Đã gần trưa mà bà cô Marie vẫn nằm bẹp dí. Bà vốn không có thói quen như vậy. Dù luôn muốn tỏ ra là người độc lập, bà vẫn rất sợ nỗi cô độc đến mức không thể giam mình suốt cả buổi sáng trong căn nhà bé nhỏ mà không chạy ra ngoài mua bán một thứ gì đó. Để rời khu vườn, bà có thể ra theo hai lối: Đi qua nhà chúng tôi hoặc nhà chú Rémi. Lúc đó bà chỉ còn phải qua mỗi con phố là tới được nhà thờ – nơi mà từ lúc nghỉ hưu, bà toan chỉnh đốn lại mọi chuyện theo tinh thần dòng tu Clu-ni. Song do muốn chứng tỏ với chúng tôi rằng bà còn có những hoạt động khác, thành thử mỗi lần xuất hiện ở hành lang, bà đều thông báo lý do đi qua. Bà thò cái cổ gầy ngẳng nhăn nheo qua cửa nhà bếp tất bật thông báo như một người đàn bà vội vã, với một giọng nhỏ nhẹ và rời rạc: “Bà đi mua bơ đây”, hoặc “Ông cha xứ cho vời bà”, hoặc “Nếu ai cần bà thì nói là bà ở nhà cô Untel nhé”. Thường thì chưa có ai trong nhà bếp. Chúng tôi nghe thấy từ trên tầng hai bà khe khẽ giao nhiệm vụ cho những chiếc bát nằm trên bàn ăn chờ chúng tôi ở bữa điểm tâm. Chẳng hề chi. Bà biết được những gì bà làm và bà nấp dưới sự che chở của Đức Chúa Trời, bởi vì sự ngự trị, sức mạnh và niềm vinh quang là chính thuộc về Người.

Do vậy đến tận tối, trước lúc đi ngủ bà còn làm cái việc tựa như cảnh tượng trong bức tranh minh hoạ con đường mà Chúa Jésus đeo thánh giá đã trải qua. Quỳ trên chiếc ghế cầu kinh bằng gỗ đã ngả màu đem, hai cánh tay mở ra, lòng bàn tay hướng lên trời trong tư thế của những con người có dấu thần trên thân thể với bàn tay bị những tia la-de xuyên thủng, bà vừa lần tràng hạt vừa rì rầm những lời cầu nguyện bất tận. Trên chiếc ghế cầu kinh người ta thấy rõ những dấu ấn chứng tỏ nó đã được sử dụng nhiều năm: Đệm đã bạc hết màu và sơn tới mức người ta cảm thấy được sự thô ráp của xơ sợi vải len pi cốt dưới đầu gối. Cái tỳ tay của ghế ở trong tình trạng khá nhất, vải nhung xanh bọc chỉ bạc đúng chỗ bà đặt cuốn sách kinh. Bởi vì bà không tỳ tay vào đây. Bà không cầu nguyện với hai bàn tay đỡ mặt như ở nhà thờ, ở đó hai cánh tay mở ra, một mình bà phải dùng tới ba chiếc ghế nếu không bà sẽ bợp tai người bên cạnh. Trong thâm tâm, đây có thể là một dấu hiệu buông thả, phóng túng rất không mấy xứng đáng với Đức Chúa. Người đã chịu biết bao đau khổ để bà và chúng sinh được cứu rỗi – những tội lỗi của chúng sinh là chính, chứ nếu chỉ vì những tội lỗi của bà thôi thì chắc chưa đủ để Người phải bị treo cổ trên cây thánh giá. Bà nghiêng đầu lệch sang một bên như bà vẫn quen làm mỗi khi ăn uống điệu bộ kiểu cách hoặc khi chụp ảnh, thành thử ở tất cả những bức ảnh chụp hình bà, bà đều nghẹo cái cổ quá dài, quá mảnh để có thể giữ cho đầu thẳng đứng, hình như bà cố nhìn phía sau ông thợ chụp ảnh, cứ như thể giữ cho đầu thẳng đứng, hình như bà cố nhìn phía sau ông thợ chụp ảnh, cứ như thể ông ta đứng giữa bà và một cái gì đó quan trọng, cứ như thể trong đêm tối của căn phòng – giáo đường của mình, bà cố né tránh lớp bóng tối để mong bắt được tia phản chiếu từ nguồn ánh sáng thánh thượng.

Mặc dù chẳng còn gì bắt buộc, trừ buổi lễ ở nhà thờ đầu tiên trong ba buổi lễ không hát mà bà tự ép đặt cho mình, bà vẫn tiếp tục thức dậy sớm. 50 năm lao động làm bà không thể nằm ườn trên giường. Đã thành nếp rồi. Ngày của bà do vậy càng dài hơn ra. Bà dùng thì giờ cho những cuộc chạy ngược chạy xuôi liên miên vì chúng cho bà cảm giác luôn hoạt động bận bịu, ngay cả nếu mọi người có biết rõ rằng những lý do viện dẫn cho những cuộc xuất hành của bà chủ yếu được sử dụng như là những phương cách giải trí khỏi nỗi buồn rầu xuất hiện muộn màng này.

Để tỏ ra là người không hay quấy rầy quá đáng, hoặc để tránh cái mà bà cho là những điều rất tế nhị nên khi đi mua bán về, bà không bao giờ đi trở lại lối cũ. Bà đến đứng trước chú Rémi đang cắm cúi trên bàn thợ, chiếc kính lúp của thợ đồng hồ gắn trên mắt, bà lắc lư miếng bo như một bằng chứng: “ Cô đã mua được bơ đây này” (và chú Rémi hiểu là chú đã biết chuyện bà cô ra khỏi nhà là để tìm mua bơ), hoặc “cha xứ đi vắng” (và vì không muốn người ta tưởng tượng ra rằng cha xứ đã không giữ lời hứa với bà, bà vội vã kể lại việc cô hầu Anastasie đã phải chờ đợi bà như thế nào với lời xin lỗi của cha xứ, cha vừa được vời khẩn cấp đến chỗ bà gì đó để, than ôi, có thể đấy là buổi lễ cuối cùng trong đời bà ta). Và thế là chú Rémi, người mà qua lớp voan trắng Tesgal không có cái gì ở thị trấn có thể lọt khỏi mắt chú, lần này đã lầm to, ngẩng đầu lên, chú tháo chiếc kính lúp khỏi mắt lo lắng hỏi: “Bà nào vậy?” Tốt hơn là không nên hỏi bởi vì một khi bà cô đã gợi ra chuyện thì sẽ không buông tha nó quá sớm: bà gì đó ở làng gì đấy trên con đường gì ấy, vợ của, con gái của – những lời giải thích xuất phát điểm quá xa xăm (ít nhất từ ba thế hệ đời sau với việc ra đời, cưới xin, hoàn cảnh, nguyên nhân chết), phả hệ có những chi nhánh rối rắm tới mức chú Rémi mệt nhoài, phải kiên nhẫn hàng nửa giờ đồng hồ trước khi hiểu ra được rằng đó là một cụ bà lọm khọm tới cả trăm tuổi. Rồi vừa nguyền rủa cái bà Gì đó, nguyền rủa cả bà cô và tất cả những gì vào hùa với nhau làm chú mất thì giờ, chú Rémi lại tiếp tục công việc của mình, hoặc nữa, với giọng nói đanh thép, chú đưa ra lời phán quyết cục mịch và chắc nịch: “Cái cô Untel này thật đần độn.” Câu nói này, suy cho cùng, chẳng có gì làm ô danh cả.

Tất cả những lần đi đi về về dần dần làm cho đầu óc bà lẫn lộn. Bà nói đi mua bơ, song lại trở về nhà ông cha xứ, bà hành động như một người bận ngập đầu, bà gõ gõ vào trán như nhân vật chính trong vở bi kịch: “À vâng, bà quên, còn miếng bơ”, và bà lại tất tả ra đi, cổ rụt so so trên vai, bóng dáng nhỏ bé của bà in khắp thị trấn với những bước đi ngắn vội vã mà mọi người gọi bằng từ đáng yêu là chuột nhắt. Một lần rõ ràng là chúng tôi đã nghe thấy bà nói bà đi đọc Thánh ca[1], song lại thấy bà vội vã lao vào nhà vệ sinh trong sân. Nhờ vậy mà thành kỷ niệm, trong nhiều năm mỗi lần đi đại tiểu tiện thì chúng tôi lại nói đi đọc Thánh ca. Nhiều lần chúng tôi đã rung chuyển Thánh ca bằng những cố gắng về lòng thành kính chúa kiểu này, những cố gắng ấy được kết thúc ở trên gác trong thác nước của hệ thống dội nước. Nhưng rõ ràng là chẳng bao lâu nữa bà sẽ mất trí thôi. Cái vận hạn ngày 26 tháng 12 chỉ làm cho quá trình lão hoá và những triệu chứng già nua của bà nhanh mạnh thêm lên.

Trong thời gian năm ngày từ lúc cha tôi mất đến năm mới bà ở trong một trạng thái nhập đồng đứt đoạn hầu như bị kiệt lực hoàn toàn, chúng tôi bắt gặp bà lả đi trên ghế tựa, đầu cúi gập gần như gù về phía trước y như Đức Chúa Jésus của bà, hai bàn tay đan vào nhau đặt trên vạt váy đen nhàu nát chẳng ra hình thù gì, mũi bàn chân hơi chạm lướt mặt đất, dáng vẻ đờ đẫn cứ như thể cái kết cục phũ phàng của sự kiện đã gây ra sự rệu rã trong trường tư duy của bà. Đầu óc bà luôn quay cuồng với những câu hỏi mà không tìm được câu trả lời, nó lồng lên trước cái chết này, không chịu hoà nhập vào cái không thể tưởng tượng nổi. Sự suy sụp tách bà khỏi những người đang sống và rồi, do một thôi thúc nào đó, bà lại ra đi với những hoạt động bí mật, với một nghị lực phi thường. Bà nói rằng bà lo liệu tất cả, rằng những gì liên quan tới tang lễ bà thu xếp với ông cha xứ để chọn bài cầu kinh, nhạc, hoa và với Julien để lo về nghĩa địa. Chúng tôi có thể thảnh thơi mà khóc, bà chịu trách nhiệm phần việc còn lại. Bà đi đi lại lại như một người máy, và rồi, khi hết dây cót, lại đổ mình xuống chiếc ghế tựa, ngây dại, mắt đỏ hoe hằn lên vì đau khổ và những đêm không ngủ, những lúc đó bà nói năng cộc lốc bất nhã với Đức Chúa Trời, đề nghị với Người một giao kèo cổ lỗ nhất thế giới là đổi mạng bà cho đứa cháu trai mà hình như Đức chúa Trời đã lầm lẫn về con người, định mệnh đã nhắm trật mục tiêu, chính bà mới là người cần nhắm vào, như vậy cần trở lại mà tìm bà, mà sửa chữa sự lầm lẫn này, và không việc gì phải xấu hổ khi phải nói rằng Chúa cũng có khi lầm. Đó ít nhất là những gì mà bà không ngớt nhắc đi nhắc lại với chúng tôi, nhưng cái thân thể to lớn đặt trong căn phòng trên gác hai mà mẹ con tôi canh suốt 60 giờ liền không nghỉ, vẫn luôn là cái xác chết cứng đờ, thậm chí về sau còn bốc ra một mùi khả nghi, cái mùi mà thoạt tiên chúng tôi gán cho sự thay đổi thời tiết. Khi đổi sang hướng tây, những cơn gió mang theo những hơi khí thải hoá chất từ bờ sông Loire ngược lên vùng thượng Saint-Naraire: mùi hôi của các cây đèn lớn, của amôniắc, của lưu huỳnh, của SO2, chúng làm bầu trời phía cửa sông ngả màu xanh và màu vàng hổ hách mà chúng tôi đinh ninh ấy là dấu hiệu trời sắp mưa. Nhưng cửa sổ phòng đóng kín, bít khe, không để những gì từ cái hơi lạnh mùa đông lọt vào. Và, sau khi xác minh, biết được bên ngoài không khí vẫn toát ra sự mát mẻ tinh khiết, sự sống đã cuốn gói ra đi thật rồi.

Giữa hai lần đi mua bán, bà Marie trèo lên gác xem bản giao kèo của bà thực hiện đến đâu rồi, xác minh xem có đúng là cha tôi không còn ngồi trong giường chờ đợi bà đến vực dậy không. Nhưng bà không thể tự lừa dối mình được nữa. Một cái gì đó đã tan vỡ: suốt đời bà đã thương lượng điều đình với các vị thánh – các vị cũng có tính người, nhạy cảm với những lời thăm hỏi, với lòng tôn kính và với những cuộc mặc cả. Do khôn khéo cư xử, bà chỉ có việc thu nhận từ phía các vị mà thôi. Song ở đây, mệnh lệnh dội từ phía trên cao quá – không thể mua chuộc, không thể với tới. Thành thử bà tiến lại gần, với bước chân lướt nhẹ, một chiếc ghế tựa trong số những chiếc dành cho người chăm sóc đặt xung quanh giường. Bà thận trọng ngồi xuống mép ghế, nhắm mắt lại và lần chuỗi tràng hạt giữa những ngón tay. Bà rì rầm cầu nguyện không ngớt – Tiếng rì rầm của bà làm nhức cả đầu, bắn cả nước bọt, gây nhiễu tạp, làm mẹ tôi phát cáu – chúng tôi thấy rõ như vậy – mẹ phải cố lắm mới không bắt bà đi ra chỗ khác mà cầu kinh, mặc dù ở những nơi khác cái nhìn đáng thương mỏi mệt cầu xin chắc cũng vẫn thế thôi. Chúng tôi để bà được một lần cuối cùng, như là một đặc ân sau cùng, yên thân bên cạnh cháu bà. Mặc những lời khuyên của mọi người trước bộ mặt tan nát của bà, bà vẫn không chịu đi nằm một chút, vì muốn phục dịch đến phút cuối cùng người cháu thân thiết của mình – nhất là bây giờ khi mà sau cái mùi hôi, có lời xì xầm đáng lo ngại nói cần phải nhanh nhanh đậy nắp quan tài, có nghĩa là lúc nắp áo quan đóng lại, người cháu của bà sẽ ra đi vĩnh viễn.

❀ ❀ ❀

[1] Magnificat: Bài Thánh ca về Đức mẹ Marie đồng trinh được hát vào buổi kinh chiều tối.