Bà tôi cho rằng những trận mưa này thật ngu ngốc. Với bà, nên mưa một lần cho tất cả, rồi thôi đừng ai nói đến nữa. Mọi người phó thác cho bà trách nhiệm theo dõi chế độ mưa. Bà gộp toàn bộ lượng nước mưa của tám ngày trong năm đem chia cho 12 tháng, chia số dư còn lại cho những ngày giữa mùa nóng (không nóng quá) và lạnh (không lạnh quá), giữa thời điểm ấy, bà nói không bao giờ thoát được cái vòi sen xứ ê-cốt theo kiểu BretagneBà quát tháo khi thời tiết xấu như đối với mọi điều không tốt đã xảy ra. Bà cứng nhắc về nguyên tắc ngày hai mươi lần nguyền rủa “cái tên của tên” - tên ai không biết - vang lên nặng nề đe dọa và đầy ẩn ý. Đằng sau những lời thỏa mạ thô thiển, cái tên hình như có sứ mệnh sắp xếp lại trật tự cả thế giới và nếu như bà không định danh được thủ phạm thì chắc chỉ vì hắn không ở quá xa.
Đám cưới của bà với ông nếu không bị áp đặt thì chí ít cũng do bày đặt của các cụ - cuộc hôn nhân thắng lợi mà việc kinh doanh đang độ hưng thịnh bảo đảm cho con cháu họ một OPA[1], rực rỡ vui tươi. CHuyện buôn bán phải đột ngột xoay hưởng do biến động của thời cuộc, làm mất khả năng kinh doanh. Nhưng hài lòng với kho áo quần - niềm hạnh phúc của các bà, ắt hẳn như vậy - và để khỏi phiền lụy ở tương lai, các vị hôn phu làm như thể đã yêu nhau thật sự. Không phải vì quan trọng hóa tình yêu. Sau 20 hoặc 40 năm, mọi người gặp lại nhau ở cùng tình trạng ấy. Nhưng ấn tượng chua chát là đã không làm chủ được số mệnh của mình. CHẳng ai thừa nhận cuộc sống của họ không có gì thay đổi, rằng lẽ ra có khả nặng tạo được nhiều điều tốt đẹp vậy mà đã bị phung phí, tiêu tan và họ giữ lại những điều không thể chấp nhận được.
Đám cưới của bà là thời điểm có tính chất quyết định trong cuộc đời, đánh dấu một loại năm số 0, cái mốc thời gian để từ đấy xác định trước hoặc sau như sự ra đời của Đức Ki-tô hay thành lập vương quốc Rôma vậy. Khi người ta hỏi nhau về tuổi tác của bà (nói chung là để bày tỏ sự thán phục về tuổi thọ và sức dẻo dai đặc biệt của bà), thì luôn luôn phải có ai đó trình bày lời giải đơn giản thế này: chỉ biết rằng bà lấy chồng lúc 25 tuổi vào năm 1912 - cứ như đó là ngày đánh dấu phân chia mà từ đây mọi hình bóng của thời gian hiện ra, cần biết rằng chính bà đã tự xác định mốc thời gian này. CÒn ai khác ngoài bà? Chắc là không có mặt chứng nhân may mắn, ấy là người ông lầm lì của chúng tôi, ít hơn bà một tuổi. Nhưng việc tính toán quá phức tạp khi những con số hàng nghìn cuối cùng cũng không kết thúc bằng con số 2 nên tuổi của bà thành ra “hai mươi lăm năm 12” - cái tuổi hóa thạch mà năm tháng chẳng có nghĩa lý gì sất. Vấn đề là chỉ cần đánh giá đại thể theo tình trạng sức khỏe nhìn thấy nơi bà, thời gian trôi đi từ cái ngày ấy, thứ thời gian không cân bằng trì trệ trong nhiều năm, bà tỏ ra không mấy đổi thay, rồi bỗng chốc tuổi gia hiển hiện như tăng tốc: Đôi tai trở nên lười biếng, dáng đi nặng nề, thường hay nghễnh ngãng, cùng những câu chuyện kể đi kể lại đến hàng chục lần. Thế rồi những ngày cuối cùng, bà tìm cách nói khẽ, tay che trước miệng, để cô y tá trường, theo bà, đang nấp đằng sau chiếc lò sưởi khỏi nghe được và rồi ngăn cấm bà đi khiêu vũ vào buổi tối. Cô y tá chẳng khác gì mẹ của bà “hai lăm tuổi năm 12” đã mất gần trăm năm, đang làm trò bông đùa cuối cùng, cụ kiễng gót chân, quay một vòng điệu nghệ, làm các con gái của cụ cười chảy nước mắt. Đối với lễ cưới vàng của họ, mọi người tính toán sít sao: chi phí khiêm tốn thôi. Vấn để là phải có cuộc họp gia đình, một bữa tiệc do mỗi người, hoặc đóng góp ít tiền, hoặc một tiết mục văn nghệ. Để dự kiến trước cho ngày lễ ấy, cha là Lucie, em gái mẹ, chuẩn bị một màn kịch trong vở “Đánh ghen”, rút trong tập Larousse phần các tác giả cổ điển, xuất bản từ lâu đã lên nước bóng lộn. Rồi bữa tiệc có khiêu vũ sẽ được tổ chức, ông lại cầm lấy cây đàn violon, cùng với những người bạn già trường âm nhạc Nantes nơi ông giật giải nhất ngày ra trường, lập lại bộ tứ dàn sáo. Nhưng do người thổi sáo đột ngột qua đời, thực ra là do tinh thần lễ giáo khắc khổ trong gia đình thì đúng hơn, mà những điều mới chợt lóe lên đã xẹp ngay. Rồi mùa hè kết thúc mà vẫn chưa ấn định được ngày. Những kỳ nghỉ hè của mọi người thường không trùng nhau. Sau hết, việc tổ chức nhanh chóng trở nên quá muộn: mùa thu, trời mưa, gia đình phân tán, và năm sau, cũng chỉ vì phải chi phí thêm tí chút, mà lại lâm vào tình huống của những năm trước. Thế rồi, người ta lại hẹn vào những dịp lễ cưới trong tương lai. Không biết còn có những lễ cưới nào nữa: Lễ cưới bạch kim hay kim cương, là chủ đề của những cuộc tranh cãi (từ lễ cưới bông, cưới sứ) rồi sa vào đám cưới giẻ rách, đám cưới Pigaro. Lucie lợi dụng dịp này cất tiếng hát bằng chất giọng soprano điệu hát Chérubin[2]: Voi che sapete che cosa è amor. Tất cả mọi người đều hoan hô đi.
Đối với vợ chồng già, đây quả là sự an ủi, song cũng là việc khổ sai nên tránh. Bộ tứ đàn tấu không làm cho ông phấn khích nữa. Dần dần, ông thích sự im lặng hơn ồn ào nhạt nhẽo. Chiếc violon giờ nằm chết dí trong hộp đàn và nếu như thỉnh thoảng ông còn sờ đến chiếc piano thì chẳng qua là có hiện tượng từ hóa, bơi khi đi qua chiếc piano, thật khó tránh không nâng nắp đàn lên: một vài dòng Fuga[3], một aria[4], vài đoạn trong một bản sonate. Ông dừng lại ở hợp âm rải thể hiện thứ tình cảm chưa hoàn chỉnh, bàn tay mở rộng, đặt trên gối, rồi cẩn thận phủ chiếc khăn lụa xanh lên dãy phím. Trong những nhịp phách cuối cùng, ông bằng lòng với một nối duy nhất, như để giữ nhịp, im lặng rồi chẳng gõ thêm nốt nào nữa, đúng hơn, là một cái vuốt nhẹ câm lặng trên dây phím ngà,
Còn về bà, bà đã giận đỏ mặt khi họ hàng gợi lại cái ngày làm lễ cưới, chiếc 2 CV được trang hoàng nào vải voan, nào tua dây xanh đỏ, nào tô màu sặc sỡ ở phía sau, trên mũi khum, một dòng chữ: “Mừng cô dâu, chú rể bách niên giai lão”. Chả ai có ý mong đợi bà tham gia lễ hội giả trang như vậy. Thông thường, chiếc “2 CV” là chủ đề thường xuyên của mọi mối bất hòa giữa ông và bà. Bà không chỉ trách ông ăn mặc quá xoàng xĩnh, mà nguồn tài chính của họ từ lâu đã không cho phép đổi xe cho hợp với địa vị đang lên của họ. Bà can đảm chấp nhận những đòn cay nghiệt của số phận vì một khi mọi nguyên tắc đã bị loại trừ thì vẻ bề ngoài của một người danh tiếng cũng chẳng còn được coi trọng nữa. Bà có những lời đốp chát thô bạo với những người mà bà cho là có ý định lòe bịp bà: có lần người chắt đáng thương ca ngợi tốc độ chiếc xe ô tô thể thao của nó, thì bà nói kháy rằng: “Tiếc là tao không được trông thấy chiếc xe đó,” Bà từ bỏ chẳng nuối tiếc ngôi nhà rộng lớn, bày trí rườm rà bằng đá phấn, gạch, gỗ - căn nhà được tạo dáng với từng phần làm thêm kế tiếp nhau, những bán máu, những căn phòng nhìn ra phía những mái nhà – đến ở trong một căn hộ hai phòng chật hẹp, tối tăm ở tầng trệt ngôi nhà nhỏ ở Riancé. Bà thường nguyền rủa tới 20 đời kẻ làm ra chiếc bút mà ngòi lúc nào cũng bị tắc, nhưng lại chẳng hề tỏ ra một thoáng ù ê nào khi phải từ giã hầu hết đồ đạc của mình. Trong phòng, chiếc piano cồng kềnh đặt cuối chân giường và có lẽ ông cũng chẳng say mê gì cho lắm với cây đàn. Muốn đàn, trước hết phải dọn dẹp cả núi áo quần. Thêm nữa cái bàn độc chân, rồi cái bàn để đèn ngủ và khi các cánh cửa tủ mở ra thì không thể nào đi lại được. Dọn đồ đạc trong 13 phòng để bày trí vào hai phòng đòi hỏi phải có một sự lựa chọn tàn bạo. Từ giã không chỉ những đồ đạc chất chồng của một đời người, mà cả những di vật của những thế hệ trước còn khó khăn hơn cả việc tu luyện khổ hạnh vì đòi hỏi phải dọn dẹp trí nhớ.
Nhưng bất chấp tất cả, để lưu giữ những kỉ niệm quá khứ, bà khăng khăn giữ lại hai hoặc ba vật dụng ít giá trị, chiếc máy khâu cồng kềnh, bày đặt lộn xộn, trong khi cũng với khoảng diện tích đó, nếu như giữ lại cái tủ sách xinh xắn bằng gỗ màu hung đỏ với những tấm kình hình ô van thì có lợi biết bao. Song chiếc máy khâu lại là kỷ vật của mẹ, của bà bà, của chính bà và của tất cả những phụ nữ chăm chỉ, cần mẫn của gia đình – như là bia đá. Số còn lại, bà dửng dưng phân phát cho con cháu mà trong hoàn cảnh tương tự có thể ông đã không làm như vậy. Nhiều lần, ông ban thưởng cho chúng tôi bằng những cử chỉ không hài lòng mà chúng tôi có thể phân biệt được cái cá tính câm lặng cố hữu của ông qua cách ông cố tình không nói gì cả. Chẳng phải vì ông chú ý quá đáng tới của cải trên đời này, ông không như vậy. Những ngày giam mình trong phòng riêng tu viện La Melleraye, gặp gỡ thường xuyên với những tu sỹ dòng Trappe đã cho thấy rõ điều đó. Nếu như ông khó tính trong cách ăn mặc thì ấy là do nghề may của ông tạo ra: cách cắt, phát hiện nét vụng về trong đường khâu, đánh giá nếp gấp của một chiếc quần vải mềm, nhẹ, chất lượng của vải lót như Francois d’Assise[18], ít nghi ngờ về tính phù phiếm, với tư cách con trai người buôn dạ đã yêu cầu được chôn cất trong vải liệm bằng dạ xám. Điều khiến ông ngoại phiền lòng nhất là tham dự vào việc phân phát tài sản. Tuy nhiên, những người con gái được thừa hưởng gia sản xem ra có vẻ đều thể hiện ý thức đúng đắn nhất. Nếu như có sự xúc phạm, lòng ganh tị, nỗi thất vọng, thì sẽ được khéo léo che đậy. Trước khi nhận phần, họ ra vẻ khăng khăng nhường phần của mình cho người khác. Và nếu có ai dè dặt tỏ ý thích một đồ đạc nào đó thì những người khác đua nhau khẳng định là họ không thích thứ ấy.
Chính vì vậy mà sau này, những oán giận tích lũy lâu nay rỉ dần ra vào mỗi dịp họ thăm viếng nhau thấy ở nhà người đó cái đồ vật họ thèm muốn: “Này, chiếc đèn của mẹ làm cho cái tủ của em đẹp lên đấy nhỉ?”
❀ ❀ ❀
[1] OPA: một loại cổ phiếu.
[2] Chérubin: nhân vật trong “đám cưới Figaro” của Beaumarchairs.
[3] Danh từ trong âm nhạc.
[4] Francois d’Assise: (thánh) người sáng lập ra dòng Thánh Franciscains (dòng thánh Frăng-xoa, sinh ở ASSISE). Lễ thánh vào ngày 4 tháng 10 hằng năm.
