Vào ngày Thánh Toussaint của năm 40, ông ngoại dẫn cô con gái Marthe đến nghĩa địa thăm mộ đứa con trai đầu lòng của ông. Nằm dưới một bồn hoa lối đi rải đầy sỏi trắng, ngôi mộ như con tàu nhỏ bập bềnh trong làn sương khói bảng lảng của thế giới bên kia, trên nóc cắm cây thánh giá trắng nuột nà chỗ giao nhau của hai thanh gỗ có gắn hình một thiên thần nhỏ đang bay trên đôi cánh chim sẻ. Trong khi nắm tay nhau trèo lên theo lối lên bên cánh bao quanh bởi những nấm mộ nhỏ xíu dưới bầu trời xám xịt của tháng 11, ông ngoại hỏi con gái cái người đàn ông có những nét hao hao giống Léon Blum[1] ở đằng kia khóc ai vậy. Ông ta quỳ mọp trước ngôi mộ đá hoa cương màu ghi, một thanh niên cao lớn đeo kính trắng đứng đỡ bên cạnh và đang cố gắng kéo ông ta ra khỏi sức hút đầy uy lực của viên đá trên mộ. Marthe, khá thông thạo vùng Random, kể rằng đó là ngôi mộ cô Aline to béo. Mùa hè qua, cô còn cai quản cửa hiệu sành sứ ở cạnh nhà thờ. Marthe còn kể về giọng nói dịu dàng của cô, về bi kịch những đứa con chết sơ sinh, về vóc dáng bệ vệ của cô, và người đàn ông quỳ mọp kia là chồng cô, còn người thanh niên có sức quyến rũ ấy là Joseph, con trai họ. Anh ấy là con út sinh ra lúc mà họ không còn hy vọng sinh con nữa. Người đàn bà nhỏ bé tóc bạc trắng đang rảo bước cho kịp họ, đầu so rụt trong vai, đôi lông mày chau lại, là cô giáo tuyệt vời nhất của vùng hạ Một năm sau, cũng vào ngày Thánh Toussaint, chỉ còn lại người thanh niên đứng trơ trọi một mình trước ngôi mộ đá hoa cương. Ông ngoại nghĩ có lẽ người cha, con người giống hệt Blum đã không muốn kéo dài thêm cuộc sống mà vội vã đi theo người vợ. Sau này chắc ông ngoại muốn tìm cách khám phá điều bí mật này, nên đã nhóm vào trong chiếc hộp đựng giầy những tang vật: Thư từ, ảnh, bản đồ mặt trận và cuốn sổ ghi chép chuyến đi đến Commercy. Cuốn sổ là tâm sự dài dằng dặc của người chồng với người vợ mà Pierre đã không bao giờ rời xa trừ thời gian chiến tranh, cứ như thể mục đích thật sự của chuyến ra đi là để cách xa người vợ, và trong khoảng thời gian xa vắng ấy đủ để có thể trao gửi thư từ bày tỏ tình cảm yêu thương trong những năm tháng khủng khiếp, để thú nhận với cô những gì chỉ có viết ra không lẫn lộn, để tìm lại mối rung cảm dịu dàng của xa cách, để tính toán kỹ khoảng cách và nhờ vậy được lao từ điểm xa hơn và mạnh hơn về phía cô. Giam mình trong căn gác thượng, đào bới những dấu vết thuộc về dĩ vãng của cái tình cảm keo sơn gắn bó ấy, ông ngoại cứ mân mê bức ảnh chụp Pierre ở mặt trận, chân quấn xà cạp, trong bộ quần áo màu xanh lơ, cổ rụt trong chiếc áo va-rơi cứng đơ vì ghét bẩn, báng súng chống xuống đất, tựa vào khẩu đại bác, đôi mắt kính hầu như mờ đục, chiếc mũ cát đội lệch làm anh có vẻ ngang tàng, cái nét kỳ cục này có lẽ do một đồng đội của anh tạo nên. Sau lưng, trên chiếc cọc gỗ đóng vào thành hầm là bình nước và túi dết lựu đạn, và, trong góc hầm tựa như một tiểu hậu cung được sắp xếp gọn gàng là tượng một Đức Mẹ Đồng trinh nhỏ xíu. Trước khi đứng vào hàng để chụp ảnh, anh đặt chiếc tẩu lên ghế băng chẳng ra ghế. Từ chiếc tẩu một làn khói mỏng bay ra, cái tín hiệu của người Anh-điêng, không ngại bị đối phương phát hiện. Vả lại, trước mặt họ, kẻ thù cũng hun khói, cũng viết thư về cho gia đình, và chửi rủa Bộ tư lệnh mà những mệnh lệnh phũ phàng liên tục đẩy họ chìm ngập trong đau khổ và bùn lầy. Thành hầm nhô cao hơn đầu Pierre. Nếu anh không thò mũ ra thì chẳng có gì phải sợ các tay súng thiện nghệ. Anh cao 1m67, như hồ sơ quân nhân xác nhận, hồ sơ này cũng được giấu trong chiếc hòm đựng giầy, mô tả anh có đôi mắt đỏ hung. Đỏ hung à? Ông ngoại nghĩ rằng những ai có mống mắt màu như vậy thì ắt tất cả các bà vợ đều phải có một làn da nâu đồng rám nắng thật đẹp mà chính ông ngoại đã từng tìm kiếm trên cơ thể trần truồng của những phụ nữ ở Đảo Levant.
Pierre mỉm cười từ trong đáy sâu của sự kinh tởm, đó chính là tin tức tốt lành nhất mà anh đưa ra. Người nhận niềm hạnh phúc này được ghi phía mặt sau bức ảnh: “Gửi người mà tôi vô cùng yêu quý”. Ông ngoại lật đi lật lại bức ảnh trong tay, cứ như thể bằng cử chỉ mau lẹ này ông sẽ nắm bắt được mối liên hệ bí hiểm giữa mặt trái với mặt phải, giữa nơi bi thảm với lời diễn tả trìu mến, cứ như thể trong cái bề dày của bức ảnh chứa đựng sự tổng hòa của tình yêu và cái chết.
Hai cái chết ngày tháng gần nhau được ghi trên tấm đá hoa cương lúc này chứng thực cho sự hòa quyện tình yêu và cái chết.
Ông ngoại nhìn người thanh niên khoác chiếc áo măng tô để tang đang cúi xuống những người thân của mình, như hòa vào đường cong của những cây bách khê rủ dưới làn gió mát dịu của tháng 11. Đang như sắp đến lượt mình nằm vào vị trí nóng ấm của đứa con diệu kỳ giữa cha và mẹ, tưởng như anh ta đã chuẩn bị đáp lại lời gọi sắp tới. Hình bóng cao lớn của anh như đông cứng lại giữa những cây thánh giá, lờ mờ. Sức lực nâng đỡ anh đến lúc này như đang dần dần bỏ rơi anh. Chưa đầy 20 tuổi, mồ côi, không nguồn thu nhập, và chiến tranh vây quanh, ai mà dám định liệu tương lai cho anh? Mọi người dần dần rời khỏi nghĩa trang. Chỉ còn mình anh, cô độc trong sự im lặng nặng nề đối diện với tiếng gọi thì thầm của những người thân, vô cảm trước những cái vỗ vai thân mật vụng về, trước những lời an ủi động viên gói gọn trong cái tên đệm của anh mà phần lớn họ biết chả có tác dụng gì. Người cô đến sau lưng khẽ kéo chiếc áo măng-tô, nài nỉ, cố lôi kéo anh trở về thực tại và đã thắng được quyết tâm của anh. Anh vẫn muốn cố thêm lần nữa nên lại leo lên lối đi chính giữa nghĩa địa bên cạnh là người cô nhỏ bé bướng bỉnh - ôi, hãy chặn lại tất cả.
❀ ❀ ❀
[1] Léon Blum: Nhà chính trị và nhà văn Pháp (1872-1950). Lãnh tụ đảng xã hội SFIO, năm 1936 ông thành lập một chính phủ gọi là “Mặt trận bình dân”. Năm 1943, ông bị đày sang Đức và năm 1946 trở thành lãnh tụ một chính phủ xã hội thuần nhất.
