Joseph sẽ không chết. Người chị gái Marie của ông đã làm một chuyến đi từ Random đến Tours cùng với một mớ phù hiệu thánh vừa tới nơi bà đặt ngay dưới gối em trai và cả dưới gối những người bạn bất hạnh của ông. Tất nhiên, để làm điều này, bà phải chờ lúc các cô y tá mặc áo tạp dề trắng luôn thoăn thoắt đi lại giữa các giường bệnh như những diễn viên ba lê Nga, quay lưng đi. Một vài cô, chỉ tin vào khoa học và phẩm hạnh theo thuyết Đê-các của họ, nổi giận với những thứ phù hiệu màu xám xịt này. Đối với các cô, phải có moóc-phin công việc mới trôi chảy. Bởi vì thứ moóc-phin công hiệu này rất hiếm. Bị nài gọi từ tứ phía, các cô định liều lượng moóc-phin rất cẩn thận, chia ra theo hệ số kinh nghiệm: tăng liều cho những người rên la, gần chết. Khi thiếu moóc-phin, các cô bịt tai, hét to hơn tất cả những người đang đau đớn cộng gộp lại. Cuộc chiến tranh này đi quá xa. Ai cũng nghĩ đó sẽ là cuộc chiến cuối cùng. Đối với Joseph và với cả hàng triệu người khác, chắc chắn vậy.

Ngồi ở đầu giường người em trai, bà Marie không chậm trễ bắt tay ngay vào công việc. Bà lôi chuỗi tràng hạt ra, chọn trong số những Đức Chúa của bà một vị chịu phận sự về các nỗi đau - đó chính là Chúa Chrits, không phải, các thánh tử đạo khác bị phanh thây, hành hạ, bị dội nước sôi không xứng đáng - và vừa đọc kinh vừa lần tràng hạt, bà khẩn cầu trút thêm lên đôi vai thợ mộc thô kệch của bà tiếng kêu rên thoát ra từ lồng ngực của người em trai. Đáp lại - bà tìm kiếm những gì bà có thể hiến dâng, vì bà chỉ có độc một mình - và thế là, bà hiến dâng cái ham muốn mà hằng đêm nó xâm chiếm cõi lòng hiến dâng cái tinh túy nhất trong cuộc đời phụ nữ của bà. Cuộc đời đổi lấy cuộc đời, giao kèo thật lương thiện. Và rồi, Joseph lấy lại thần sắc, gượng dậy trên giường, đòi ăn. Mùa xuân đã về trên Touraine, sông Loire đã gầm lên với những con nước băng tan, trong cốc thủy tinh có những đóa hoa huệ chuông cuối cùng. Ông gợi khả năng sắp được trở về, giả vờ hào hứng, chọc ghẹo cô trực phòng, hứa sẽ cưới cô ta ngay sau khi khỏi bệnh. Cô cười (đây ít nhất là lời đề nghị thứ 20 đối với cô). Bà Marie cũng bật cười tỏ vẻ kiểu cách đáng yêu. Rồi Joseph lại cảm thấy mệt, ho chút ít, muốn nghỉ ngơi. Ông nằm dài, hai cánh tay duỗi thẳng, mi mắt khép rủ xuống. Sau phút chốc thuyên giảm, tiếng rên trở lại, sốt và nỗi ám ảnh về một chiến trường khủng khiếp. Khi chiều xuống, người thanh niên có nước da nhợt nhạt bước vào giai đoạn hấp hối. Lần này ông bác sỹ trưởng nói không còn hy vọng. Cô y tá trẻ được hứa hôn nhẹ nhàng đi lại trong cảnh tranh tối tranh sáng, để không làm phiền những người đang ngủ. Cô đặt một miếng khăn ướt lên trán Joseph, kéo chăn trùm ngực cho ông, và khi ông ho dữ dội người dựng trên giường, cô đỡ ông trong cánh tay như đỡ một đứa bé và bón cho ông một thìa xi-rô. Trời sáng, luồng ánh sáng chói chang tràn ngập vào căn phòng chung rộng thênh thang, và người ta nghe thấy trong sự yên tĩnh của bình minh tiếng vỗ bập bềnh của con sông, thì đôi mắt ông Joseph đã cứng đờ một cách sợ hãi. Bà Marie đến đầu tiên, nhận ra điều này. Người ta nói với bà rằng vẫn chưa phải đã chấm dứt, nhưng phải chuẩn bị đón nhận nó. Cái chết đến vào lúc giữa chiều, một cách nhẹ nhàng.

Rồi cái chết của Joseph được thông báo chính thức - tên ông được ghi trên một bức tranh thánh như một người yêu nước, bán giá 0,05 quan ở nhà cha xứ vùng Commercy (quận Meuse, có đặc sản bánh táo Mađơlen). Bức tranh được viền một dải băng đen mỏng u buồn phía trên có ghi tiêu đề của cuốn tiểu thuyết hùng ca: “Chiến trận” và phía dưới dòng chữ nhỏ hơn của một nhà xuất bản: “nơi đây trong những năm 1914-1916, máu nước Pháp đã chảy thành dòng”. (Cuộc chiến vẫn còn kéo dài. Người ta thông báo một cuốn sách nhỏ sẽ ra mắt sau chiến tranh viết về tất cả những gì đã xảy ra ở đây). Cạnh bức tranh là một cây thánh giá cỡ to chính giữa có hàng chữ kết tên chúa Christ, xung quanh là tên những vùng thảm khốc: Artois, Serbie, Dardanelle, Marne và Meuse, Lorraine và Alsace, Argonne, Yser. Toàn bộ những làng xã bị thiệt hại cũng được thống kê ra theo số chôn người đo được, thành thử Viny cũng được viết to như Lens, Dixmude như Ostende, Les Epargnes như Nancy. Bức tranh này nhắc nhở cho mọi người phải biết ơn Đức Chúa Trời vì cuộc chiến thần kỳ và cũng nhắc nhở tình đoàn kết trên mặt trận của chúng ta. Và nếu như cuộc chiến như đã được viết ra có được cái điều thần kỳ này, có nghĩa là nhờ có được cây thánh giá Clovis[1] trong bầu trời Tolbiac[2], có được Thánh Genevieve[3] phóng thích Paris, có được Jeanne d’Arc Orleans và Léon đệ nhất[4] cứu vớt cuộc sống cho những người dân Rôma, thì đó có thể là do Đức Chúa Trời đã phù hộ cho chúng ta, giống như người cha quá ngao ngán trước những đứa con của mình sử dụng sự tự do của chúng vậy, thành ra ai cũng được Người dành cho cùng một lòng thương xót, cùng một tình yêu sầu não như nhau.

Ký ức về những người anh hùng được biểu lộ thật thương yêu kính cẩn, đặc biệt theo những gì mà người chị gái Marie của Joseph đứng ra gánh vác thực hiện: khắc tiếp tên Joseph với nét chữ khá nắn nót - bà lúc đó là cô giáo trẻ - giúp tên ông trở nên như dòng suối nhỏ, đổ vào con sông ngầu đỏ rộng lớn, đổ về lỗ huyệt ô uế. Bà Marie mất 2 người em trai trong lịch sử (cái lịch sử giả định vì đã từng một lần trùng hợp với lịch sử của chúng ta, thành ra cái lịch sử chẳng ai ưa thích), tên của họ đã được ghi thêm vào bên lề bởi vì đối với những người bình dân và lính bộ binh quèn, cột ghi tên họ khá hẹp theo một mẫu khai in sẵn, chỉ đủ chỗ ghi tên và tên phải ngắn và phần lề khá rộng, nằm dọc trên những tượng đài liệt sỹ chạm khắc theo lối thể hiện chúa Jésus rơi thánh giá. Dòng chữ bà Marie ghi thêm lên lề mang một ý tưởng cứu rỗi của người cộng hòa, át cả những cột ghi tên: “21 tuổi, bị thương ở Bỉ, hy sinh tại Tours, ngày 26 tháng 5 năm 1916”. Lời bình luận ngắn ngủi này giúp Joseph thoát khỏi cái đêm tối lãng quên dài dằng dặc.

Giữa hai ranh giới, trong cái khoảng trống bỏ lửng này, với thứ mực tím bị thời gian xóa nhòe, bà Marie đã ghi cái điều bí hiểm cần phải làm sáng tỏ về một cuộc đời đã chấm dứt. Bà Marie cho chúng tôi biết ở tuổi 14 La Pérouse[5] đã điều khiển cả một thuyền chiến 3 cột buồm khéo léo đến mức 7 năm sau người ta vẫn nhớ đến La Pérouse như một thợ xẻ đại dương kỳ cựu, nhưng cũng vào tuổi 21, Joseph rời làng quê để chết và chỉ thấy có cảnh tàn phá, cảnh hỗn tạp của các toa tàu đen chở súc vật được dùng chở binh lính và mảnh vải bạt của xe cứu thương trùm lên đôi mắt bệnh hoạn của ông. Joseph có thể chưa hề biết đến một người đàn bà. Joseph bị vứt mạnh vào giữa cái địa ngục của cong người. Joseph còn rất trẻ so với cái hành động tầm cỡ này, “Joseph chết ngày 26 tháng 5 năm 1916”, bà Marie viết ra như vậy.

❀ ❀ ❀

[1] Clovis (465-511): vua của người Fơ-răng. Là người bảo vệ đạo thiên chúa và tổ chức một hội nghị giám mục ở Orleans vào năm 511. Được thánh Rémis phong tước năm 496 và như vậy trở thành ông vua đầu tiên người thiên chúa giáo.

[2] Tolbiac: thành phố của nước Gaule cổ. Tại đây những người Fơ-răng đánh bại người Alamans vào cuối thế kỷ V.

[3] Nữ thánh Genevieve: bảo hộ Paris trong những năm 422-502

[4] Thánh Léon Ier còn gọi là Đại đế, giáo hoàng trong những năm 440-461.

[5] La Pérouse (1741-1788): thủy thủ nổi tiếng người Pháp. Năm 1785 được Louis XIV giao trách nhiệm thực hiện một chuyến đi thám hiểm, La Pérouse ra đi với 2 chiến thuyền Boussole và Astrolabe. Ông và toàn bộ thủy thủ đoàn đã bị đắm tàu ở Vanikoro, một đảo thuộc Anh vào năm 1788.