mặc dù chết đi thì cũng chẳng có vấn đề gì to tát lắm. Giả sử cha chết ngay lập tức, cậu ta chẳng nghĩ ra được cách nào để chứng minh rằng mình đã trở thành ông chủ thực thụ, trừ phi bản thân cậu ta cũng đeo cặp kính phẳng quang. Cặp kính mua giá tám xu, giá trị của nó không chỉ dừng lại ở tám xu. Đó là biểu tượng của việc nắm quyền lập nghiệp, trong túi lúc nào cũng mang theo mấy đồng bạc trắng nguyên chất.
Cậu ta thường xuyên tụ tập với đám Vương Tứ. Mỗi khi lấy từ tiệm ra được vài hào, cậu ta liền cùng đám Vương Tứ chơi tài xỉu, hoặc thỉnh thoảng cũng đi dạo lầu xanh. Mấy người phu xe đều gọi cậu ta là "Tiểu Triệu", trừ khi cá cược đến mức đỏ ngầu cả mắt mới gọi là "Thiếu chưởng quỹ", mà vào những lúc tranh chấp thế này, bản thân cậu ta cũng bắt đầu cảm nhận được thân phận của mình. Ngày thường, cậu ta chẳng có tính khí gì, đối với đám Vương Tứ đều rất "hòa đồng".
"Chơi một ván chứ? Nhà tao làm cái nhé?" Tiểu Triệu gọi bọn họ lại nhìn những tờ tiền hào đỏ au bẩn thỉu trong tay, rồi lôi thuốc lá ra hút.
Vương Tứ rút một nửa điếu thuốc từ vành tai ra, châm lửa vào điếu thuốc của Tiểu Triệu rồi hút. Tất cả đều ngồi xổm phía sau xe.
Chẳng mấy chốc, số tiền xu lẻ tẻ của Vương Tứ đã tìm được chủ nhân mới. Những sợi gân trên trán anh ta nổi phồng lên vì bất phục. Muốn gỡ gạc lại một chút — "Này, Mắt Đỏ, cho tao vay mấy xu đi!"
Mắt Đỏ đặt số tiền xu trong tay lên, đặt liền năm cửa; trong tay đã trống trơn, tự nhiên không tiện trả lời gì nữa, chen chúc bên cạnh Mắt Đỏ chỉ chờ xem xí ngầu.
Vương Tứ nghĩ mãi không ra cách nào. Tức giận đứng phắt dậy, nhìn xung quanh xem có cảnh sát đi tới đây không. Mặc dù bản thân đã thua, nhưng nếu cảnh sát tóm được thì anh ta cũng chạy không thoát.
Tiểu Triệu thắng cuộc, hỏi mọi người có chơi tiếp nữa không. Mọi người vẫn muốn chơi tiếp, nhưng Tiểu Triệu phải cho họ vay vốn. Tay Tiểu Triệu đầy đất, gom hết tiền xu và tiền hào nhét chung vào lưng quần: "Đừng có lằng nhằng nữa, muốn chơi thì bỏ tiền ra."
Mọi người suýt chút nữa thì gọi cậu ta là "Thiếu chưởng quỹ" rồi. Lý Lục bán khoai lang nướng đi tới. "Mỗi người một củ, Triệu chưởng quỹ trả tiền!" Tiểu Triệu muốn mở tiệc khoản đãi các chiến hữu. "Được đấy chứ, Tiểu Triệu!" Mọi người vây quanh gánh khoai lang. Vương Tứ cũng lấy một củ, vừa hít một hơi thật sâu vừa ăn. Ăn khoai xong, Vương Tứ sực nhớ ra: "Tiểu Triệu, tặng cậu cái này." Lấy kính từ trong thùng xe ra: "Đừng thấy hộp rách, bên trong có đồ chơi hay ho đấy." Tiểu Triệu vừa nhìn thấy kính mắt, hai chữ "chưởng quỹ" trong lòng bỗng phình to lên; vứt củ khoai ăn dở xuống đất, coi như bố thí cho chó hoang. Quả nhiên là một cặp kính bảnh bao, còn đẹp hơn cả của cha cậu ta nữa. Đeo lên thử xem nào. Không được, "Đây là kính cận, đeo vào chóng mặt lắm!" "Đeo quen rồi là được ấy mà," Vương Tứ cười nói.
"Đeo quen á? Vì đeo nó mà lại phải biến thành cận thị chắc?" Tiểu Triệu cảm thấy không bõ, nhưng lại thật sự rất thích cặp kính. Thử đi lại vài bước sau đó tháo xuống, nhìn mọi người. Mọi người đều cảm thấy đeo kính lên trông quả thực rất bảnh bao. Vương Tứ dẫn đầu phụ họa: "Trông ra dáng phết đấy chứ!"
"Chỉ là hơi chóng mặt!" Tiểu Triệu vẫn không nỡ buông tay.
"Đeo quen rồi là hết ấy mà!" Vương Tứ cảm thấy chỉ có câu này là còn nghe được.
Tiểu Triệu lại đeo kính lên, ngước nhìn trời. "Không được, vẫn cứ chóng mặt!" "Cậu cứ cầm lấy đi, cầm lấy đi." Vương Tứ tỏ ra vô cùng "hòa đồng". "Tặng cậu đấy, tôi giữ lại cũng chẳng ích gì. Cầm lấy đi, đợi mấy năm nữa, thị lực của cậu không còn tốt thế này nữa, đeo vào là vừa vặn."
"Tặng tôi á?" Tiểu Triệu hỏi lại một câu. "Thật á? Mẹ kiếp! Đổi cái hộp khác cũng phải mất mấy hào đấy!"
"Tặng thật đấy, tôi giữ lại cũng chẳng để làm gì; bán đi, thì cũng chỉ bán được tầm tám mươi xu đến một đồng!" Vương Tứ càng tỏ ra "hòa đồng" hơn.
"Để tao đếm xem nào," Tiểu Triệu lôi hết số tiền hào ra, đưa tiền khoai lang cho Lý Lục. "Vẫn còn sáu hào, mẹ kiếp mới thắng được có hai hào!"
"Cậu vẫn còn tiền xu cơ mà!" Có người nhắc nhở cậu ta một tiếng.
"Cùng lắm thì có khoảng một hào tiền xu thôi," Tiểu Triệu nói vậy nhưng không móc chúng ra, mọi người cũng chẳng dò hỏi sâu thêm. Tiểu Triệu vốn dĩ không vì thắng ít mà không vui; cậu ta quả thực rất phấn khích. Trước đây, cứ hễ chơi là cậu ta chắc chắn thua. Thua vài hào vốn chẳng tính là gì, chỉ có điều bị mọi người coi như "gà mờ", nên cảm thấy hơi mất mặt. Hôm nay coi như đã lấy lại được danh dự, mặc dù tính cả tiền xu vào thì cũng chỉ có tầm ba hào tiền lẻ — có lẽ là hơn ba hào chút đỉnh, tiền xu nặng ký lắm chứ bộ. "Vương Tứ, tao cũng không lấy không của mày đâu. Thấy chưa? Có sáu hào đây. Mày ba hào, tao ba hào, thế này có ra dáng anh em không?"
Vương Tứ không ngờ cậu ta lại cho mình hẳn ba hào. Đã thoáng như vậy rồi, chi bằng nhân cơ hội vòi vĩnh thêm chút nữa: "Móc thêm ít tiền xu ra đây nữa xem nào, đằng nào thì cũng là tiền thắng cược cơ mà."
"Nổ à! Tiền may mắn, giắt lưng thì tốt hơn. Ngày mai tụi tao còn phải chiến tiếp đấy!" Tiểu Triệu cảm thấy ngày mai nếu quay lại, nhất định sẽ còn thắng nữa. Vận may hai ngày nay quả thực không tệ chút nào. "Thôi được rồi, ba hào. Ba hào mà mua được cặp kính tốt thế này!" Vương Tứ cầm lấy tiền, đút vào chiếc túi nhỏ sát da thịt.
"Không phải mày nói là tặng cho tao cơ mà? Cái thằng này!"
"Thôi được rồi, được rồi, anh em với nhau nhận nhiều một chút thì có sao, đâu phải tính toán chuyện này." Tiểu Triệu bỏ kính vào hộp, bước đi. "Ngày mai lại chiến tiếp!" Đi được mấy bước, lại mở hộp ra, ngoảnh lại nhìn, mấy tên phu xe chẳng ai dồn mắt nhìn cậu ta cả. Lại đeo kính lên, trước mắt trở thành một mảng mơ hồ. Nhưng cậu ta nhất quyết không tháo ra ngay — đeo quen rồi là khắc quen. Cậu ta cảm thấy lời Vương Tứ nói rất có lý. Có kính mà không đeo, trong lòng thấy khó chịu. Hơn nữa các ông chủ lớn đều bắt buộc phải đeo kính. Kính mắt, đồng hồ, lại lắp thêm một chiếc răng vàng nữa; Tiểu Phượng ở Nam Cương Tử mà không chịu theo tao thì cứ đợi đấy!
Vừa mới rẽ qua góc đường, bỗng nghe thấy tiếng còi xe inh ỏi. Cậu ta nhìn không rõ, chẳng biết phải né về hướng nào. Cậu ta vội vàng tháo kính ra... Gần trường học, mấy ngày nay, không còn thấy bóng dáng của tên học sinh cận thị đi sát chân tường nữa, không thấy Tiểu Triệu đâu, cũng chẳng thấy Vương Tứ đâu. "Vương Tứ mấy ngày nay toàn đỗ xe ở Nam Thành," Lý Lục nói với mọi người.