Thày dòng càng nói càng thấy rõ là ông muốn tách ông ngoại khỏi gia đình và nhận về phần ông. Những lưu ý của vị thày dòng khi tâm sự: “Thế nào, ông không biết ông ấy à?” hoặc “ông Burgaud không nói điều đó với ông sao?” đã đưa đẩy thày đảm nhiệm vai trò của một ý trung nhân, người được lựa chọn để chống lại nhóm nhân vật bị áp đặt. Thày rút ra kết luận rằng chỉ có thày là hiểu được ông ngoại, chỉ có thày là giữ độc quyền ký ức về ông. Trong một khía cạnh nào đó, vị thày dòng có lý. Ông ngoại luôn thấy bên mình một người lắng nghe chăm chú, một tiếng vọng tới nỗi bận tâm trong lòng đất. Những cuộc viếng thăm tu viện của ông là cớ tạo nên những khoảnh khắc thú vị. Từ lâu, người ta biết rằng sự im lặng của ông ấp ủ những suy nghĩ sôi sục. Là nguồn an ủi của ông trong những ngày cuối đời, vị thày tu đã nhận được sự dịu ngọt đó, có thể coi là một đặc ân. Nhường lại di vật này cho thày thật là phải lẽ.

Nhưng như thế là giành lại hạt giống tốt và trao cho chúng tôi hạt cỏ lùng. Xa mọi người và xa những ham muốn của mình, thày dòng Eustache chỉ có cách nhìn phiến diện về cuộc sống. Những tâm sự kín đáo nhất, những suy nghĩ cao thượng, bao dung, những hăng hái đầy nhiệt huyết huyền bí ấy chỉ có giá khi được nhập vào phần tài sản được bảo tồn của chốn tu viện kín đáo này. Chính nơi đó có một ông ngoại trong sáng thẩm thấu vào bản phác thảo của thành Jérusalem tuyệt vời. Ông đặt trên bậc cửa gánh nặng của nhân loại và bên trong thể hiện mặt thánh thiện của mình. Bởi vì, phần còn lại, chắc chắn chúng tôi biết nhiều hơn vị thày tu và hình ảnh thánh thiện của ông ngoại cần chỉnh lý một chút: ông giấu kẹo để khỏi phải cho chúng tôi hoặc mừng cho chúng tôi một món tiền nhỏ mọn mà bà ngoại có thể sẽ cho nhiều gấp mười lần. Chắc chắn ở bên thày tu, ông không huênh hoang về sự lẩn trốn của mình hồi mùa hè năm trước.

Mỗi mùa hè, từ khi nghỉ hưu, ông bà ngoại thường đi nghỉ ở miền Nam, ở nhà cô con gái Lucie. Sau chuyến du ngoạn đầu tiên mệt lả bằng chiếc 2 CV, với những lần xe chết máy, với những khách sản tẻ ngắt, bà đã gắn bó vĩnh viễn với tàu hỏa, vừa nhanh lại vừa an toàn hơn. Còn lại với ông là những lời nhận xét không mấy nhã nhặn của các tài vế về sự chậm chạp của chiếc 2 CV, về vị trí thích đáng của nó ở an dưỡng đường hay ngoài nghĩa địa. Quả thật ông bà không còn trẻ nữa. Họ đồng ý như vậy lúc xuống tàu. Đặt 4 chiếc va li nặng trịch trên sân ga, ông lau những giọt mồ hôi lã chã trên vầng trán dưới chiếc mũ panama. Bà mệt lử lấy tờ báo gấp qua loa từ hôm trước làm quạt, khuôn mặt nổi những đường gân giật giật dưới chúm khói đen như bồ hóng của đầu tàu – và trong khi John, anh chồng người Anh của Lucie, xách những chiếc va li đặt lên chiếc xe bò, nhóm người xa dần, những bước chân chậm chạp của ông bà về nơi lối ra phía có bầu trời xanh tuyệt hảo. Nhìn vẻ mệt mỏi của ông bà, họ bàn tán rằng thà đi qua Lyon dù phải chuyển tàu và chờ đợi ba tiếng đồng hồ còn hơn là đi thẳng ngang qua Bordeaux vì tàu đỗ rất nhiều ga. Nhưng với bà đường nào cũng thế thôi, bà không hiểu người ta chưa cho nổ mìn rặng núi trung tâm[1] và cắt thẳng đường. Bà hứa lần sau sẽ mang theo lọ nước xịt bỏ túi để xấp ướt mặt chống lại cảm giác du ngoạn trong oa tàu như là toa dành cho súc vật. Những mùi thức ăn (ôi, đúng là mùi trứng thối xộc vào mũi) thâm nhập vào từng hơi thở. Nóng nực thôi vẫn chưa đủ, thiếu ô xy còn trầm trọng hơn: một số người, từ sáng sớm đã bốc mùi khó chịu và vài ánh hào quang dưới các nách lá vẫn chưa báo hiệu một ngày mới. Nhưng khó chịu hơn tất cả vẫn là sự thô thiển. Trước khi đi, những người hàng xóm của ông bà chỉ láng máng biết ông bà đã rời khỏi lâu đài (với bà, lâu đài ở Riancé là một trong những gia đình lâu đời nhất ở Pháp): sự lịch thiệp giả tạo, chân bắt chéo, bàn tay che miệng để nén tiếng ho, vẻ lịch sự thanh cao đặt chiếc va li vào nơi để hành lý, và rồi qua nhiều cây số, mọi người đều ngả vào nhau, giẫm lên nhau, lên lớp nhau, vẻ lịch sự người Pháp lúc đầu không còn nữa. Từ lâu, bà quả quyết sẽ không ai bắt gặp bà trong trạng thái mệt nhọc, chân dạng ra miệng há hốc Bà cố giữ. Vì thế bà quạt càng mạnh, dường như mượn sự dịu êm của xú Provence để khỏa lấp sự chao đảo của cái đêm ác mộng này.

Ông Djon, theo cách gọi của các công nhân Ả rập trong vùng, cho xe chạy chậm trên con đường ngoằn ngoèo thuộc dải núi Maures, cửa kính hạ thấp, cánh tay tì trên cửa xe. Ông cảm thấy hương thơm của những quả đồi, cái bếp lộ thiên kỳ diệu này đã bù lại nỗi buồn tẻ mà cặp vợ chồng già đã phải chịu đựng trong chuyến đi. Khi mọi người vượt qua những quả đồi, sực nức một mùi thơm hòa quyện của xôn, húng tây, kinh giới, hương thảo, bạc hà, nhựa thông với mùi chua của hoàng dương, vị thanh chua của vả. Xen vào đó là những thân cây sồi bóc vỏ, thân cây lựu khúc khuỷu, lá sồi xanh óng ả, lá nguyệt quế bóng láng, đất màu son, những phiến đá màu đen, bầu trời ngả sang màu chàm bên cạnh màu xanh của thông, trong không gian ấy vẳng lên tiếng ve inh ỏi át cả tiếng chuyện trò.

Tại các đường cua, ô tô chạy dưới bóng mát của sườn bắc, táp xuống từ những cây dẻ, cây sồi trước khi qua chỗ rẽ phơi mình dưới ánh nắng khủng khiếp của miền Nam. Hai ông bà già tỏ ra dẻo dai, hơi chúi xuống mỗi khi xe qua đường vòng. Họ nhìn lên đỉnh núi ước lượng độ cao xe đang chiếm lĩnh.

Bà ngồi trước, cạnh người lái xe. Trong đời, bà không nghĩ rằng bà sẽ có một chàng rể người Anh. Bà xuê xoa nói với con gái: “Theo mẹ, cứ gọi là Jeannot”. Bà không dám phát âm tiếng nước ngoài sợ buồn cười và theo thói quen, bà dùng cách lựa chọn của người bản xứ. Có thể vì vậy là Jeannot – tức John thích lòng tự ái yếu đuối nơi người đàn bà đầy nghị lực này. Bà là một trong số rất hiếm các bà ít có những nếp nhăn trên hõm má. Bà kết thúc câu chuyện về nỗi khổ sở của mình với một thông điệp khôi hài: Hành vi sỗ sàng của đàn bà làm bà khó chịu nhất là xả ra luồng hơi không thơm tho gì dưới trôn của họ. Hai ngón tay kẹp váy, bà nâng nhẹ lên phẩy phẩy như thể giũ bụi. Ổn rồi, nhưng chưa kịp mừng thì bà lại diễn lại tiết mục ấy. Bà lại phải “giũ bụi” lần nữa. Nhưng cảm giác khó chịu của chuyến đi tan biến khi đầu con đường rải đá được đánh dấy hai cây biển bã xuất hiện lớp ve hồng tường nhà cô con gái. Dưới bóng cây keo cao lớn, bộ ghế mây đang đợi ông già. Ông sẽ qua mùa hè ở đó.

❀ ❀ ❀

[1] Massif Central: Dải núi cao nằm ở phía Nam nước Pháp.