Ông chỉ có một người bạn duy nhất để giãi bày tâm sự. Đó là người gác cổng tu viện La Mellaraye, vị thầy tu có nụ cười hiền hậu và lời nói trôi chảy đến nỗi có lẽ chẳng gì trên đời – nếu không phải là mệnh lệnh của Đấng Bề trên – có thể khiến ông đánh đổi vị trí của mình để lấy những quy tắc im lặng của các thày dòng. Những ngày người đến đông như lễ Phục sinh, ông chạy từ nhóm này sang nhóm khác, tiếp đón những người mới tới, bắt tay, nói lời cảm tạ, xoa đầu các em nhỏ, ghì chúng vào lòng, đôi ki hơi quá chặt vào chiếc áo dài đượm mùi mốc của ông, lo lắng tới việc học của những người cao tuổi, và, nếu có người phàn nàn rằng một trong số họ không thành thạo tiếng La tinh vì không được giao việc về thứ tiếng này, rằng học một từ ngữ mà chỉ vài ông già biết phỏng có ích gì và đánh giá thấp lòng khoan dung với những học trò yếu kém, ông chắp hai tay đưa lên trời cầu xin thượng đế tha tội cho sự bất kính đó.
Cần phải khẩn cầu thời giờ trôi nhanh để thoát khỏi cảnh này. Nhưng dù mong muốn cầu nguyện Đấng Tối cao thế nào đi nữa, thì khi vừa nghe tiếng rì rì của chiếc 2 CV trong hàng trăm tiếng động cơ là ông đã nhận ra ngay, vội rút ngắn công việc đang làm, chạy ra đón ông bạn già Burgaud. Ông thường đến thăm vị thầy tu một, hai lần mỗi tuần. Vị thầy tu mang ra một miếng pho mát rất ngon, có bọc kem màu sẫm, bột màu vàng tươi có xăm những lỗ nhỏ, rất rắn và có mùi vị dịu êm – thứ mùi vị đã bị quên lãng không thể so sánh được với bất cứ thứ gì song rõ ràng là ngon tuyệt hảo.
Hai người cùng đi dạo trong góc công viên dành riêng cho khách (các bà chỉ được vào phía cửa, nơi trưng bày những thành tựu của cộng đồng). Từ xa, nghe thấy tiếng chân họ lạo sạo trên lối đi rải sỏi. Họ bước chậm rãi, rồi dừng lại tranh luận sôi nổi một điều gì đó, rồi lại đi tiếp: dáng mảnh khảnh trong bộ áo dài thô cứng màu hung nhạt của vị thầy tu bé nhỏ sóng bước bên ông già cao hơn một chút, thân chúi về phía trước, hai tay chắp sau lưng. Họ nói nhỏ, rất tôn trọng vẻ trang nghiêm của góc công viên dưới tán cây đại thụ, dưới vòm mái cong màu trắng của nhà thờ sòng Citeaux[1] có cột bằng đá hoa cương mày hồng. Trong khi nói, vị thày tu thường khoát ống tay áo rộng, đó là cách lên giọng của ông. Một cách đều đặn, cứ đi được nửa quãng đường, nếu còn thời gian, họ lại ngồi xuống bên bờ hồ, lặng yên ngắm nhìn mặt nước phẳng lặng. Nhưng cách làm muôn thuở này không hẳn là sở thích của vị thày tu: thày thích im lặng, suốt thời gian cuộc viếng thăm, thày lấy mũi dép đá những viên sỏi, người ta cảm thấy thày rất nóng lòng muốn trở lại cuộc nói chuyện.
Khi nghe tin ông bạn già qua đời, tức thì một nỗi buồn choán lấy ông. Vị thày tu nức nở như một đứa trẻ, rồi ông vội trấn tĩnh trở lại. Ông lấy ống tay áo rộng thùng thình lau nước mắt như một bài thơ vĩnh biệt và xin mọi người thứ lỗi: “Hãy hiểu cho tôi, tôi đã mất người bạn tốt nhất.” Những lời an ủi thông thường, ông gắng gượng nở nụ cười thường nhật, niềm vui giả tạo này muốn nói với khách rằng mặc dù các quy định của nhà thờ là rất nghiêm khác, song những con người ấy chắc chắn vẫn là những người sung sướng nhất. Thiếu đàn bà ư? Trái lại, những người đàn ông nói, họ không biết tới hạnh phúc của đàn bà. “Thế càng rảnh!”, các bà đàm tiếu kết luận. Và, mỗi người nói điều mà họ chờ đợi ở vị thày tu, rồi cuộc tranh luận kết thúc.
Thày sòng Eustache rất ngạc nhiên là thời gian gần đây không thấy ông ngoại tới thăm. Ngoài kỳ nghỉ hè, là điều bất thường có gì đó không ổn. Thầy nhớ lại vào dịp vằng mặt gần đây, ông Burgaud và bà vợ sống nhiều tuần ở nhà cô con gái út, sau khi chồng cô chết nghe đâu mới 40 tuổi thì phải? có 3 con nhỏ, cách đây gần 6 tháng. Đôi khi, Chúa Trời có những thử thách thật khủng khiếp, khó mà có thể theo Người với tình yêu đầy lắt léo của Người. Khi trở về, thày dòng thấy ông Burgaud có vẻ già đi nhiều. Những nếp nhăn hằn sâu, vẻ mặt ủ rũ, ông không để ý đến các cuộc nói chuyện, trả lời trệch câu hỏi hoặc không trả lời, như nghễnh ngãng. Cái chết của người đàn ông còn trẻ mà ông yêu mến giày vò ông, làm ông suy nghĩ. Sau này, phát hiện ra bí mật của mọi cuộc đời đều do nguồn hung ác này gây nên, vị thày dòng tư vấn rất nhiều về “tất cả điều này” và với cử chỉ nước đôi như hợp với đạo đời, vị thày tu nhỏ bé muốn thây tóm cả nhà thờ, cây cối, mây và hồ nước.
Dần dần, vị thày dòng gợi lại những cuộc nói chuyện dường như bất tận của họ và như cái máy, ông đi, kéo theo cả nhóm người lặng lẽ bên cạnh. Họ nói về gì nhỉ? Ồ, về tất cả, về âm nhạc chắc chắn rồi, song không chỉ vậy thôi, rất khó đoán ra sự thực. Ông chỉ có một ý nghĩ mơ hồ về những gì sau lễ ca và nếu như họ đồng ý với nhay về Bach, bất đồng về Wagner chẳng hạn, thì ông cảm thấy chán ngán, không buồn nói về những quyển sách nhỏ trang trọng cầu kỳ nữa. Không, thực ra, nếu không lạm dụng chút ít thuật ngữ với các nhà tài tử, thì có thể cho là họ thuyết lý. Ông Burgaud có tính ham hiểu biết, cởi mở, quá sùng bái thuyết Đề-các-tơ, nhưng tính dè dặt được bù lại bằng sự quan tâm hết lòng vì người khác. Con người và nỗi bất hạnh của họ là đề tài sinh động để tranh luận. Khi có được sự chẩn đoán chính xác, họ cố gắng tìm ra giải pháp cho một tương lai sáng sủa hơn. Chính họ - giờ có thể nói có đủ thời hiệu – đã gửi một bức thư, sau nhiều lần dự thảo, cho tổng thống nước Cộng hòa về việc thành lập cái mà họ gọi là “những chuyến xe vét của lòng từ thiện” (phép ẩn dụ có thể được mượn từ cuộc đua vòng quanh nước Pháp mà chắc là không liên quan gì đến công việc của ông ngoại, người mà cả đời không biết là người ta vẫn đánh cãi nhau trong các sân vận động). Kế hoạch tiên liệu gửi đến các vùng quê những chiếc xe tải nhỏ với sứ mệnh cứu nguy, thậm chí tiếp đón những kẻ bần cùng.
Sự tiết lộ này không lường trước được hiệu quả. Nhưng chúng tôi biết gần đây ông cụ có quan hệ với nhà chức trách cao nhất nước, dấu hiệu của sự già nua nào đó khi không gì làm xúc động những danh vọng trần thế. Một người kỳ quặc, người ta nói vậy, ngón tay đặt bên thái dương. Văn phòng Điện Elysée đã hồi âm lại rằng bức thư của ông đã được chuyển tới những cơ quan chức năng.
Thày dòng Eustache đã bị ông bạn chinh phục. Nhìn lại quá khứ, ông đỏ mặt vì một sự táo bạo như vậy. Ôi! Cái ông Burgaud này! Vị thày tu bé nhỏ lắc đầu, mỉm cười rạng rỡ, mắt nhìn lên trời. Ông cảm thấy hết buồn. Ông thấy ông bạn già giữa các thiên thần.
❀ ❀ ❀
[1] Dòng tu Citeaux do Robert de Molesmes sáng lập vào năm 1908 tại ngôi làng có tên Citeaux. Đến năm 1113, Thánh Bernard đã cải cách dòng tu này, và nơi đây trở thành một trung tâm cải cách tôn giáo lớn.
