Sau khi cha qua đời, một cảm giác hoang tàn ngự trị. Mọi việc vận hành đều có khuynh hướng trì trệ cùng với sự tự do quá trớn phản quy tắc:vườn, cỏ lấn; lối cũ, rêu phủ xanh rì; cây hoàng dương, không được cắt tỉa; đá lát sàn, không được thay và đầy nước đọng; tường gạch, thủng lỗ chỗ; đồ đạc, ngổn ngang, vá víu tạm bợ. Chẳng gì cưỡng lại được sự suy tàn từ từ này.
Những ngày sau khi chôn cất cha, Julien, người đào huyệt, đem tới nhà chúng tôi ba đồ vật giá trị mà lão đã đào được trong hầm mộ của gia tộc: hai chiếc nhẫn của ông nội và bộ hàm răng giả bằng vàng của bà nội. Lão ngượng ngùng đặt cái kho báu tìm được lên bàn ăn với vẻ nhún nhường của kẻ biết mình có lỗi. Lão nguyên là công nhân nông nghiệp thuộc đẳng cấp thấp nhất trong các đẳng cấp ở nông thôn, một kẻ cho thuê cơ bắp, được ngủ trong nhà nuôi gia súc và trả công bằng những bữa ăn. Đối với lão, leo đến cái chức thợ đào huyệt thành phố đã là cả một sự thăng tiến quá sức mong đợi, một kiểu lễ trao binh giáp. Lão được tuyển mộ dựa vào một phép ẩn dụ. Do cách đưa tiễn ông chủ về nơi an nghỉ cuối cùng, đáp ứng được những yêu cầu của ông thị trưởng, nên ông ta đã khích lệ lão: “ Những người chết chẳng khác nào nhũng hạt giống đem vùi xuống đất và sau đó tất cả tùy thuộc chúa trời”. Bởi có thể lúc đầu những người đầu tiên chôn người chết và tin vào sự phục sinh đã bịa ra việc vùi hạt giống xuống đất với hy vọng tràn trề cho ngàn năm sau. Dù sao chăng nữa, cái giai thoại truyền lại ấy có giá trị đáng kể đối với Julien. Người ta thấy ở lão từ trong sâu thẳm, có sự giao du với người chết. Trong các lời bình luận, lão tự nhủ rằng khi gần gũi với thiện nhiên, sự cô quạnh thường đạt tới tầm vóc vũ trụ - và điều đó còn rõ ràng hơn cả việc quả táo rơi gợi ra định luật vạn vật hấp dẫn. Chức người đào huyệt thành phố còn bỏ trống, ông thị trưởng và viên cố vấn của ông, xúc động trước nền đạo lý mẫu mực của người dân ở đây, đã lập tức gán ngay chức vụ đó cho người làm công nhật thích triết lý vặt đang vô công rồi nghề.
Thời gian đầu, lão nghĩ người ta còn đợi ở lão một vài câu châm ngôn. Không bao giờ lão quên nhắc câu: “Đá là xương của đất”, nhưng nguồn cảm hứng lúc đầu biến mất, lão lánh mình trong vuông đất phong của lão. Vì gần gũi với người chết, lão tự cho mình đặc quyền cao giọng khi chỉ đạo công việc, át tiếng thầm thì của khách và như vậy thể hiện uy lực của địa phương. Lão đi lại như mèo giữa những mồ mã trong quần thể màu xanh lốm đốm và màu xỉn của đất, chiếc mũ sùm sụp xuống tận mắt, bước những bước dài với đôi ủng cao su xanh. Khi thời tiết nóng nực, lít rượu của lão tắm mát trong xô nước cạnh cái vòi duy nhất trong khoảng đất có rào xung quanh mà trên vòi nước đó lão thường treo chiếc áo vét. Lão nhấc chiếc bình bị gió làm đổ, nhổ một nhánh cỏ, cào cào lớp cát phủ trên một mộ phần, uốn thẳng lại một cây thánh giá, nhẹ nhàng xếp bó hoa bằng đôi tay chai sạn co quắp do liên tục cầm cuốc. Là ông cai nhỏ của đội quân âm binh, lão có thể tuỳ ý kéo tai người chết mà không ngại rằng cái tai sẽ nằm lại trong những ngón tay lão.
Ngày vinh quang của lão là ngày lễ Các Thánh[1] lão tính sẽ tổ chức bán những bình hoa cúc đặt trên tấm gỗ gồm 3 mảnh ván ghép lại, kê trên hai chiếc kệ trước cái cửa lưới sắt ở lối vào nghĩa địa. Được cậu con trai Yvon giúp đỡ, thực ra Yvon không phải là con lão, lão hài lòng bắt chước các thương gia. Ngay khi có ba khách hàng, lão đi từ người này qua người khác, với điệu bộ của kẻ đầy tớ trong hài kịch, luôn khúm núm, không ngừng lấy ngón tay cái nâng chiếc mũ lên đỉnh đầu ra tuồng bận rộn đến mức không còn thời gian để thở. Đó cũng là cách làm thông đầu óc, để lão có thì giờ suy nghĩ khi ký kết, giao dịch, bởi lão gặp chút khó khăn với những con số. Để thuận lợi cho công việc tính toán, lão làm tròn tất cả giá tới 0. Lão rút từ túi sau chiếc quần đũng sa đến đầu gối một chiếc vi da dày cộp bên trong nhét những tờ giấy bạc. Chiếc ví da như sự đảm bảo của một kẻ trung gian ranh mãnh. Còn Yvon thì bằng lòng với một bản sao bằng bìa, một vỏ hộp đựng đường Chantenay có thể gập qua gập lại tạo thành hai cái túi nhỏ,một cái đựng tiền giấy, một cái đựng tiền xu. Hắn thường đến làm vườn ở nhà bàMathilde vài giờ một tuần, và bà đã cho hắn cái ví cũ của chú Rémi, con trai bà. Chiếc ví được đánh xi, làm mới lại nhưng mỗi khi bỏ tiền vào ví, hắn lại khéo léo gập qua gập lại như muốn giới thiệu cái môden mới phát minh, là bằng chứng của bộ óc khôn ngoan của hắn. Thực ra, hắn giống người khéo léo hơn là một người thông minh: không biết hắn là con trai của chú hay của ông nội hắn. Nhưng di sản của vua Ai cập xưa nay đã để lại những dấu vết không thể chối cãi được. Cha nuôi hắn đã sai hắn đi giám những bình hoa cúc không giành cho nghĩa địa Ramon. Yvon bê cái sọt, xếp bừa lên cái đèo hàng, đẩy chiếc xe đạp, xoay ngược chiếc mũ lưỡi trai ra sau gáy và vừa phóng hết tốc lực về phía thị trấn vừa kêu: “Đi năm Bobet”.
Ai cũng trêu chọc YvonLúc nhỏ, nó đã là đứa trẻ bị bạn học bắt nạt. Khi tan trường, chúng thường dồn nó vào chân tường tháp cổ Enfer, di tích rệu rã của một thành luỹ thời Trung cổ, và ném đá vào nó. Trong lớp, có thày giáo giám sát, nó được hưởng sự ân xá tương đối, dù sao cũng không đến nỗi tồi, trừ khi trời mưa: lúc ấy, đứa nào cũng tìm cách đá chân vào vũng nước bùn để nước bắn lên người nó. Nỗi cực khổ dai dẳng thực sự của nó bắt đầu từ lúc năm giờ sáng. Nó đứng ở chân tháp, núp sau chiếc cặp sách nâng cao ngang mặt như một chiếc khiên và đợi đến khi hình phạt ném đã bắt đầu. Những hòn đá bay tới tấp như mưa, đập vào tấm chắn phát ra những âm thanh lụp bụp. Sau một hồi né tránh, nó can đảm chống lại, chửi rủa những đứa áp đảo nó. Những lời chửi rủa ưa thích của nó bằng thổ ngữ là một loại từ tượng thanh, những từ này thay cho biệt danh của nó khi gặp việc không hay. Đôi khi một hòn đá rơi trúng vào chân và lũ trẻ thấy nó bắt đầu nhảy nhót như một thổ dân da đỏ. Nhiều lần khác, nó quỳ sụp gào thét, đáng lẽ phải làm những kẻ tấn công động lòng thì lại khiến tất cả phá lên cười. Nó không tìm được người nào để xoay hướng sét vào cột thu lôi lý tưởng ấy, vì nguyên cớ như vậy mà nổi bất hạnh ấy đã phô trương một cách hào phóng những mưu kế vô tận của nó. Mười lăm tuổi, nó đã nhìn thấy những con thằn lằn trèo trên tường và toàn bộ những truyện ngụ ngôn quái dị của chứng sảng rượu cấp[2], và không quên những con chuột đang chạy dưới gầm giường. Khi Julien chết, người ta không thấy một mãnh khăn trải giường nào sạch trong ngôi nhà nền đất nện. Yvon thừa kế gia sản của lão. Hắn hơi vênh váo. Phụ nữ gặp hắn coi hắn là hư hỏng vì hắn dán mắt vào họ bằng cái nhìn rất xảo trá và nhất là đầy thèm muốn. Đáng thương thay cho Yvon, mọi có gái đều chạy trốn hắn. Người ta thấy hắn chết trong một cái hố, bị xơ gan ở giai đoạn cuối,nằm gần chiếc xe đạp - người bạn trung thành của đời hắn - chiếc xe chắc bị ô tô hất ngã, kết thúc công việc mà hắn đã bắt đầu từ khi rời ghế nhà trường. Cảnh sát nhanh chóng phân loại vụ việc và không có ai để kháng nghị. Mọi người đều nhất trí cho rằng cái kết cục này là điều tốt nhất cho hắn, Yvon, chết lúc 29 tuổi, chỉ hơn một con chó - cuộc đời ngắn ngủi.
Hắn đi cùng Julien khi cha hắn mang hàm răng vàng của bà Aline và hai chiếc nhẫn lại nhà chúng tôi. Đứng ở lối vào bếp sau khi đã đặt hiện vật thu nhặt được lên bàn, lùi lại một bước, hai cha con hắn chờ đợi một cái gì đó hơn là lời cảm ơn. Mẹ giúi cho mỗi người một đồng tiền. Một đồng có giá hơn cho người cha, một cho Yvon - tiền này để mua kẹo - mẹ nói rõ vậy. Cả hai hình như không muốn nhúc nhích. Mẹ nhận ra là đã quên điều cơ bản. Mẹ xin lỗi nhưng đầu óc để đâu đâu và đôi mắt mệt mỏi lóe một tia yếu ớt như mặt nước lặng buồn rầu lưỡng lự giây lát. Được ôm hôn, Julien ấp úng nói lời chia buồn, cái thể thức được tu chỉnh qua đó lão cố tỏ ra tao nhã điều vượt quá khả năng của lão, rồi kiếm cớ tháo lui. Mẹ cố nài, lão cầm một cốc rượu, bề ngoài giả bộ lưỡng lự, không muốn làm phiền nhiều hơn, nhưng sau cũng không từ chối. Còn thằng con trai lão thì sao? Ôi, cũng một giuộc, hắn có thói quen nghiện ngập. Một cốc rượu đối với hắn thì chả mùi mẽ gì. Với cách đồng ý và mái tóc dày bết trên trán cho mọi người thấy thực tế, Yvon không hề sợ rượu. Mẹ hãi quá, nên đề nghị hắn dùng xirô bạc hà mà trẻ con vẫn uống. Hắn có thích hơn không ? Yvon đỏ mặt, cúi đầu không trả lời. Không, chẳng rắc rối, phức tạp gì đâu, như cha nó thôi -lão Julien nói.
Thực ra thì không phức tạp gì cả: xi rô bạc hà dùng được cho tất cả mọi người. Mãi sau, mẹ mới nhớ là nhà không có sẵn rượu, gia đình chỉ uống nước, còn rượu thì chỉ trong những dịp lễ lạt bà mới mua để đãi khách. Lúc mẹ sắp pha nước vào xi rô, Julien ngăn lại cứ như thể ngưòi ta sắp pha nước vào rượu a-nít của lão. Đối với lão, điều này thật mới lạ, chỉ nỗi buồn của người đàn bà góa là kéo lão về với cái việc phải làm: chuồn khỏi đây. Lão nếm, chép miệng và tuyên bố cũng không tồi. Một sự đổi hướng tác chiến rất tạm thời - lão sợ sệt tháo lui.
Đặt cốc rượu xuống, tay chống nạnh, Yvon bắt chước điệu bộ của cha hắn, dạng chân ngạo nghễ trong đôi ủng cao su đang bốc mùi dần khắp căn phòng. Để phá tan sự im lặng, mẹ khen người đào huyệt về sự trung thực: vào địa vị lão, những người khác có thể sẽ không chu đáo đến như vậy.
Đó là một cách nhìn nhận. Một cách khác có thể nghĩ rằng lão Julien đã che giấu tội lỗi trong ngôi nhà rách nát, tìm cách nấu chảy vàng và điều đình một nén nhỏ với người thợ kim hoàn trong vùng tên là Rémi, có cửa hiệu ở gần nhà chúng tôi. Với một kẻ làm vườn thạo nghề luyện đan thì quả thật đơn giản khi tự mình thoả mãn với một món tiền puốc-boa và một ly rượu. Vật tìm được ấy, sau thời gian ra đi, lại được đặt trên tủ buýp-phê, giữa những đồ vật và mớ giấy tờ cần xếp dọn hoặc lựa chọn. Khối núi hỗn tạp sụt lỡ mỗi khi bị lấy đi một mẩu gì. Chiếc cốc đựng hoa quả, thứ vật dụng xa hoa có họa tiết từng mảng màu. Hoàn toàn hiện đại, băng sứ bị mẻ, nay chìm ngập trong mớ hỗn tạp đó. Những quả hồ đào là thứ quà duy nhất luôn được đón nhận trong bụng rỗng của nó. Vào thời hoàng kim của chiếc cốc xa hoa ấy. Chúng được đặt trong cốc như những vật trang trí. Chiếc cốc và những quả hồ đào được đặt ở vị trí độc tôn chính giữa tủ buýp-phê, những quả ấy, mấy năm sau, bị moi ra vào mùa hè, nhân khi John ghé qua nói rằng chủ có thói quên tráng miệng sau bữa ăn bằng một nhúm nho khô. Ai đó nhớ lại những quả hồ đào, gần đây thoáng thấy trong khi cái mớ hỗn tạp sụt lỡ. Đào bới tìm kiếm nhưng thực tế những quả hồ đào như một chiến tích với thời gian vẫn yên nghỉ trong đáy cốc, trắng tinh, sạch sẽ, được khử trùng bằng nước Ja-ven. Nhưng rồi chả máy chốc mà xuống cấp: bên trong đầy bụi bặm và vài quả hạnh sót lại khô cong, teo tóp tạo nên cảm giác như những tên cướp phá mộng hiến ngấu bữa cơm tang ngay cạnh xác chết để phòng trước một chuyến đi xa.
Nếu cần một chiếc đinh vít, một đai ốc, một tuýp hồ dán, một viên bi, một lưỡi dao cạo, một lò so đồng hồ, một chiếc kẹp giấy, một cái bút chì, một đồng xu có lỗ (thay cho một chiếc rông-đen) hoặc cái tuốc-nơ-vít thợ đồng hồ để vặn lại gọng kính, thì chỉ cần sục vào cái cũi sinh thái học nằm giữa mái tường, và hốc tủ tường phía trên, định vị cái đĩa thủy tinh trước đây dùng làm chậu tắm cho những con chim bé nhỏ lông trắng, mỏ đỏ thắm không hiểu vì sao đã theo nhau chết trong đáy lồng. Chính trong cái đĩa chậu tắm ấy người ta để đồ đạc với ý nghĩ một ngày nào đó có thể còn dùng đến. Cũng tại đây, bộ hàm răng hạ cánh. Cái nghề làm bộ phận giả chắc chắn đã chấm hết,nhưng cũng như mốt biến cái kèn hiệu thành cái đèn để đầu giường, cái ách thành đèn chùm, người ta luôn có thể hy vọng một sự tuần hoàn lại trong tương lai.
Lúc đầu, chúng tôi rất khiếp sợ khi nghĩ rằng một vật kỳ quái như vậy lại ở trong miệng một con người. Cái của nợ ấy giống như một dụng cụ tra tấn vậy mà chúng tôi thấy nó sờ sờ như cái kẹp trong miệng. Hoàn toàn bằng vàng: răng, vòm miệng,lợi - nặng, thô kệch, công kềnh, thô sơ. Được tìm ra trong một cuộc khai quật, người ta giao cho nó thợ kim hoàn người Xi-tơ[3] hoặc cho các phẫu thuật viên triều đại thứ 18. Song nhờ cái đã từng gọi lên sự kinh ngạc thán phục trong miệng hoàng hậu Hatchepsout chúng tôi không còn lo ngại về thứ tiện nghi hùng biện của bà nội chúng tôi.
Bà Aline chắc chắn không thuộc dạng người phải phàn nàn. Bà đã trải qua nhiều bi thương trong cuộc đời, cũng một thảm kịch cứ tái diễn, tất cả các con của bà đều bị chết sơ sinh, mãi mới sinh được người con muộn màng và kỳ diệu tên là Joseph, cha của chúng tôi. Mặc dù vóc người cao lớn, cha cũng không qua được tuổi 40 vì thể trạng ốm yếu.
Bà Aline âm thầm chịu đựng nỗi buồn sâu thẳm, nỗi buồn chiếu dọi vào những ai tới gần bà, nỗi buồn làm tăng thêm sự dịu êm của giọng nói. Ôi giọng nói của bà - mọi lời chúng đều khớp nhau- vừa thoát ra khỏi cái miệng bằng vàng là người ta quên ngay những nét thô kệch của bà, quên cái cơ thể vạm vỡ mà người phụ nữ bất hạnh di chuyển giữa những quầy hàng với ý muốn nhẹ nhàng của những người tế nhị nhất, sọ cơ thể của họ chiếm chỗ quá nhiều.
Hàm răng thể hiện phong cách của bà. Được ngâm trong chiếc đĩa - chậu tắm, nó như nói hộ bà. Những ốc vit, bu-lông, những hòn tẩy giờ đã đầy ấp. Dù chỉ một xáo trộn nhỏ trên tủ buýp-phê cũng đủ làm chúng tung tóe trên tấm thảm phủ nền bếp màu ghi, những con chim nhỏ bị con chim cu tống cổ không một chút nể nang. Cần phải can thiệp. Góc trước chiếc đĩa được dọn dẹp và hàm răng nặng trịch được đặt ở đó để với sức nặng của nó có thể đề phòng sự sụt lở ở phía dưới.
Rồi chả mấy chốc chúng tôi không để ý đến nó nữa. Thỉnh thoảng, chỉ có cái nhìn lo ngại của khách khứa mách bảo chúng tôi về hình hài bất lịch sự của nó. Rồi về sau, nó được phát hiện làm chức năng chặn giấy. Một bức thư, một hóa đơn mua hàng khẩn được đặt rõ ràng dưới hàm răng vàng chóe. Chúng tôi ngồi ăn cơm ngay cạnh mà chẳng mảy may bị phiền nhiễu hay có xúc cảm gì.
❀ ❀ ❀
[1] La Tossaint: ngày lễ Các Thánh vào ngày 1/1 hàng năm.
[2] Dilirium tremens
[3] Seythes: Người thuộc quốc gia cổ đại Seythe nằm phía Đông Bắc châu Âu, phía Bắc biển Đen.
