Khí gaz xuất hiện trên chiến trường từ một năm nay, tại mạn bắc Ypres, trong trận Steenstraat. Chính vì vậy nó có tên “khám phá Ypres”. Người phát minh đã không quá hãnh diện đến mức gắn tên mình vào khám phá đó như người ta vẫn làm khi gắn tên Pasteur vào phương pháp tiệt trùng[1] hay Lecoq vào hóa chất gali - từ chữ gallius[2], và chẳng phải vì cách gọi gô-loa này mà làm các nhà hóa học Đức tức tối để đến lượt họ trả thù, 5 năm sau đó, khi đặt germani[3] cho phát minh về một chất kim loại. Có lẽ người ta đã nghi ngờ cái thiên hướng gắn tên địa danh vào phát minh, cái Uber alles nào đó. Trong cái bí mật của phòng thí nghiệm, khi thử nghiệm những mớ hỗn hợp khí clo lên cơ thể những con vật hy sinh nhỏ bé - ở chân trời của những nghiên cứu này là những cánh đồng chết tương lai - nhà nghiên cứu bạo tàn không phải không biết anh ta đã vi phạm công ước La Haye. Qua công ước này, các quốc gia hay đánh nhau đã thỏa thuận, để đỡ tốn xương máu, họ sẽ tiến hành cuộc chiến tranh sau một cách quy củ, theo tinh thần hiệp sĩ thần bí và có khoa học, giống như phiên bản mở rộng ra khắp hành tinh của Cuộc đấu giữa Ba mươi hiệp sỹ, một cuộc đấu mà ở đó người ta chém giết lẫn nhau trên đấu trường của 3 tỉnh, không giới hạn chu vi trường đấu, cũng chẳng bồi thường cho các sinh linh nghèo hèn - những người chưa hề bao giờ có can hệ tới các cuộc cưỡi ngựa đấu giáo của các vương công cả. Nhưng đó là vào thời bình, khi những người khỏe mạnh tự mường tượng ra rằng họ là những người ốm biết điều. Hãy thử đề nghị Joseph đừng la hét khi phổi ông bị thiêu cháy xem! Từ mấy tháng nay, 30 hiệp sỹ đã nhân lên thành hàng triệu người, chết chóc, mệt rũ. Cả ngàn người sống dở chết dở bị chôn vùi trong bùn ở Samme và Marne. Họ u mê vì mất ngủ, bị ném vào các cuộc phản công chết chóc để giành giật một ngọn đồi và ngày hôm sau kẻ thù chiếm lại, để tàn sát sạch sành sanh cả hàng sư đoàn. Họ là những con tốt được di chuyển trên bản đồ bộ tư lệnh theo những kế hoạch điên rồ: kế hoạch Nivelle, kế hoạch Schlieffen chống kế hoạch 17, toàn những trận giáp lá cà như hươu bị cột vòng cổ chết dí trong những móng gạc của chúng. Nếu như ở Fontenoy, kỷ luật của cuộc chiến đã tỏ ra rất có hiệu lực cho việc duy trì trật tự đoàn quân, thì lần này, dưới tác động của khí gaz, các vị chỉ huy không còn phân biệt được khoảng cách cự li ra sao, thành ra những kỷ luật đó đã tạo ra những cảnh tượng như kiểu lò mổ hay bãi đầm bẩn thỉu. Nhà hóa học hèn mọn đã có công trạng khi tạo ra một áp phe khá hời: 1 ki-lô-gram thuốc nổ giá 2,4 mark, trong khi cũng trọng lượng đó của khí clo giá chỉ 18 pfenning[4] mà lại gây ra được những tàn phá ghê gớm. Phải chi tới hàng tỷ cho các chủ lò rèn, với khí gaz, chỉ cần nhắm mắt lại là thấy chiến thắng với giá 3 xu.
Chính như vậy mà Joseph đã nhìn thấy ánh bình minh màu ô liu hừng lên trên bình nguyên Ypres. Buổi sáng đó, Thượng Đế cùng ở với họ. Ngọn gió quái quỷ đẩy làn khói màu xanh bay nặng nề là là sát mặt đất về hướng phòng tuyến quân Pháp, quyện vào mảnh đất gồ ghề, lồi lõm, lọt thỏm trong các hố, móc ngoắc vào các mấu và đường viền dây thép gai, như ngọn thủy triều dựng đứng ở biển Đỏ đã từng nhấn chìm đoàn chiến xa của quân đội Ai Cập.
Viên sỹ quan ra lệnh nổ súng. Ông ta ngờ rằng nấp phía sau làn khói ấy là một cuộc tấn công quy mô. Đây là lần đầu tiên người ta tàn sát gió. Loạt đạn làm bừng tỉnh binh lính mà vẫn không hãm được bước tiến của làn khói loang rộng, hầm hập và không gì có thể thay đổi hướng dịch chuyển. Giờ đây nó đã gần chạm vào họ. Những người lính đưa cánh tay vô nghĩa lý lên che bịt mắt hốt hoảng hỏi nhau không biết người ta đã phát minh ra cái trò độc địa gì nữa cho họ đây. Những làn khí gaz đầu tiên lọt vào giao thông hào.
Thế đấy. Trái đất không còn là một chấm tròn xanh kỳ diệu được chiêm ngưỡng từ đáy sâu vũ trụ. Phía trên vùng Ypres đã trải ra một vệt bẩn kinh sợ màu xanh lục nhạt. Dĩ nhiên, cái bình minh mêtan của những buổi sáng đầu tiên trên thế giới đã chẳng hiếu khách, cái thế giới màu xanh lơ mà con người vẫn thèm muốn, không hơn gì cuộc sống của chúng ta, nó không vĩnh cửu, ngay cả ánh sáng mặt trời, cũng bị nhiễu loạn. Nó chuyển màu tùy theo mùa của tự nhiên và tùy theo sự khắc nghiệt của những con người với bộ mặt đỏ tía hay vàng nghệ. Nhưng rõ ràng cách tô màu lục ánh hồng dọc theo Ypres kia là thuộc về một ý định xấu xa tồi tệ. Lúc này, làn sương ngấm khí clo đã bò vào các đường hầm, luồn vào mọi nơi trú ẩn (nóc hầm che bằng những tấm ván gá đơn sơ), chui rúc vào các công sự đào tạm bợ, len lỏi giữa các tấm vách thô sơ ngăn giữa các hầm, rúc sâu vào các phòng ngầm dưới đất mà đến lúc này còn thoát khỏi những quả đạn pháo, làm cho hàng tiếp tế và các đồ đựng nước dự trữ đổ mồ hôi, khắp mọi nơi, đến mức không thể tìm đâu ra, cuồng loạn tuyệt vọng, một ngụm không khí có thể thở được. Những người lính gần như phát rồ trong nỗi đau đớn dữ dội. Phản xạ đầu tiên là vùi mũi vào trong chiếc áo va-rơi nhưng khí ô xy dự phòng ở đây đã giảm đến mức chỉ hít ba hơi đã hết. Lại phải rút đầu ra và, sau vài giây dài đằng đẵng ngừng thở, lại phải hít cái thứ không khí hổ lốn khủng khiếp. Thật sự chúng ta không bao giờ được nghe những ông già 20 tuổi này, mà sự chứng kiến của họ có thể giúp chúng ta dựng lại cái sự kiện khủng khiếp: Mắt, mũi, cổ họng bỏng rát không thể chịu nổi, đau đớn đến nghẹt thở trong lồng ngực, ho dữ dội xé rách cả màng phổi và phế quản, làm bật cả nước dãi pha máu ở khóe môi, cơ thể co gập lại oằn oại cùng nôn mửa tỏa mùi hăng hắc, người đổ sụp co rúm - thần chết chắc chẳng mấy nữa đến lượm mang họ đi: những người dũng cảm nhất đạp bừa lên đầu họ, bấu tay vào thành hầm tăng-xê muốn nhoi lên nhảy ra ngoài, mong thoát khỏi cái cảnh lúc nhúc của những con sâu người này, nhưng chân vướng vào dây điện thoại móc dọc theo thành hầm, và kéo theo đất đai sụt lở làm lộ ra từng khúc các xác chết từ mùa thu được chôn qua loa trong ụ đất và khi vừa nhoi được lên khỏi mặt đất, họ nặng nhọc chạy trốn trong làn khói màu xanh, trong miền đất trũng hôi thối, một cẳng chân bất thình lình thụt vào lớp đất sét nhão nhoét và do cố rút chân ra, phổi họ căng phập phồng dự dội, rồi họ ngã nhào vào những vũng nước lộn mửa, chân tay phủ đầy bùn lạnh như băng, thân hình luôn chảo đảo vì những tiếng nổ ran rát bỏng, và cuối cùng có người vượt qua được làn khói - ôi không khí mới trong lành mát mẻ làm sao - thì gặp ngay cái công thức cũ kỹ của chiến tranh: một trận bom dồn dập tiêu diệt nốt những người còn sống sót này. Chỉ những người may mắn lắm mới về được tuyến sau. Joseph nằm trong số đó, được một người vô danh tốt bụng thu lượm đưa về che chở, nhưng ở trong tình trạng rất đáng ngại: bị nhiều vết thương sâu, có thể phải cắt một lá phổi. Ông được đưa về Tours, điều này không phải là một dấu hiệu tốt lành. Ông thấy là sắp trở về nhà mình và đối với ông chiến tranh vậy là đã chấm dứt. Ông vẫn còn đủ sức gật đầu đồng ý để các bác sỹ chăm sóc cho ông. Cái nạn của ông khiến những người khác phải ghen tỵ. Nhiều thương binh không còn tỉnh táo để kệ xác các nữ y sỹ cắt đi một lá phổi với lời hứa họ sẽ nâng niu chiều chuộng lá phổi đó.
Ngay lập tức, một trung đoàn lính Marôc được điều đến đánh chiếm lại những vị trí đã mất. Khí gaz vẫn chưa tan hết, nhưng những con người của sa mạc này đã quen với thứ gió cát chọc vào mắt và phế quản.
Cuộc hành trình xa đến tận Touraine. Đoàn xe chạy rề rề để không hành hạ thêm những con người đang đau đớn quằn quại. Xe cứu thương không phải loại chuyên dùng, các hệ thống treo trong xe sơ sài, đường sá đầy ổ gà làm thương binh rên rỉ phàn nàn suốt. Joseph tỏ ra rất sốt ruột. Chả biết chặng đường của ông sẽ chấm dứt ở đâu, tốt hơn hết cứ kéo dài đến vô tận, làm chậm lại việc đến đích của ông. Nhưng ông rên đau dữ dội. Đã qua Chartres, Châteaudum, Vendôme - chẳng mấy nữa sẽ tới nơi.
Các thương binh sốt cao, nói lảm nhảm, khuôn mặt co giật khủng khiếp như những ảo giác lặp đi lặp lại về những hình ảnh tưởng tượng của địa ngục, những cơ thể một nửa bị băng kín, rách bươm xác xơ, thây phơi trên hàng rào thép gai, những con người xanh xao như chim sáo đá bị nhốt trong lồng. Đối với họ, dường như niềm an ủi cuối cùng là được nằm dài, được chờ đợi cái chết đến giải thoát trong tư thế má áp vào nền đất ẩm ướt thế mà cũng bị từ chối. Họ xô vào nhau ngả nghiêng vì những viên đạn lạc. Trong bầu trời bị xé rách tơi bời, những tia chớp giật, nhìn họ mà nghĩ đến cảnh tượng Icare[5] bị rơi cánh trước khi ôm chặt lần cuối cùng cồn cát màu mỡ, miệng há ra cứng đờ vì hãi hùng, ánh mắt kinh ngạc vì nỗi đau mà người ta tự vận vào mình. Chiếc mũ bị hất lật nhào chứa đầy một thứ nước trong chắt từ vũng bùn, tạo thành bồn nước hoa mỹ cho loại chim bồ câu soi mình. Song bầy chim đã bỏ bầu trời sấm sét đẫm máu với những vòng lửa này mà bay đi. Chỉ còn lại những con chim bồ câu đáng thương có nhiệm vụ mang những thông điệp bí mật, thả bay trong bão táp. Súng của đối phương cứ nhằm vào chúng mà bắn. Họ khoái chí vì bỗng dưng được tham gia vào trò không chỉ đơn thuần là một cuộc bắn chim câu. Người ta nghe thấy những tiếng reo hò vui sướng như trẻ con vang lên từ công sự của đối phương, khi vị sứ giả bị trúng đạn rơi bịch xuống. Chưa bao giờ kẻ thù bị nguyền rủa như lúc này, bởi chính con chim bị bắn hạ có thể mang theo giải pháp cho nỗi bất hạnh.
Cảnh tượng thật thảm thương. Mảnh đất trần trụi không một bóng cây chôn vùi trong đó những cơ thể dân cày cùng những gốc cây đen kịt lộ ra tua tủa, chứng tỏ đây vốn là một lùm cây xanh rậm rạp. Khắp nơi bùn lầy. Đất sét không còn ra hình thù gì, được trả về trạng thái chất liệu với những đặc tính hư ảo của nó. Bùn tanh tưởi trộn lẫn với mùi hăng hắc của thuốc súng cháy và mùi xác chết chất đống ngâm trong hầm hố, thành ra thứ bùn này khiến mùi các xác chết (đã ngâm từ hàng tuần cùng với quần áo mặc trên người) vẫn gần như có thể chịu đựng được. Thật thảm thương lúc những tiếng ồn ào tắt ngấm ngọn gió lặng lẽ truyền đi những tiếng rên rỉ của những cuộc sống, bị chặt đứt nổi lên trên nghe rõ mồn một như những thông điệp tiên tri thấm vào xương thịt những kẻ còn sống sót, lả đi trong câm lặng, khiến họ rã rời tan ra. Thật là thảm thương khi đêm xuống mà sự đau đớn vẫn không vợi đi. Đêm không còn là lúc bình yên thú vị hiếm có. Đêm tối chỉ là thời điểm đợi chờ cái chết treo lơ lửng và của giấc ngủ tội phạm. Đêm tối chỉ làm những khuôn mặt trở nên tối đen. Sáng sớm ra, người ta thấy những người lính bị chặt đầu. Thật thảm thương khi ban mai vừa lộ ra là đạn pháo vang rền, khúc dạo dầu của một cuộc tấn công ồ ạt. Pháo rền vang khiến bầu trời tối sập và e rằng mặt trời chắc lặn sớm trước giờ. Thật thảm thương với cơn mưa rả rích dầm dề rửa đi rửa lại vết bẩn khởi thủy, biến mảnh đất thành nơi ô uế. Mưa tràn đầy các hố đạn pháo, dìm lấp người lính trong bộ đồ kỳ cục. Mưa chảy thành suối trong các công sự, làm sụt lở những ụ chắn bằng cát, len lỏi qua cổ áo và giầy, làm quần áo trở nên nặng trịch, làm xương cốt như tan chảy, ngấm tận vào trung tâm quả đất, như thể thế giới chỉ còn là một miếng bọt biển thấm nước, một đồng lầy khủng khiếp cho những linh hồn đau khổ. Mưa trút xuống đoàn xe, rơi lộp bộp trên mui xe cứu thương, bất chợt dịu đi, gần như thân thuộc, dưới những ngọn đèn pha, những giọt mưa biến thành hằng hà sa số những con đom đóm nhỏ, những viên ngọc sáng nhoáng nhảy nhót nhịp nhàng dưới lòng đường, xuyên qua những thành phố tối tăm, và tiến gần về thành Tours, rồi bình minh lên, mưa chảy vào lòng sông, dưới chân những bồn hoa kiểu cung đình của nước Pháp già nua.
❀ ❀ ❀
[1] Phương pháp tiệt trùng (Pasteurisation) do nhà hóa - sinh học Pasteur người Pháp (1822-1895) tìm ra năm 1865. Nội dung phương pháp là đun nóng những chất lỏng có thể lên men (sữa, nước hoa quả, rượu, bia), rồi làm lạnh đột ngột để tiêu diệt phần lớn những mầm gây bệnh trong chất lỏng đó. Nhờ vậy có thể bảo quản được lâu.
[2] Lecoq de Boislaudran (1838-1912): nhà hóa học Pháp. Tên ông viết tách thành 2 từ (Le coq) có nghĩa là con gà trống. Chất galli mà ông phân tích được bắt nguồn từ chữ gallius của tiếng latin - chữ này cũng có nghĩa là gà trống.
[3] Germani - bắt nguồn từ chữ latin germania, có nghĩa là nước Đức.
[4] Pfenning: đơn vị tiền xu Đức = 0,01 mark.
[5] Icare: Con trai của Dédale. Ông là nhà kiến trúc Hy Lạp đã xây dựng mê cung trên đảo Crète của Hy Lạp thuộc Địa Trung Hải để nhốt con quỷ nửa người nửa bò tót Minoture. Song chính Dédale và con trai Icare cũng bị giam vào mê cung theo lệnh của Minos, vị vua thần thoại của đảo Crète, con trai thần Europe và Zeus. Icare cùng cha trốn khỏi mê cung nhờ đôi cánh gắn vào người bằng sáp. Nhưng Icare bay quá sát mặt trời nên sáp chảy ra và bị rơi xuống biển.
